Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын метеорологы (1852–1922)
English meteorologist (1852–1922)
Клемент Линдли Враг (18 қыркүйек 1852 – 10 желтоқсан 1922) – Англияның Ворстершир графтығындағы Стурбридж қаласында туған, бірақ бала кезінде Стаффордшир графтығының Оукамур қаласына көшіп келген метеоролог. Ол әлемді аралап келгеннен кейін Стаффордта Враг мұражайын құрды. Ол Корольдік географиялық қоғамның мүшесі болды және 1879 жылы Лондондағы Корольдік метеорологиялық қоғамның мүшесі болып сайланды. Өмірінің соңына дейін теософия мен спиритизмге қызығушылық танытты. Үндістанға саяхаттаған кезінде ол исламдағы Ахмадия қозғалысының негізін қалаушы, мұсылмандар күткен мессиялық құтқарушы Махди екенін мәлімдеген Қадиандық Мирза Ғұлам Ахмадпен кездесті. Сэр Артур Конан Дойл оны 1921 жылы «Спиритуалисттің саяхаты» атты еңбегін жазу алдында спиритизм туралы пікірлерін сұрауға Жаңа Зеландияда іздестірді. Заңгерлік білімінен кейін Враг метеоролог болды, оның осы саладағы жетістіктері Шотландия метеорологиялық қоғамының алтын медалін жеңіп алуы және кейінірек дауылдарға адамдардың есімдерін қою дәстүрін бастауы болды. Ол көп саяхаттап, Лондон мен Үндістанда лекциялар оқыды, ал кейінгі жылдары Австралия, Үндістан және Тынық мұхиты аралдары бойынша сарапшы болды.
Clement Lindley Wragge (18 September 185210 December 1922) was a meteorologist born in Stourbridge, Worcestershire, England, but moved to Oakamoor, Staffordshire as a child. He set up the Wragge Museum in Stafford following a trip around the world. He was a Fellow of the Royal Geographical Society and in 1879 was elected Fellow of the Royal Meteorological Society in London. To the end of his life, he was interested in Theosophy and spiritualism. During his tour of India he met with Mirza Ghulam Ahmad of Qadian, the founder of the Ahmadiyya movement in Islam who had claimed to be the Mahdi, the messianic redeemer awaited by Muslims. Sir Arthur Conan Doyle sought him out in New Zealand to ask for his views on spiritualism before writing The Wanderings of a Spiritualist in 1921. After training in law, Wragge became a meteorologist, his accomplishments in the field including winning the Scottish Meteorological Society's Gold Medal and years later starting the trend of using people's names for cyclones. He travelled widely, giving lectures in London and India, and in his later years was an authority on Australia, India and the Pacific Islands.
Алғашқы жылдар
Врагге бастапқыда Уильям деп аталды, бірақ бұл Клементке өзгертілді (Линдли оның әкесінің үлкен ағасы болды). Оның ата-анасы екеуі де жас кезінде қайтыс болды: анасы бес айлық шала сәби кезінде, әкесі Клемент Инглеби Врагге бес жасында аттан құлап қаза болды. Ол бірнеше жыл бойы Стаффордширдегі Оукамур қаласында әжесі Эмма Врагге (бұрынғы Инглеби) тәрбиеледі, ол оған космология мен метеорологияның негіздерін үйретті. Эмманың күйеуі Джордж 1849 жылы қайтыс болды және 1852 жылы Томас Болтонға сатылмас бұрын Чидл мыс сым компаниясының Оукамур жұмыстарын басқарды. Врагге жас кезінде Шорнет аңғарының сұлулығымен қоршалғандықтан табиғатты зерттеуге құштар болды. Ол бастапқыда Оукамур шіркеу мектебінде білім алды, содан кейін ресми білімін Утоксетердегі Томас Аллейннің грамматикалық мектебінде жалғастырды. Врагге Утоксетерде интернатта оқығанды ұнатпады және қашып кетті, бірақ жақсы оқығандықтан мектепке қайтарылды. 