Кіріспе

жеңіл рельстік жүйе Stadtbahn (; неміс тілінде «қалалық теміржол», көпше түрі Stadtbahnen) – неміс тілінде әртүрлі қалалық рельстік көлікті білдіретін сөз. Көліктің бір түрі 19 ғасырда пайда болды, бірінші рет Берлинде, содан кейін Венада, онда басқа көліктерден тәуелсіз пайдаланылатын рельстік жолдар құрылды. 1960-1970 жылдары Stadtbahn желілері қайта құрылды, бірақ енді трамвайлар немесе жеңіл рельстік желілерін жаңарту арқылы. Бұл процеске жылдам транзит стандарттарына сәйкес салынған бөлімдерді қосу кіреді – әдетте метро теміржолына ауысу процесінің бір бөлігі ретінде, негізінен қала орталығында метро деңгейіндегі туннельдер салу арқылы. Туннель бөлімдері ашылғаннан кейінгі алғашқы жылдары көбінесе қалыпты трамвайлар (бірақ туннель қызметіне бейімделген) пайдаланылды. Бұл трамвайларды арнайы жасалған көліктер, мысалы, Stadtbahn B сериясы ілесуге тиіс болды. 1980 жылдары дерлік барлық қалалар трамвайларды қайта құрумен байланысты жоғары шығындарға байланысты толыққанды метро жүйесін құрудың ұзақ мерзімді мақсатынан бас тартты. Қазіргі Stadtbahn жүйелерінің көпшілігі қала маңындағы және шеткі аймақтарда трамвай сияқты жұмыс істейді, ал қала орталықтарында метро сияқты жұмыс істейді, метро станцияларымен. Бұл 20 ғасырғы Stadtbahn тұжырымдамасы ақырында Германиядан басқа Еуропа елдеріне тарады, онда ол «пре-метро» деп аталды.

1920-жылдар: Берлин мен Вена қалааралық желілері

Штудтбан термині 20 ғасырдың бірінші жартысында Берлин және Вена қалаларындағы қала ішіндегі бағыттарды атау үшін пайда болды. Берлин Штадтбан желісі – шығыс пен батысты байланыстыратын жоғары орналасқан ауыр рельстік желі. Онда алыс қашықтыққа, аймақтық, қала маңындағы және қалалық (S-Bahn) қызметтері жүзеге асырылады. Берлинде «Штадтбан» терминінің нақтыланбаған қолданылуы әлі де кеңінен Берлин Штадтбанына қатысты түсініледі. Вена Штадтбаны бастапқыда қаланы айналатын, деңгейлес кесіп өтулерсіз, бу локомотивтерімен жұмыс істейтін ауыр рельстік желілер жүйесі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Виенталь, Донауканал және Гүртель желілері электрлі жеңіл рельстік жүйеге айналдырылды, онда трамвай сияқты екі осьті вагондар қолданылды (1945 жылға дейін 18G бағытында Гумпендорферштрассе станциясында трамвай желісіне қосылған). 1970-1990 жылдары инфрақұрылым жаңартылып, желілердің бір бөлігі ауыстырылды: қазір олар Вена метросының «U4» және «U6» бағыттарының құрамына кіреді. Vorortelinie желісі ауыр рельстік болып қалды және қазір Вена S-Bahn құрамына енген.

