Кіріспе

Араласу, әр түрлі контексте. Гибридтік, ең қарапайым мағынасында, араласуды білдіреді. Бұл термин биология ғылымынан пайда болған, кейіннен 19 ғасырда тіл білімінде және нәсілдер теориясында қолданылған. Бүгінде оның қолданылуы көптеген ғылыми салаларға тараған және халық мәдениетінде маңызды орын алады. Гибридтік ұғымы нәсіл, постколониализм, жекелік, расизмге қарсы күрес және көпмәдениеттілік, сондай-ақ биологиялық термин ретінде қалыптасқан глобализация туралы пікірталастарда қолданылады.

Ұрпақ араласқан

Гибридтік – екі түрлі нәсілдің, өсімдіктердің немесе мәдениеттердің араласуы. Гибрид – араласқан нәрсе, ал гибридтік – жай ғана қоспа. Гибридтік – жаңа мәдени немесе тарихи құбылыс емес. Ол барлық өркениеттердің ежелден бергі қасиеті. Сумерлерден бастап, мысырлықтар, гректер мен римдіктерге дейін, қазіргі заманға дейін. Ежелгі және қазіргі өркениеттер сауда мен жаулап алу арқылы шетелдік идеяларды, философияларды және ғылымдарды қарыз алып, гибридтік мәдениеттер мен қоғамдарды құрды. Гибридтік термині заманауи тұжырымдама емес. Ол гректер мен римдіктер арасында кең таралған. Латын тілінде *hybrida* немесе *ibrida* «жабайы шошқа мен үй шошқасының ұрпағы» дегенді білдіреді және кеңейтілген мағынада – римдік емес адамның ұрпағын да білдіреді. Гибридтік сөзі ағылшын тілінде 17 ғасырдың басынан бері қолданылып келеді және 19 ғасырда танымал болды. Чарльз Дарвин 1837 жылы өсімдіктердегі жасанды тозаңдану эксперименттеріне сілтеме жасап, осы терминді қолданды. Гибридтік тұжырымның пайда болуынан бастап, ол теріс коннотациялармен байланысты болды. Гректер мен римдіктер басқа өркениеттерден, әсіресе мысырлықтар мен парсылардан көп нәрсе алды және гибридтік мәдениеттерді жасады, бірақ биологиялық гибридті жағымсыз деп қарады. Аристотель, Платон және Перикл гректер мен «варварлар» арасындағы нәсілдік араласуға қарсы болды және биологиялық гибридті нәсілдік дегенерация мен әлеуметтік тәртіпсіздіктің көзі деп қарады. Сол сияқты, Рим империясы, ең көп этностық империялардың бірі саналса да, мәдени айырмашылықтар көбінесе басым мәдениетке сіңірілді, бірақ биологиялық будандастыру айыпталды. Римдіктердің нәсілдік араласуға деген көзқарасы 4-ші ғасырда, Рим христиан дінін қабылдаған кезде қатайды. Бұл Теодосиан кодексінде (365 ж.) көрінеді, ол христиандар мен христиан емес адамдардың, әсіресе еврейлердің арасындағы некелерді тыйымсады және заңды бұзғандарға өлім жазасын тағайындады. Биологиялық гибридтікке деген жеккөрушілік Рим империясының құлауымен аяқталмады, бірақ орта ғасырлар бойы және қазіргі заманға дейін жалғасты, 19 ғасырда Еуропаның теңдесі жоқ империялық державаға айналуымен ең жоғары деңгейге жетті. Еуропалықтар мен еуропалық емес адамдардың араласуынан туындаған нәсілдік дегенерацияның гибридтігі мен қорқынышы 19 ғасырдың колониалдық дискурсында үлкен алаңдаушылық тудырды, бұл Джозеф Артур де Гобиноның «Тұрлардың теңсіздігі туралы эссесі» және Джозеф Эрнест Ренанның «Мәдени және моральдық білім» сияқты еңбектерінде кездесетін нәсілшіл псевдоғылыми дискурстармен байланысты болды. Түсіндірме термин ретінде гибридтік 18 ғасырдың соңында пайда болған нәсілдік араласу туралы қорқыныш сөздерін қалыптастыруда пайдалы құрал болды. Анатомия мен краниометрияның жалған ғылыми модельдері африкалықтардың, азиялықтардың, американдықтардың және Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары еуропалықтарға қарағанда нәсілдік жағынан төмен екенін дәлелдеу үшін пайдаланылды. Расалық араласудан туындайтын ұрпақ еуропалық нәсілдің суын кемітуге әкеледі деген қорқыныштан кейін пайда болған нәсіл араласудан қорқу туды. Гибридтер төменгі дәрежелі нәсілдерден де нашар, әлсіз және аурулы мутация ретінде қарастырылды. Гибридтік нәсілдік тазалыққа деген қамқорлық колониализмнің рухына айқын жауап береді; Ағарту дәуірінің гуманитарлық фонға қарамастан, әлеуметтік иерархия оның шыңында еуропалықтардың орны сияқты даусыз болды. Колониалды мандаттардың аяқталуынан кейін пайда болған әлеуметтік өзгерістер, иммиграцияның өсуі және экономикалық либерализация терминнің қолданылуын және түсінігін түбегейлі өзгертті. Гибридтіліктің теориялық дамуындағы маңызды мәтін – Хоми Бабханың «Мәдениеттің орны» (1994) кітабы, онда гибридтіліктің лиминалдығы отаршылдық алаңдаушылықтың парадигмасы ретінде ұсынылады. Басты ұсыныс – отарлаушы сәйкестіктің гибридтілігі, бұл мәдени форма ретінде отарлаушыларды екіұшты етуге және осылайша биліктің беделін өзгертуге әкелді; осылайша Бабханың аргументтері гибридтіліктің тұжырымдамалық талқылауы үшін маңызды. Гибридтік мәдениеттердің қалай қайталану және аударма процестері арқылы бейнеленгенін көрсетеді, олардың мағыналары басқа арқылы басқаға бағытталады. Бұл кез келген «мәдениеттің табиғи шынайылығы немесе тазалығы туралы талаптарға қайшы келеді, олар символдық сананың натуралистік белгісіне жазылған кезде қуатты мәдениеттердің иерархиясы мен үстемдігі үшін саяси аргументтерге айналады».

