Кіріспе
1837 жылы Гектор Берлиоздың музыкалық туындысы – «Grande Messe des morts» (немесе «Реквием»), Op. 5, 1837 жылы жазылған. «Grande Messe des Morts» – Берлиоздың ең танымал туындыларының бірі, ол ағаштан жасалған үрмелі және мыс аспаптардың үлкен оркестрлеуін қамтиды, соның ішінде төрт қарсы қойылған, сахнадан тыс орналасқан мыс аспаптар тобы бар. Шығарманың мәтіні дәстүрлі латын тіліндегі реквием қызметінен алынған. Оның ұзақтығы шамамен тоқсан минутты құрайды, бірақ жетпіс бес минуттан кем уақытта жазылған нұсқалары да бар.
The Grande Messe des morts (or Requiem), Op. 5, by Hector Berlioz was composed in 1837. The Grande Messe des Morts is one of Berlioz's best known works, with a tremendous orchestration of woodwind and brass instruments, including four antiphonal offstage brass ensembles. The work derives its text from the traditional Latin Requiem Mass. It has a duration of approximately ninety minutes, although there are faster recordings of under seventy five minutes.
Тарих
1837 жылы Францияның Ішкі істер министрі Адриен де Гаспарен Берлиозден 1830 жылғы шілде төңкерісінде қаза тапқан сарбаздарды еске алу үшін реквиемдік месса жазуды сұрады. Бұл реквиемді 1835 жылы Луи Филиппке жасалған қастандық кезінде маршал Эдуард Мортье қайтыс болған күні еске алу мақсатында орындау жоспарланған. Берлиоз үлкен оркестрлік шығарма жазуды қалағандықтан, бұл ұсынысты қабыл алды. Осы аралықта оркестрдің көлемі мен сапасы артып, жаңа аспаптардың интонациясын оңайлату арқасында ағаш және қола үрмелі аспаптарды қолдану кеңейді. Берлиоз кейіннен: «Егер менің барлық шығармаларымның бірін қоспағанда, қалғаны жойылса, мен Messe des morts үшін ғана рақым сұрар едім» деп жазды. Бастапқыда жоспарланған қойылым тоқтатылғаннан кейін, генерал Дамремонттың және Константин қамалында қаза тапқан сарбаздардың құрметіне арналған рәсім 1837 жылдың 5 желтоқсанында Лес-Инвалидесте Франсуа Хабенек басшылығымен өткізілді. Берлиоз өзінің "Музыкалық естеліктерінде" премьера кезінде дирижер Франсуа Хабенек драмалық "Tuba mirum" ("Dies irae" бөлігі) орындалып жатқанда дирижерлік таяғын қойып, тамақтанғанда, композиторды қалған бөлігін өзі басқаруға шақырып, қойылымды апаттан сақтап қалғанын айтты. Премьера толыққанды табысқа ие болды. Берлиоз өмірінде бұл шығарманы екі рет қайта жөндеді, алғаш рет 1852 жылы, ал соңғы рет 1867 жылы, өлімінен екі жыл бұрын.
Музыка
Реквием жоғарылап бара жатқан саздықтармен, мүйізді аспаптармен, гобойлармен және кор англездермен басталады, одан кейін хор кіреді. Бірінші бөлімде Мессаның алғашқы екі бөлімі (Интроит және Кирие) бар. Секуэнтция екінші бөлімде басталады, онда "Dies irae" Қиямет күнін бейнелейді. Үш хорлық бөлімнің әрқайсысы келесі бөлімге модуляция жасаумен аяқталады. Үшінші модуляциядан кейін, Берлиоз сахнаның төрт бұрышында орналастырылуын тапсырған, бірақ көбінесе зал ішінде орналастырылатын, мыс ансамблі алғаш рет фортиссимо E мажор аккордымен шығады, содан кейін 16 тимпани, екі бас барабан және төрт тамтам қосылады. Күшті фальштің артынан хордың басс бөлімінің ең жоғары регистріндегі қуатты унисондық айғағы "Tuba mirum" хоры кіреді, одан кейін хордың қалған бөлігі қосылады. Соңғы соттың жақындасуын хабарлайтын (Judex ergo) толық хор октавада канонда фальштің қайталануы бар. Хор ағаштан жасалған үрмелі аспаптар мен сымды аспаптармен сыбырлап, бөлімді аяқтайды. Үшінші бөлім, "Quid sum miser", қысқа, Қиямет күнінен кейінгі жағдайды бейнелейді, TTB хоры, екі кор англез, сегіз фагот, виолончельдер және контрабастар оркестрленген. "Rex tremendae" мыс хорының екінші кіруін көрсетеді және хордың контрастты динамикасын қамтиды. "Quaerens me" - тыныш а капелла бөлімі. Алтыншы бөлім, "Lacrimosa", уақыт өлшемімен Мессаның Секуэнтция бөлімін