1960 жылдар: қазіргі заманғы Stadtbahn

1960 жылдан бері Stadtbahn термині екінші, қазіргі кезде басым мағынамен байланыстырылды. Мұнда Stadtbahn – бұл дәстүрлі трамвайлар пайдаланатын, бірақ бастапқыда ақырында метро жүйесіне айналдыру үшін жоспарланған жер асты қалалық теміржол желісі. Метроның толыққанды жүйесі іске асырылуы мүмкін, ал мүмкін болмайды. Бұл тұжырымдама метроны бастапқыдан салумен салыстырғанда арзан болудың артықшылығына ие. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Германия қалаларындағы көлік саясаты қоғамдық және жеке көлікті бөлуге бағытталған. Көліктің артуы мен қазіргі трамвай жүйелері арасындағы қақтығыстар болашақ жеңіл теміржол жобалары үшін «екінші деңгей» тұжырымдамасына әкелді. Бұл тұжырымдама трамвай жолдарының деңгейін бөліп салуға, яғни көтеруге және/немесе туннельдеуге бағытталған. Мюнхен мен Нюрнберг толыққанды U Bahn (метро) жүйелерін салуға шешім қабылдады. Берлин мен Гамбург қолданыстағы метро желілерін кеңейтуді жоспарлады, ал Батыс Германияның көптеген қалалары жаңа «екінші деңгейлі» инфрақұрылымды қолданыстағы учаскелерге қосып, трамвай желілерін кезең-кезеңімен жаңартуға шешім қабылдады. Кейбір қалалар бұл шешімді толыққанды бөлінген U Bahn (метро) желісіне алып келетін аралық қадам ретінде қарастырды, ал басқалары трамвай сияқты қосымша бөлімдерді қабылдайтын аздап бөліну деңгейін жоспарлады. Уақытша және ұзақ мерзімді тұжырымдамалар үшін келесі терминдер қолданыла бастады: U Straßenbahn немесе Untergrund Straßenbahn («жер асты трамвайы», U Strab деп қысқартылады), Schnellstraßenbahn («жылдам трамвай») және, соңында, Stadtbahn. 1920 жылдары қолданылған ескі термин – «Unterpflasterbahn» («жол төсемі астындағы пойыз»), бірақ бұл термин 21-ғасырға қарай дерлік толығымен қолданыстан шығып қалды. Француз тілді аймақтарда (әсіресе Валония және екі тілді Брюссель астанасы аймағында) бұл тұжырымдамалар «пре-метро» деп аталды, олардың жоспарланған және жарнамаланған уақытша екенін көрсетті. «Нағыз» U Bahn желісі бар барлық неміс қалалары трамвай желісін бір кезде тоқтатуды жоспарлаған. Гамбургте бұл жоспарлар 1978 жылы Гамбург трамвай желісінің тоқтатылуына әкелді. Берлинде Батыс Берлин желісі 1967 жылы жабылды, ал Шығыс Берлиндегі жүйені жабу жоспары кері қайтарылды және ақырында трамвай желісі Шығыс Германияның соңғы жылдарында қайта кеңейе бастады – қазір ол бұрынғы Батыс Германияның кейбір бөліктеріне қызмет көрсетеді. Нюрнберг пен Мюнхенде трамвай желілерін жабу жоспарлары азаматтардың трамвай қызметін жоғалтуға қарсы наразылығына байланысты баяулады. Алайда, 2011 жылы Нюрнбергтегі Пиркхаймер Штрассе арқылы өтетін трамвай желісі U3 метро желісінің жаңа учаскесі ашылған кезде жабылды, ол сәл солтүстікке қарай жүреді. Кейбір операторлар мен қалалар Stadtbahn терминін U Bahn орнату мақсатымен байланыстыруға шешім қабылдады, сондықтан бастапқы U Bahn логотипі (мысалы, Франкфурт U Bahn, Кельн Stadtbahn, Ганновер Stadtbahn) және туынды U Stadtbahn логотиптері (мысалы, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Штутгарт Stadtbahn; жоғарыдағы мысалға қараңыз) станциялардың кіреберістерін және аялдамаларын белгілейді. Stadtbahn қызметтерінің нөмірлеу схемасы «U» әрпімен басталды, Кёльн, Билефельд және Ганновер қалаларындағы қалааралық Stadtbahn емес. Жергілікті тілде бұл жүйелердің кейбіреулері, әсіресе туннельдік учаскелер туралы сөз болғанда, «U Bahn» деп аталады. Алайда, бұл біршама шатастыратын терминология ресми түрде тек Франкфурт-на-Майнде қолданылады, ол өзінің Stadtbahn-ін «Frankfurt U Bahn» деп атайды. Ресми құжаттар мен мамандандырылған басылымдар немесе теміржол және транзиттік жақтастар терминдердегі айырмашылықты сақтайды, ал көпшілік пен мамандалмаған баспасөздің көп бөлігі бұны істемейді.