Гибридтік теорияны сынға алу

Гибридтік теорияның антиэссенциализм дискурсы ретінде дамуы академиялық «гибридтік әңгімелердің» ең жоғары танымалдығын белгіледі. Алайда, гибридтілікті теорияда эссенциалистік ойлау мен тәжірибені жою үшін пайдалану (әсіресе, расизмді) сәтсіз аяқталды, себебі гибридтіліктің өзі сол эссенциалистік негізге бейім және анықтама мен орналасуды қажет етеді. Гибридтік теорияны қолдану туралы көптеген пікірлер туды, оның жақтастары мен қарсыластары пікір таластырып жүр. Осы пікірталастың көп бөлігі теорияға тым көп ден қойып, гибридтіліктің даму бағыты туралы тиімсіз дауларға ұласып кеткені үшін сынға ұшырауы мүмкін, мысалы, нәсілдік теорияға, постколониализмге, мәдени зерттеулерге немесе жаһандануға байланысты. Әлеуметтанушы Ян Недервен Питерсе гибридтілікті қолдайтын пікірталаста осы негізгі аргументтерді атап көрсетеді. Солшылдардың кейбіреулері, мысалы, мәдени теоретик Джон Хатник, гибридтілікті саяси мағынасы жоқ деп сынады. Дирлик соған ұқсас пікір білдіріп, постколониалдық теоретиктердің гибридтілік тұжырымдамасымен мәдени айырмашылықты тегістеуге бейімділігін атап өтті: «Африка, Кариб бассейні, Оңтүстік Азия әдебиеттері әртүрлі жерлерден және әртүрлі тарихтан келген, Франциядан ғана емес, бір-бірінен де ерекшеленеді. Осы нақты айырмашылық постколониалдық зерттеулерде жоғалып кетеді». «Біздің заманымыздың белгілері» еңбегінде Бенита Парри «Мәдениеттің орны» туралы талқылап, мәдени зерттеулердегі «тілдік бұрылысты» сынға алды, әсіресе Бабханың мәдени сәйкестіктердің психоаналитикалық және лингвистикалық түсіндірмелеріне тәуелділігін, яғни ол «мәні білдірушінің автономиясын» деп атаған нәрсені. Соңғы кезде Амар Ачераиу «Гибридтілікті, постколониализмді және жаһандануды сұраққа салу» еңбегінде Бабханың гибридтік теориясын теориялық, идеологиялық және тарихи тұрғысынан сынға алды. Ол Бабханы гибридтілікті 19 ғасырмен шектелген тар, «синхронды» көзқараспен қарастырғаны үшін сынады, оның орнына осы тұжырымның тарихи тереңдігін жақсырақ көрсететін «диахронды» көзқарас қабылдау керек еді. Гибридтілікті жаһандану ретінде қолдайтын Ян Недервен Питерсе гибридтілікті мәдениеттің тамырсабасы деп санайды.

