Кіріспе
Саихания (монғол тілінде "әдемі" деген мағынаны білдіреді) – Моңғолия мен Қытайдың соңғы креда кезеңіне жататын шөп жейтін анкилозавридтер туысы. Саиханияның алғашқы қазба қалдықтары 1970-ші жылдардың басында Моңғолияда табылды. 1977 жылы типтік түрі Saichania chulsanensis деп аталды. Бұл түрдің сипаттамасы шектеулі қазба материалдарына негізделген; әсіресе аңның артқы жағы жетіксіз зерттелген. Саихания Анкилозавридтердің басқа өкілдеріне қарағанда дене бітімі мықтырақ болды, ұзындығы және дене массасымен ерекшеленді. Мойын омыртқалары, иық белдеуі, қабырғалар және кеуде сүйектері біріккен немесе тығыз байланысқан. Денесі жалпақ және төмен орналасқан, төрт қысқа аяғымен тұрды. Алдыңғы аяқтары өте күшті болған. Басы дөңгелек қалқан тәрізді қабықшалармен қорғалған. Ол Тарбозавр сияқты жыртқыштардан құйрық соққысымен қорғана алатын. Денесінде тікенекті остеодермалар болған. Саихания шөлде өсетін өсімдіктерін мүйізді тұмсығымен шағып алып, кең артқы ішегінде қорытатын.
Saichania (Mongolian meaning "beautiful one") is a genus of herbivorous ankylosaurid dinosaur from the Late Cretaceous period of Mongolia and China. The first fossils of Saichania were found in the early 1970s in Mongolia. In 1977 the type species Saichania chulsanensis was named. The description of this species has been based on limited fossil material; especially the rear of the animal is not well known. Saichania was more robustly built than other members of the Ankylosauridae, measuring in length and in body mass. Neck vertebrae, shoulder girdle, ribs and breast bones were fused or firmly connected. Its body was flat and low slung, standing on four short legs. The forelimbs were very powerful. The head was protected by bulbous armour tiles. It could defend itself against predators like Tarbosaurus with a tail club. On the torso keeled osteoderms were present. Saichania bit off plants in its desert habitat with a horny beak and processed them in its wide hindgut.
Ашу тарихы
1970 және 1971 жылдары поляк-монғолдық экспедиция Чулсан немесе Хульсан маңындағы Гобі шөлінде анкилозаврлардың қазбаларын тапты. Түрлік түрі Saichania chulsanensis деп аталып, 1977 жылы поляк палеонтологы Тереза Марянска сипаттады, сондай-ақ туыс түр Tarchia kielanae де аталды. Туыс атауы монғол тіліндегі «сайхан» (саихан) сөзінен шыққан, яғни «әдемі» деген мағынаны білдіреді, бұл голотиптің тамаша сақталғандығына сілтеме жасайды. Түрлік атау Чулса маңындағы жерге байланысты берілген. Saichania chulsanensis-тің голотипі, GI SPS 100/151 нөмірімен тіркелген үлгі, шамамен жетпіс үш миллион жыл бұрынғы Кампан кезеңінің соңына жататын Барун Гойот формациясының қабатынан табылған. Ол бас сүйегінен және бас сүйегінен кейінгі қаңқаның алдыңғы бөлігінен тұрады: жеті мойын омыртқасы, он арқа омыртқасы, сол жақ иық белдеуі, сол жақ алдыңғы аяғы, екі мойын жартығы және тірі кезіндегі кең бронясы. Голотипінің көп бөлігі біртұтас. Қатысты үлгілерге ZPAL MgD I/114 кіреді, ол сипатталмаған сынық бас сүйек қабығынан және оған байланысты бронядан, сондай-ақ бас сүйегі бар, толыққанды қаңқасынан (үлгі PIN 3142/251) тұрады. Кейіннен, 2011 жылы MPC D 100/1305 жас үлгісі де қарастырылып, кеңінен сипатталды, бұл бас сүйегінен кейінгі қаңқа туралы толық мәліметтерді бірінші рет беруге мүмкіндік берді. Алайда, 2014 жылы Виктория Меган Арбур зерттеушілердің GI SPS 100/151 үлгісінің бас сүйегінің көшірмесімен қаңқаны толықтыру арқылы жаңылысқанын және қалған қазбаның басқа анкилозаврға, мүмкін Пинакозаврға тиесілі екенін тұжырымдады. Екінші жағынан, Арбур бұрын Тархияның үлгісі деп саналған PIN 3142/250 бас сүйегін қарастыру арқылы Saichania үлгілерінің санын арттырды. Бұл Saichania-ның бұрын Хульсан маңындағы Барун Гойот формациясында ғана кездесетіні есептелгенін, сонымен қатар Хермин Цавтағы Немегт формациясынан да белгілі екенін көрсетеді. Осылайша, Saichania Немегттен белгілі жалғыз анкилозавр болып табылады, оның кездесуі Кампан-Маастрихт кезеңінің өтуі мен ерте Маастрихт (Немегт) кезеңінің уақытын қамтиды. Арбур сондай-ақ қытайлық таксондар Tianzhenosaurus youngi Pang & Cheng 1998 және Shanxia tianzhenensis Barrett, You, Upchurch & Burton 1998-ді Saichania-ның кіші синонимдері деп қарады. PIN 3142/250-нің Saichania-ға жатқызылуына Penkalski & Tumanova қарсылық білдірді, олар бұл үлгіні Tarchia-ның жаңа түрі, T. teresae деп санауға болатынын айтты.
Өлшемі, дене бітімі және ерекшеліктері
Сайхания – орташа өлшемді анкилозавр, ұзындығы және дене массасы бойынша ерекшеленеді. Тістері кішкентай, жапырақ сияқты болған. Голотиптің жоғарғы жағында жиырма екі тіс, оң жақ жақ сүйегінде он жеті, ал сол жақ төменгі жақ сүйегінде он алты тіс кездеседі. Бас сүйегінің артқы бөлігіндегі сопақша омыртқалық кондиль төмен қарай еңкейген, бұл бүкіл бас ілініске қосылғанын көрсетеді. 1977 жылы кез келген динозавр үшін ең толыққанды ашылған үлкен гиоидтық сүйек аппараты табылған. Ол V пішіндес, орталық бөліктері базигиоид және базибранхиалды құрайды, ал тармақтары – цератобранхиалдар. Арбур және Карридің (2015) бұрынғы талдауының нәтижелері төменде келтірілген.
Палеобиология
Сайхания шөлді мекендемеде, оазистермен араласқан құмды төбелерде өмір сүрді. Барун гойотында Ламацератопс, Багацератопс және Тилоцефале сияқты басқа динозаврлар да кездесті; ірі тероподтар әлі табылған жоқ. Кейінгі Немегт кезеңінде алып жыртқыш Тарбозавр болды. Арбор Сайхания, Тархия және Зарапельтаның ортақ мекендемеде болғанын көрсетті. Ол бұл анкилозаврлардың түрлерінің көп болуын аймақтағы басты шөпқоректілер болуымен байланыстырды, осылайша үш популяцияны асырауға жеткілікті ресурстар болған, бірақ олардың нақты экологиялық нишалары белгісіз болды. Бас сүйек безендірілісіндегі айырмашылықтар түрлерді бір-бірінен тануға мүмкіндік берген болуы мүмкін. Ол жыныстық ерекшелік белгілерін анықтамады.