1980 жылдар: трамвайдың қайта өркендеуі

1980 жылдары шешім қабылдаушылар екі онжылдықтан астам уақыт бойы дәстүрлі трамвайларды жүктемелі жүйелер ретінде қарастырды. Алайда, бұл мәселе екі себеппен көпшіліктің назарына түсті. Штудтбан қалаларының екінші деңгейдегі жоспарлары ұзақ құрылыс жұмыстары, туннельдік жобаларға қатысты бюджеттік қиындықтар және биік учаскелерге қарсы наразылықтар сияқты күтпеген кедергілерге ұшырады. Сонымен қатар, Штудтбан жоспарларын бастамаған кіші қалалар өздерінің трамвай жүйелеріне қатысты мүмкіндіктерін қайта бағалады. Бұдан өзге, қоғамдық көлікті немесе тіпті жаяу жүргіншілерді жер астына көшіруге деген көзқарас теріс бола бастады, ал 1950-1960 жылдары қоғамдық пікірде басымдық құрған автомобильге бағытталған қала тұжырымы күдік тудырды. Шығыс Германия қалаларында 1960 жылдарғы үлгідегі Штудтбан жоспарлары болған жоқ, ал автопарктер мен инфрақұрылымға ауқымды инвестициялар мен жаңартулар қажет болды. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін, Штудтбан термині бұрынғы Шығыс Германияда, соның ішінде Эрфурт және Дрезден қалаларында да кеңінен қолданыла бастады. Дегенмен, Эрфурт трамвайы мен Дрезден трамвайында маңызды туннельдер немесе жоғары орналасқан учаскелер жоқ, сондай-ақ оларды салу жоспарлары да қарастырылмаған. Оларда жол қозғалысынан бөліну трамвайларға жеке жолақтар беру арқылы қамтамасыз етіледі. Штудтбан кең мағынада нақты анықталмаған түсінік, ол белгілі бір қасиеттер жиынтығымен байланысты, дәл сол сияқты Straßenbahn ("трамвай") әртүрлі, кейде бір-біріне қайшы келетін қасиеттермен байланысты. Бүгінде Штудтбан деп аталатын жүйеде Штудтбанның барлық қасиеттері болуы міндетті емес: кедергісіз қол жетімділік, трамвайларға қарағанда жоғары жылдамдық, вагондардың екі жағындағы есіктер, екі басындағы жүргізуші кабиналары, жоғары жұмыс кернеуі, ыңғайлы орындықтары бар кең вагондар және т.б.

1990 жылдар: трамвай темір жолға айналды

1992 жылы Карлсруэ қаласын аудандармен байланыстыру үшін ауыр және жеңіл рельстік инфрақұрылымды пайдалана отырып, жаңа инновациялық қызмет бастады. Көлік құралдары (федералды) ауыр теміржол және жеңіл рельстік (қалалық трамвайлар) техникалық талаптарына сәйкес жасалған. Мұндай көліктер екі жүйелі жеңіл рельстік көліктер деп аталады. Stadtbahn терминінің мағынасы осы жаңа "трамвай-поезд" қызметін қамту үшін кеңейтілді. Карлсруэ мысалынан шабыттанған және оны көшіруді жоспарлаған басқа аймақтарда басқа терминдер қолданылады: Stadt Umland Bahn (қала-аудандық теміржол, мысалы, Эрланген, сондай-ақ Мюнхеннің жақын маңындағы аймақтарды, әзірге S-Bahn қызметімен қамтамасыз етілмеген жерлерді, қолданыстағы қоғамдық көлік жүйесімен байланыстыру мақсатында талқыланып жатыр), Regional Stadtbahn (ауданылық жеңіл рельстік теміржол, мысалы, Брауншвейг). Бұл жүйенің, ауыр және жеңіл рельстік теміржолдарды біріктіретін басқа жүйелерден айырмашылығы – Кельн-Бонн сияқты жүйелерде рельстер Stadtbahn үшін электрлендіруді өзгерту арқылы жаңартылса, Карлсруэде пойыздар екі типті рельстерде де жүруге жабдықталған. Карлсруэ аймағындағы Straßenbahn (трамвай) және Stadtbahn техникалық жағынан емес, қала шекарасынан өту ерекшеліктерімен ғана ажыратылады (екі жүйелі жеңіл рельстік көліктер). Қала шеткеріне дейін жүретін қызметтер ғана Stadtbahn деп аталады. Олар Германияның басқа бөліктерінде S-Bahn (Stadtschnellbahn) үшін қолданылатын «S» логотипімен белгіленеді, бұл Карлсруэде қосымша мағынаға ие болғандықтан, кейде шатасу тудырады.