Отарлаушылық

Тілдердің барлығы әртүрлі деңгейде гибридтік. Ғасырлар бойы адамдар шетел тілдерінен сөздер қабылдап, гибридтік тілдік есімдер жасады. Олар мұны сауда, эстетикалық, идеологиялық және технологиялық себептермен жасады (сауда-саттық жүргізуді жеңілдету, түпкілікті тілдерінде жоқ философиялық немесе ғылыми идеяларды жеткізу, тілдерін жаңа жағдайларға байыту және бейімдеу, отарланған халықтардың тілінен сөздерді әдейі енгізу арқылы үстемдік колониялық әдеби канонды бұзу). Сауда мен отарлау тарих бойы тілдік гибридтеудің негізгі құралдары болды. Көне заманғы жаулаулардан бастап, отарлаушылар да, отарланғандар да бір-бірінің тілдерін пайдаланды. Гректер египеттіктерден математика және астрономия салаларында көптеген ұғымдарды сіңірді. Римдіктер де грек мәдениеті мен ой-пікірлерінің көп бөлігін қабылдады. Олар сондай-ақ "жабайылардың" тілінен де көптеген сөздер алды. "Тактика" еңбегінде римдік кезеңнің грек тарихшысы және философы Ариан (б.з. 92–175 ж.) римдіктердің отарланған халқына қарыз екендігіне назар салды, "римдіктердің құрылымдарды атау үшін көптеген шетелдік (ибериялық, кельт) терминдері бар, себебі олар кельт атты әскерін қолданды" деді. Оның сөзіне қарағанда, бұл "жорамалға қарсы күресуге" және "саяси жүйенің жұмысын жеңілдетуге" көмектесер еді. Ең бастысы, бұл "азаматтарды ұлттық бірлікке біріктірер" еді. Ұлыбританияда осы Аристотельдік тіл көзқарасын Джонатан Свифт, Сэмюэл Джонсон және Мэтью Арнольд сияқты авторлар жаңғыртты, олар ирландтарды, шотландтарды және уэльстілерді тиісінше "қарапайым" және "артта қалған" деп сипаттап, осы халықтардың интеллектуалдық және экономикалық "артта қалуын" олардың "кемсіз" тілдеріне байланыстырды.

Екі жақты динамика

Тілдік және мәдени гибридтілік – "пассивті" де, "активті" де жұмыс істейтін "екіұстамалық динамика". "Қасақана гибридтеу" – әртүрлі тілдік ерекшеліктерді, дискурстарды және көзқарастарды біріктірмей, бір семиотикалық кеңістікте мақсатты түрде қатар қою. Бахтин роман тілі – "бір-бірін өзара және идеологиялық тұрғыдан жандыратын тілдер жүйесі" дейді. Ол былай деп жалғастырады: "Романдық гибрид – әртүрлі тілдерді бір-бірімен қарым-қатынасқа келтіру үшін көркемдік тұрғыдан ұйымдастырылған жүйе, бір тілді екіншісі арқылы түсіндіруге, екінші тілдің нақты бейнесін жасауға бағытталған жүйе".

Өнер саласында

Қазіргі уақытта адамдар күнделікті өмірде нақты және толықтырылған шындықтың араласқан ортасында болып жатыр, физикалық және цифрлық медианың кеңеюін ескере отырып (мысалы, қағаз кітаптар мен электрондық кітаптар, музыка жүктемелері мен физикалық форматтар). Көптеген адамдар өнер көрсетулеріне қатысып, өзі мен орындаушылардың арасына цифрлық жазу құрылғысын қоюға тырысады, яғни қасақана түрде "нақты әлемге цифрлық шындықты қабаттастырады". Жаңа технологиялармен жұмыс істейтін және оларға жауап беретін суретшілер үшін физикалық және цифрлық элементтердің араласуы осы екіұштылыққа рефлекстік реакцияға айналды. Мысалы, Сара Людидің "Rooms" атты туындысында компьютерлік эффекттер физикалық кеңістіктерді абстракцияға айналдырады, таныс орта мен кілем, есіктер және терезелер сияқты заттарды бағдардан шығарып, индустриалды гулдің дыбысына үйлестіреді. Нәтижесінде, өнерде нақты және виртуалды кеңістік арасындағы шекара жойылады. Глокализация деп аталатын жағдайлар мен процестер өнердегі араласудың жаңа формаларында маңызды рөл атқарады, себебі суретшілер көбінесе жергілікті және жаһандық күштер арасында келісімге келуге тырысады. Өнердегі араласуға қатысты тәсілдерді түсіндіру үшін бірнеше теориялық модельдер жасалған, бұл құбылыс әсіресе өзін көпмәдениетті деп санайтын немесе өз жұмысын "Шығыс" пен "Батыс" арасында орналасқандай көретін суретшілер арасында кең таралған. Мұндай дамулар өнердің қоғамдағы өзгерістерді болжауға және оларға жауап беруге қабілетті екенін көрсетеді.