аяқтайды және танымал соната формасында жазылған жалғыз бөлім. Бұл бөлімнің драматикалық әсері бірте-бірте мыс аспаптар мен соққылы аспаптардың қосылуымен күшейеді. Жетінші бөлім Оферторийден басталады. "Domine Jesu Christe" D минорындағы квазимодальді мотивке негізделген тыныш оркестрлік фуга ретінде ашылады. Фуга хордан А, В және А ноталарынан тұратын қайталамалы үш ноталық мотивпен үйлеседі, сот кезінде мейірімділік тілеп жалбарынады. Бұл мотивтің хорлық мәлімдемелері оркестрлік текстурамен шамамен он минут бойы өріліп, тыныштықпен аяқталады. Оферторийдің соңғы бөлігі, "Hostias", қысқа және ерлер дауысына, сегіз тромбонға, үш флейтаға және сымды аспаптарға арналған. Тоғызыншы бөлім, "Sanctus", D мажорда, флейтаның ұзақ сақталатын ноталары мен өшірілген сымды аспаптардың сүйемелдеуімен соло тенор дауысын қолданады. Әйелдер дауысы сололық жолдарды қайталайды. Толық хор мен оркестр үшін жанды фуга ("Hosanna in excelsis") орындалады. Бұл бөлім "Sanctus"-қа pianissimo цимбал мен бас барабан қосылып, "Hosanna" фугасы кеңейтілген нұсқада қайталанады. Берлиоз сололық бөлімді он тенормен орындауға кеңес берді. Соңғы бөлімде "Agnus Dei" және Қасиетті Құтқарылу рәсімі бөлімдері бар, онда ағаштан жасалған үрмелі аспаптар мен сымды аспаптар ұзақ сақталатын аккордтарды орындайды. Бұл бөлімде бұрынғы бөлімдердің әуендері мен эффектілері, соның ішінде "Hostias" және "Introit" қайталанады.
Белгілі жазбалар
Дирижер Оркестр және хор Тенор Жазылған күні Жан Фурне Радио Париж және Эмиль Пассани хоры Жорж Жуатте Сент-Эсташ, Париж 1943 жылдың қыркүйегі Димитрий Митропулос Вена филармониясы және Вена мемлекеттік опера хоры Леопольд Симоно Фелсенрейтшюле, Зальцбург фестивалі 15 тамыз 1956 жыл Димитрий Митропулос Кёльн радио симфониялық оркестрі және хоры, Норддойчер Рундфунк хоры Николай Гедда Кёльн Функхаус 26 тамыз 1956 жыл Герман Шерхен RTF хорлары және Париж Ұлттық опера театрының оркестрі Жан Жиродео Сент-Луи дез Инвалидтер, Париж 1958 жылдың сәуірі Чарльз Мунш Бостон симфониялық оркестрі, Жаңа Англия консерваториясы хоры Леопольд Симоно Бостон симфониялық залы 26 және 27 сәуір 1959 жыл Томас Бичем Корольдік филармониялық оркестрі, Корольдік филармониялық хоры Ричард Льюис 1959 жылдың желтоқсаны Юджин Орманди Филадельфия оркестрі, Темпл университеті хоры Чезаре Валлетти Филадельфия 1964 жылдың сәуірі Чарльз Мунш Бавария радио симфониялық оркестрі, Бавария радио хоры Петер Шрайер Геркулессааль, Мюнхен 1967 жылдың шілдесі Колин Дэвис Лондон симфониялық оркестрі, Лондон симфониялық хоры Рональд Дауд Вестминстер соборы, Лондон 1969 жылдың қарашасы Леонард Бернстайн Франция Ұлттық оркестрі және Радио Франция хорлары Стюарт Берроуз Сент-Луи дез Инвалидтер, Париж 1975 жылдың қыркүйегі Даниэль Баренбойм Париж оркестрі және Париж оркестрінің хоры Пласидо Доминго Мютуалите үйі, Париж 1979 жылдың шілдесі Андре Превин Лондон филармониялық хоры, Лондон филармониялық оркестрі Роберт Тир 1980 жылдың сәуірі Роберт Шоу Атланта симфониялық оркестрі және хоры Джон Алер Атланта симфониялық залы 1984 жылдың 10-12 қарашасы Джеймс Левайн Берлин филармониясы, Эрнст Зенфф хоры Лучано Паваротти Иисус Христос шіркеуі, Берлин 1989 жылдың маусымы Сейдзи Озава Бостон симфониялық оркестрі, Танглвуд фестивалі хоры Винсон Коул Бостон симфониялық залы 1993 жылдың 23 қазаны Пол Маккриш Вроцлав филармониялық оркестрі, Вроцлав филармониялық хоры, Gabrieli Players және Consort Роберт Мюррей Св. Мария Магдалена шіркеуі, Вроцлав 2010 жылдың қыркүйегі Колин Дэвис Лондон симфониялық оркестрі, Лондон симфониялық хоры, Лондон филармониялық хоры Барри Бэнкс Св. Павел соборы 2012 жылдың маусымы Джон Нельсон Philharmonia оркестрі, Philharmonia хоры, Лондон филармониялық хоры Майкл Спайрес Св. Павел соборы 2019 жыл