2000-шы жылдар: Трамвай логотипі

Қаладағы негізгі вокзалдарды қайта құру аясында Deutsche Bahn ұлттық теміржол компаниясы Straßenbahn (трамвай) байланыстарын көрсету үшін жаңа логотип қабылдады: "Трамвай" сөзін қамтитын шаршы. Дизайн бүкіл ел бойынша бірдей болғанымен, түсі әр қалада жергілікті қоғамдық көлік операторларының түс коды жүйесіне сәйкес келеді. Логотип бастапқыда Берлиннің қоғамдық көлік операторы BVG әзірлеген "S логотипі" жобасының бөлігі болып табылады, бұл жоба қалалық метро ("U", U Bahn үшін) және қала маңындағы метро ("S", S Bahn үшін) үшін белгіленген логотиптерге негізделген, сондай-ақ автобустар ("Автобус") және паромдар ("F", Fähre үшін) үшін де қолданылады. Логотип "Трамвай" сөзін таратуға көмектесті, ал "Straßenbahn" және "электрлік [теміржол/трамвай]" терминдерінің қолданылуын азайтты, соңғысы біршама ескірген болып саналады. Ал "Бим" термині ("Bimmelbahn" сөзінен қысқартылған, бұл сөз өз кезегінде қоңыраудың дыбысын имитациялайтын "bimmeln" сөзінен туындаған) Австриямен, әсіресе Венадағы "Бим" аталымымен шектелді. Жаңа логотиптер ақпараттық жүйелерге енгізілген сайын, осы жүйені қабылдап, қолданатын қалалар мен қоғамдық көлік операторларының саны артты. Алайда, Stadtbahn терминологиясы мәселесіне келетін болсақ, бұл жүйе жағдайды одан әрі ушықтырып жіберді, себебі Stadtbahn қызметтері үшін жалпыұлттық логотип жоқ. Нәтижесінде, әсіресе 1980 жылдары "жеңіл теміржол жүйесі" мағынасында кеңінен қолданылған қалаларда Stadtbahn терминінің қолданылуы азайды. Stadtbahn термині 1960 жылдардағы "алдын ала метро" мағынасында қолданылатын қалаларда, қала карталарында (аялдамалардың орналасқан жерін көрсету үшін) және теміржол станцияларындағы белгілерде ("U" (U Bahn үшін) және "Трамвай" логотиптері қолданылады (қосылыстарды көрсету үшін). "U" логотипі әдетте аялдамалар немесе станциялар жер астында орналасқан және "екінші деңгейлі" алдын ала метро типті желілерге қызмет көрсететін жерлерде қолданылады. Барлық Stadtbahn желілерінің нөмірі алдынан "U" әрпі қойылған қалаларда (мысалы, Штутгартта), "U" логотипі негізінен "классикалық" трамвай желілерінде, "екінші деңгейлі" емес қызметтердегі аялдамаларда қолданылады.

Құқықтық терминдер

Штудтбаннның нақты құқықтық анықтамасы 1970-ші жылдары жоспарланған болса да, қазіргі уақытта мұндай анықтама жоқ. Заң бойынша BOStrab барлық Штудтбанн жүйелерін трамвай жүйелері ретінде реттейді, егер олар негізгі темір жол болмаса. Дегенмен, Германиядағы барлық U-Bahn жүйелері де BOStrab арқылы реттеледі. Кейбір жүйелерде Штудтбанн, негізгі темір жолмен ортақ болатын учаскелерде EBO бойынша жұмыс істейді. Германияның барлық төрт метро жүйесі толығымен BOStrab арқылы реттеледі, ал кейбір трамвай, жеңіл теміржол немесе Штудтбанн жүйелерінің бөліктері – әсіресе Карлсруэ Штудтбанны – EBO аясында реттеледі. Сонымен қатар, барлық S-Bahn жүйелері – Берлин S-Bahn сияқты үшінші рельсті электрлендіруді пайдаланатындары да қоса – толығымен EBO бойынша реттеледі.

Германиядағы Stadtbahn және S-Bahn арасындағы айырмашылық

Stadtbahn және S Bahn атауларының бірдей түбірі бар («жылдам қалалық пойыз»), бірақ бүгінде олардың мағынасы ерекшеленеді. S Bahn – көбінесе теміржол желісіне енгізілген, және негізінен Германияның ұлттық теміржол компаниясы Deutsche Bahn басқаратын қала маңындағы пойыз. Ал Stadtbahn көбінесе жеңіл рельсті көліктерді (жоғары еденді немесе төмен еденді) пайдаланады, әдетте трамвай желісімен біріктіріледі, бірақ Stadtbahn учаскелері трамвайлар сияқты көшеде көп жұмыс істемейді. Олар заңдық статусы бойынша да өзгеше: S Bahn жүйелері «Теміржол құрылысын салу және пайдалану туралы ереже» (EBO) бойынша реттеледі, ал Stadtbahn жүйелері көбінесе трамвайлар болып саналады және «Трамвай құрылысын салу және пайдалану туралы ереже» (BOStrab) бойынша басқарылады.