Кіріспе

Каппа эффектісі немесе қабылдау уақытының созылуы – бақылаушылар әртүрлі орындарда тізбектеп берілген сезімдік күштер арасындағы өткен уақытты бағалағанда туындайтын уақытша қабылдау иллюзиясы. Көзге түсетін бір-бірінен кейін келетін күштер тізбегін қабылдағанда, егер күштер арақашықтығы жеткілікті болса, адамдар екі күш арасындағы уақытты артық бағалайды, ал арақашықтық жеткіліксіз болса, уақытты кем бағалайды.

Әр түрлі сезімдік формаларда

Каппа эффектісі визуалды (мысалы, жарық шоқтары), аудиторлық (мысалы, дыбыстар) немесе тактильді (мысалы, теріге тигізу) стимулдармен туындауы мүмкін. Каппа эффектісін зерттеудің көптеген жұмыстары визуалды стимулдарды пайдалану арқылы жүргізілген. Мысалы, X, Y және Z деген үш жарық көзін қараңғыда бір-бірінен кейін тізбектеп жандырып, әрбір жандыру арасындағы уақыт интервалы бірдей болсын деп елестетейік. Егер жарық көздері әртүрлі орналасқан болса, X және Y, Y және Z-ге қарағанда бір-біріне жақын болса, X және Y жандырулары арасындағы уақыт интервалы Y және Z жандырулары арасындағы уақыт интервалынан қысқарақ сезіледі. Каппа эффектісі жиілігі өзгеретін аудиторлық стимулдарда да көрсетілген. Дегенмен, кейбір тәжірибелік үлгілерде аудиторлық каппа эффектісі байқалған жоқ. Мысалы, Рой және авторлар (2011) каппа эффектісінің болжамына қарамастан, "уақыт аралықтарын көрсететін дыбыс көздері арасындағы қашықтықты ұлғайту сезілетін ұзақтықты қысқартады" деген қорытындыға келді. Тоқ сенсорлық қабылдауда каппа эффектісі алғаш рет Суто (1952) арқылы "S эффектісі" деп сипатталған. Goldreich (2007) Осылайша, каппа эффектісі біздің қозғалыс туралы білімімізді стимул тізбектеріне қолданғанда пайда болады, бұл кейде қателіктерге әкелуі мүмкін. Уақытша қабылдаудағы біркелкі қозғалыс күтуінің роліне дәлел ретінде қатысушылар горизонталь тізім бойынша түзу сызық бойымен бір бағытта тізбектеп пайда болатын сегіз ақ нүктені байқаған зерттеу келтіріледі. Уақытша аралық тұрақты болғанда және нүктелер арасындағы кеңістіктік аралық өзгергенде, олар тұрақты жылдамдық гипотезасына сәйкес каппа эффектін байқады. Алайда, нүктелер арасындағы уақытша және кеңістіктік аралық екеуі де өзгергенде, олар тұрақты жылдамдық гипотезасы болжаған жауап үлгісін байқамады. Мүмкін, мұндай әртүрлі, күрделі үлгілерден біркелкі қозғалысты қабылдау қиын; демек, байқалатын оқиғалардың контексі біздің уақытша қабылдауымызға әсер етуі мүмкін.

Төмен жылдамдықты күту

Бейестік қабылдау моделі тактильді каппа эффектісін және басқа да тактильді кеңістік-уақыт иллюзияларын, оның ішінде тау эффектісі мен терідегі қоян иллюзиясын қайталайды. Бұл модельге сәйкес, ми тізбектері тактильді стимулдардың көбінесе баяу қозғалатынына қатысты күтуді кодтайды. Бейес моделі, белгісіз кеңістіктік және уақыттық сенсорлық ақпаратты төмен жылдамдықты қозғалысқа қатысты алдын ала күтумен біріктіре отырып, ең оңтайлы ықтималдық қорытындысына жетеді. Стимулдардың баяу қозғалатынына қатысты күту, терідің бөлек жерлеріне тікелей берілген жылдам тікелей соққылар арасындағы өткен уақыттың қате бағалануына алып келеді. Сонымен қатар, модель стимулдар арасындағы кеңістіктік аралықты төмен бағалайды, осылайша терідегі қоян иллюзиясын және тау эффектісін қайта жасайды. Голдрейх (2007)

Әр түрлі жағдайларда ұсыныстар

Каппа әсері физикалық емес, феноменалдық көлемге күшті түрде байланысты болып көрінеді. Ынталандырулар жылдамырақ қозғалғанда каппа әсері артады. Байқаушылар ынталандырулар тізбегіне қозғалыс туралы бұрынғы білімдерін қолдануға бейім. Сарапшылар тік орналастырылған ынталандыруларды байқағанда, төмен қарай қозғалған тізбектер үшін каппа әсері күштірек болды. Бұл төмен қарай үдеу және жоғары қарай баяулау күтіліміне байланысты болуы мүмкін, себебі қабылданған үдеулі төмен қарай қозғалыс уақытша аралықты бағалауда қателіктерге әкеледі.

Қарым-қатынас иллюзиялары

Егер бақылаушылар жылдамдық туралы күтулерге сүйене отырып, жылдам тізбектелген стимулдарды қабылдаса, онда ғана уақыттық емес, сонымен қатар кеңістіктік иллюзиялар да туындауы мүмкін. Бұл, шындығында, тау эффектісінде байқалады, онда стимулдар арасындағы кеңістіктік арақашықтық тұрақты, ал уақыттық арақашықтық өзгеріп отырады. Мұндай жағдайда, бақылаушы уақыт аралығы қысқарғанда кеңістіктік арақашықтықты кішірейтеді, керісінше, уақыт аралығы ұзарғанда кеңістіктік арақашықтықты үлкейтеді. Мысалы, тең аралықта орналасқан X, Y және Z жарық көздері X пен Y арасындағы уақыт Y мен Z арасындағы уақыттан қысқа болған кезде, X және Y, Y мен Z-ге қарағанда кеңістікте жақын орналасқан болып сезіледі. Голдрейх (2007) тау және каппа эффектілерін қозғалыс жылдамдығына қатысты бірдей түпкілікті күтумен байланыстырды. Ол стимулдар кеңістікте жылдам қозғалғанда, "қабылдау аралық қашықтықты күрт қысқартады және бірден кейін бірі келетін оқиғалар арасындағы уақытты ұзартады" деп атап өтті. Голдрейх (2007) осы екі негізгі қабылдау бұрмалауын "қабылданатын ұзындықтың қысқаруы" (тау эффектісі) және "қабылданатын уақыттың кеңеюі" (каппа эффектісі) деп атады, бұл атаулар физикалық ұзындықтың қысқаруы мен уақыттың кеңеюіне ұқсас. Қабылданатын ұзындықтың қысқаруы мен уақыттың кеңеюі – стимулдардың баяу қозғалатынына күтетін Байес бақылаушы моделінің нәтижесі. Салыстырмалылық теориясында ұзындықтың қысқаруы мен уақыттың кеңеюі физикалық жылдамдық (жарық жылдамдығы) асылмаған жағдайларда ғана пайда болады.