1865 жылы әжесі қайтыс болғаннан кейін оның ағалары Джордж пен Уильям оның Лондондағы әпкесі Фанни мен оның отбасымен бірге тұруын шешті. Әпкесі оны еркелетіп бағады деп санайтын, сондықтан ол қатал мінез-құлқына наразылық білдірді. Кейін ол Жоғарғы Норвудтағы Белведер мектебінде оқыды және білімін аяқтағаннан кейін Корнуоллде латын тілін жетілдірді. Содан кейін ол әкесінің ізімен Линкольн қонақүйінде заңгерлік білім алды. Сонымен қатар ол дәрігерлік студенттермен бірге операцияларды бақылау үшін Санкт-Бартоломей ауруханасына барды. Врагге өзінің ағасы Вильгельммен бірге Еуропа құрлығында кеңінен саяхат жасады. Оның екінші туысы Клемент Мансфилд Инглеби, отбасылық заң фирмасының серіктесі Инглеби, Врагге және Инглеби (кейіннен Бирмингемдегі Wragge & Co деп аталды), сондай-ақ әдебиеттанушы ғалым болды. 21 жасында Врагге ата-анасының қалдырған мұрасын және анасының әпкесі қалдырған отбасылық күміс заттарды алды. Ол Линкольн қонақүйінен 8 айға демалыс алып, Мысыр мен Левантқа баруды шешті. 1874 жылдың қазан айында Врагге досы Газе Хокленмен бірге Лондоннан Томас Кук турнесіне қатысып, Парижге теміржолмен, одан кейін Марсельге сапар шекті. Ол Нил өзенімен жол жүріп, археологиялық қазба жұмыстарына қатысты. Содан кейін ол Палестинаны, Иерусалимді және қасиетті орындарды аралады, онда оны қызықтырған мормондар тобымен кездесті. Ол Американың батысындағы Солт-Лейк қаласында салынып жатқан жаңа қалаға барып келуді уәде етті. Көп ойланғаннан кейін ол досымен бірге Ұлыбританияға қайтып оралмай, Джон Теннантта Үндістан арқылы Австралияға Кук арқылы билет алды, содан кейін 1875 жылдың тамызының соңында Ньюкаслдан, Сиднейден Тынық мұхит арқылы Сан-Францискоға аттанды. Сан-Францискоға келген соң ол Солт-Лейк-Сити арқылы Торонтоға дейін теміржолмен сапар шекті. Солт-Лейк-Ситиде ол Бригам Янгпен қысқа уақыт кездесті, өйткені ол қонақ ретінде онымен кездесуге құқылы болды. Кейін ол мормондар мен олардың діні туралы бірнеше мақала жазды. Торонтода ол өзінің туысы Эдмунд Враггемен кездесті, ол Канада, Оңтүстік Африка және Ұлыбританияда әйгілі теміржол инженері болды. Ол үйіне Оукамурға қайтып, Джордж ағасына (Инглеби, Врагге және Инглеби заңгерлері) қарсы болды, ол қазір Бирмингемдегі практикасынан елге кету үшін Оукамур ложасын пайдаланды және оның мінез-құлқына қатты наразы болды. Ол заңның өзіне жарамайтынын түсінді, содан кейін заңгерлік қызметтен бас тартып, Лондондағы Жанет Тейлордың теңіз академиясында курсант болып оқыды. 1876 жылы ол Австралияға жүзіп барып, Мельбурнға дейін жұмыс істеді. Ол жақсы әнші болған және желкенді көтеріп жүрген кезде теңіз шұңқырларын әнмен орындауды ұнатты. Ол Аделаидадағы Инглеби туыстарын, оның ішінде Руперт Инглеби QC (Джон Инглебидің ағасы) барып, Оңтүстік Австралиядағы Бас геодезиялық департаментінде қызмет алып, Флиндерс таулары мен Мюррей бұталық жерлерін зерттеуге қатысты. Ол 1877 жылы 13 қыркүйекте Леонора Эдит Флоренс д'Эресби Торнтонға үйленді (оның үлкен әпкесі Руперт Инглебиге тұрмысқа шықты) және 1878 жылы әйелімен бірге Оукамурға, Англияға Хесперс кемесімен оралды, ол тікелей Оукамурдағы үйіне барды.
Wragge was originally named William, but this was changed to Clement (Lindley was the name of his great uncle). Both of his parents died when he was young: his mother at five months and his father, Clement Ingleby Wragge, at five years following a fall from his horse. He was raised for a number of years by his grandmother, Emma Wragge (formerly Ingleby) at Oakamoor, Staffordshire who taught him the rudiments of cosmology and meteorology. Emma's husband George had died in 1849 and had managed the Oakamoor works of the Cheadle Brass Wire Company before it was sold to Thomas Bolton in 1852. Wragge became an avid naturalist at a young age, being surrounded by the beauty of the Churnet valley. He was educated initially at the Church school in Oakamoor, and then his formal education was at Uttoxeter Thomas Alleyne's Grammar School. Wragge hated being a boarder at Uttoxeter and ran away, but was returned to the school where he excelled. Upon the death of his grandmother in 1865 his uncles George and William decided that he should move to London to live with his Aunt Fanny and her family in Teddington. He was considered by his aunt to be spoilt and he rebelled against the harsh treatment. There he later boarded at the Belvedere school in Upper Norwood and at the end of his education he improved his Latin in Cornwall. He then followed in the footsteps of his father, studying law at Lincoln's Inn. He also attended St Bartholomew's Hospital alongside medical students to watch operations. Wragge travelled on the continent of Europe extensively with his Uncle William of Cheltenham. His second cousin was Clement Mansfield Ingleby, a partner in the family law firm Ingleby, Wragge, and Ingleby (which later became known as Wragge & Co of Birmingham), and later a literary scholar. At the age of 21 Wragge came into the inheritance left to him by his parents and a legacy and family silver left to him by his aunt on his mother's side of the family. He decided to take eight months break from Lincoln's Inn to visit the Egypt and the Levant. In October 1874 Wragge together with a friend Gaze Hoclen departed London on a Thomas Cook tour travelling to Paris by rail and on to Marseilles, where he sailed to Egypt on the Neiman. He travelled up the Nile and took part in an archeological dig. He then toured Palestine, Jerusalem and the Holy sites, where he met a group of Mormons who interested him. He promised to visit their new city being built at Salt Lake in the American West. After much deliberation, he decided not to return to the United Kingdom with his friend and booked a passage through Cooks on the John Tennant via India to Australia, then sailed from Newcastle, Sydney in late August 1875 across the Pacific to San Francisco. Once in San Francisco he travelled by rail across the wild west to Toronto via Salt Lake City. Whilst in Salt Lake City he met briefly with Brigham Young as was his right as a visitor. Later, he wrote a number of articles about Mormons and their religion. In Toronto he met with his cousin Edmund Wragge who became a famous railway engineer in Canada, South Africa and Great Britain. He returned home to Oakamoor to face his Uncle George (of Ingleby, Wragge and Ingleby solicitors) who now had Oakamoor Lodge as a country retreat from his practice in Birmingham and was very displeased with his behaviour. He made the far reaching decision that the law was not for him, and he surrendered his articles and was trained as a midshipman at Janet Taylor's Nautical Academy in London. In 1876 he sailed to Australia, working his passage to Melbourne. He was a good singer and enjoyed the sea shanties sung when hauling up the sails. He visited his Ingleby relations in Adelaide, including Rupert Ingleby QC (brother of John Ingleby), and obtained a position with the Surveyor General's Department in South Australia, participating in surveys of the Flinders Ranges and Murray scrub land. He married on 13 September 1877 Leonora Edith Florence d'Eresby Thornton (her much older sister was married to Rupert Ingleby) and returned to Oakamoor, England on the Hesperus in 1878 with his wife, where he went straight to his lodgings in Oakamoor.
Метеорология
Врагге ауа райын оқу тәжірибесіне мұқтаж болды, сондықтан ол екі ауа райы станциясын құрды: біреуі 1879 жылы Солтүстік Стаффордширде, Оукамур теміржол станциясында төменгі деңгейдегі өлшемдер үшін, ал екіншісі – Уивер Хиллстегі Бекон Стоупта, Солтүстік Стаффста, Паркхаус шаруашылығынан көп алыс емес, Фарлиде. Ол Фарли коттеджінде тұрғаннан кейін осы жерге көшті. Бұл өлшемдер 1883 жылға дейін үздіксіз жүргізіліп, нәтижелері Шотландияда болған кезде Бен-Невиске жіберілді. Ол жақсы жазатын жазушы болды және 1879 жылдан 1885 жылға дейін Cheadle Herald газетіне, сондай-ақ оның жұмысын қолдаған Good Words және Midland Naturalist журналдарына апта сайын материалдар жариялады. Ол Стоук-он-Тренттегі фарфор өндіруші В. Г. Госспен және Солтүстік Стаффордширдің табиғатты зерттеушілер мен археологтар клубының мүшесімен жақын дос болды. 1881 жылы Шотландия Метеорологиялық қоғамы Бен-Невисте ауа райы станциясын құру жоспарлап жатқанын білгеннен кейін, Врагге күнде тауға шығып, метеорологиялық байқаулар жасауға ұсыныс берді. Бұл ұсыныс қабылданды, Врагге 1 маусым мен қазанның ортасы аралығында таудың шаңырағына көтеріліп, ал оның әйелі Форт-Уильямда теңіз деңгейіне жақын жерде салыстырмалы өлшемдерді жүргізді. Ол Австралияға қайтуға шешім қабылдады және әйелімен, қазір танымал адал иті «Ренцомен» және саяхат кезінде қыңырлық көрсеткен мысығымен бірге кетіп қалды. 1884 жылы ол Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласына көшіп, жеке метеорологиялық обсерватория құрды. Кейіннен ол Лофти тауында ауа райы станциясын құрды, ал 1886 жылы Австралия Корольдік метеорологиялық қоғамын құруға белсенді түрде атсалысты. Врагге Тарингада (қазіргі 217 Сванн Роуд) Капемба деген үй салды. 1898 жылы Врагге «Врагге Австралия ауа райы туралы нұсқаулығы мен альманахи» жариялай бастады, онда метеорологиялық ақпараттан басқа геология, далалық өнер, ауыл шаруашылығы, кен өндіру, сумен жабдықтау және почталық ақпарат туралы да мәліметтер бар еді. 1902 жылғы құрғақшылықты жеңу үшін ол бірнеше Steiger Vortex Cannons сатып алды, олардың көмегімен бұлттардан жаңбыр шақыруға болады деп есептелді. 26 қыркүйекте Шарлвиллде жасалған сынақ атулар сәтсіз аяқталды. Врагге жергілікті кеңеспен дауласып, қаладан кеткендіктен тәжірибеге қатыса алмады. Бүгінде екі зеңбірек Шарлвиллде қойылған. 1903 жылы Австралия Федерациясынан кейін оның қаржысы кеми түскендіктен, Врагге Квинсленд үкіметінен кетті.
Wragge needed experience in weather reading so he set up two weather stations: one in North Staffordshire in 1879 at Oakamoor railway station for low level readings, and a high level station at Beacon Stoop in the Weaver Hills in North Staffs, not far from Parkhouse farm, Farley, where he moved after a time at Farley Cottage. These readings were made continually until 1883 and the results were sent to him at Ben Nevis when he was in Scotland. He became a prolific writer and was a weekly contributor to the Cheadle Herald newspaper from 1879 to 1885 and Good Words and the Midland Naturalist, who supported his work. He became a firm friend of W. H. Goss, the porcelain manufacturer in Stoke on Trent, a fellow member of the North Staffordshire Naturalist and Archeological Field Club. During 1881 after learning of the Scottish Meteorological Society's plans to establish a weather station on Ben Nevis, Wragge offered to make daily ascents and take meteorological observations. This offer was subsequently accepted, with Wragge climbing to the top of the mountain on most days between 1 June and mid October, while his wife took comparable readings near sea level at Fort William. He decided to return to Australia and left taking his wife, his now famous, faithful dog 'Renzo' and his cat who caused some havoc on the voyage. In 1884 he moved to the outskirts of Adelaide, South Australia and set up a private meteorological observatory. He subsequently set up a weather station on Mount Lofty, and in 1886 was a prime mover in the founding of the Royal Meteorological Society of Australia. Wragge built a home, Capemba, at Taringa (now 217 Swann Road). In 1898 Wragge began publishing Wragge's Australian Weather Guide and Almanac, which contained not just meteorological information, but contributions on geology, bush craft, agriculture, mining, water supplies and postal information. In an effort to break the drought of 1902 he purchased a number of Steiger Vortex Cannons, which were supposedly able to bring rain from the clouds. Test firings at Charleville on 26 September were unsuccessful. Wragge was not there to see the actual experiment, having left town after an argument with the local council. Today, two of the cannons are on display in Charleville. Wragge resigned from the Queensland Government in 1903 when his funding was decreased following the Federation of Australia.
Кейінгі жылдар
Врагге Квинсленд үкіметінде жұмыс істегеннен кейін бірнеше жыл саяхат етті. 1904 жылы ол Кук аралдарына, Жаңа Каледонияға және Таитиге барып, жергілікті фаунаны зерттеді және Раротонгадағы үкімет үшін гусеницалар мен қағаз аралары туралы есеп жазды. 1908 жылы ол (Австралия) Метеорология бюросында (Австралия) Метеоролог лауазымына үміткер болды, бірақ тағайындалмады, содан кейін Жаңа Зеландияға қайтып келді. Ол Дунединде біраз уақыт тұрды, соңынан 8 Awanui Street (бұрын Arawa St, ал одан бұрын Bath St) мекенжайында, Birkenhead, Оклендте өзінің заңды әйелі емес, Луиза Эммелин (Эдрис деп аталған) Хорнмен бірге қоныстанды. Луиза – Англия-Үнділік теософ болған. Ол сол жерде Врагге институтын және мұражайын құрды, кейіннен өрттен ішінара қирады, оның ішінде оның көптеген жазбалары мен күнделіктері, сондай-ақ танымал туристік орын – Вайата тропикалық бақтары жойылды. 1908 жылы Үндістанға сапары барысында Врагге Мирза Гулам Ахмадпен кездесті, ол Киелі кітапта және ислам діни кітаптарында айтылған Уәде етілген Мәсіх екенін мәлімдеген еді. Екеуі арасындағы әңгімелер Гулам Ахмадтың «Малфузат» атты сөздерінің жинағында тіркелген. Оның кейбір ізбасарлары Врагге ислам дінін қабылдап, өмірінің соңына дейін мұсылман болып қалғанына сенеді. Ахмадия мұсылман ғалымдары оның дінге өтуін дәлелдеу үшін профессор Враггеның Ғұлам Ахмадпен Лахордағы кездесуден кейін Ғұлам Ахмадтың серігі Мұфти Мұхаммед Садыққа жазған хаттарын келтіреді. Дегенмен, жеке отбасылық жазбалар Врагге 1922 жылы қайтыс болғанға дейін теософ болғандығын көрсетеді. Клемент Врагге 1922 жылдың 10 желтоқсанында Оклендте инсульттан қайтыс болды. Оның Луизадан туған ұлы, Кисмет К. Врагге, Врагге институтының «бірінші офицері» қызметін атқаруын жалғастырды.
Wragge travelled for a number of years after finishing with the Queensland Government. In 1904 he visited the Cook Islands, New Caledonia and Tahiti to examine local fauna, and wrote a report on caterpillars and paper wasps for the government in Rarotonga. He applied unsuccessfully for the job of (Australian) Commonwealth Meteorologist at the Bureau of Meteorology in 1908 before returning to New Zealand. He lived for a time in Dunedin before settling at 8 Awanui Street (previously named Arawa St and prior to that Bath St), Birkenhead, Auckland with his de facto wife Louisa Emmeline (known as Edris) Horne, an Anglo Indian theosophist. There he founded the Wragge Institute and Museum which was later partly destroyed by fire, including most of his written works and diaries, and also the well known visitor attraction – Waiata tropical gardens. During his tour to India in 1908, Wragge met Mirza Ghulam Ahmad, who had claimed to be the Promised Messiah foretold in the Bible and Islamic scriptures. The dialogues between the two are recorded in the Malfūzāt, the discourses of Ghulam Ahmad. Some of his followers believe that Wragge had converted to Islam and stayed a Muslim until his death. Proof of his conversion is cited by Ahmadiyya Muslim scholars in the form of letters written to Mufti Muhammad Sadiq, a companion of Ghulam Ahmad, by Prof. Wragge after his meeting with Ghulam Ahmad at Lahore. However, more personal family records suggest that Wragge remained a theosophist up until his death in 1922. Clement Wragge died on 10 December 1922 in Auckland from a stroke. His son by his de facto wife Louisa, Kismet K Wragge, stayed on as "First Officer" of the Wragge Institute.