Кіріспе

Нигериялық актер және драматург, бас Хуберт Адедежи Огунде Д. Лит. (///аудио=Yo Hubert Adedeji Ogunde.ogg/; 10 шілде 1916 – 4 сәуір 1990) – Нигериялық актер, драматург, театр директоры және музыкант, 1945 жылы Нигериядағы алғашқы заманауи кәсіби театрлық труппаны – «Африка музыкасын зерттеу тобын» құрған адам. Хьюберт Огунде 1947 жылы труппа атауын «Огунде театр тобы» деп, ал 1950 жылы «Огунде концерттік тобы» деп өзгертті. 1960 жылы ол оны «Огунде театры» деп атады, ол оның 1990 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Ол «Нигерия театрының әкесі немесе қазіргі заманғы йоруба театрының әкесі» деп сипатталған. Сахналық өмірінде ол 50-ден астам пьеса жазды, олардың көпшілігі драмалық оқиғалар, би және музыканы қамтиды, ал сюжеттері сол кезеңнің саяси және әлеуметтік шындықтарын көрсетеді. Оның алғашқы қойылымы – шіркеу қаржылаған «Едем бағы» атты пьеса. Ол 1944 жылы Лагостағы Гловер ескереу залында тұңғыш рет көрсетілді. Оның сәттілігі Огундеге одан да көп пьесалар қоюға ынта берді, ол көп ұзамай полициядағы жұмысын тастап, театрмен шұғылдануға кірісті. 1940 жылдары ол саяси мәселелерді қамтыған бірнеше пьеса шығарды: «Жолбарыс империясы», «Ереуіл және ашаршылық» және «Нан мен оқ». 1950 жылдары ол өзінің көшпенді труппасымен Нигерияның әртүрлі қалаларында гастрольдік сапарлар жасады. 1964 жылы ол «Йоруба Рону» атты пьесасын шығарды, ол қырқыс дау тудырып, Батыс аймағының премьер-министрі Акинтоланың наразылығын тудырды. Осының салдарынан Огунде театрына Нигерияның Батыс аймағында екі жылға тыйым салынды. Бұл тыйымды 1966 жылдың 4 ақпанында лейтенант-полковник Ф.А. Фажуидің жаңа әскери үкіметі ғана жойды. 1970 жылдардың соңында Огунде «Ижа Оминира» және «Ажани Огун» фильмдерінің сәттілігіне шабыттандырылып, 1979 жылы өзінің алғашқы целлюлоидтық фильмін – «Айе» фильмін түсірді. Одан кейін йоруба мистикасының ықпалымен түсірілген «Жайесими», «Аропин Н’теня» және «Аянмо» атты ұзақметражды фильмдерді шығарды. Огунде «Мистер Джонсон» фильмінде Йеремия Дейнбо мен Юнис Овутусан Огунденің отбасы үшін ойнады. Оның әкесі баптист пасторы болса, анасының әкесі – африкалық дәстүрлі дін Ифаның жұбысы болған. Огунде әкесінің үйінің аумағында қысқа уақыт тұрып, Ифа, Огун және көптеген басқа да дәстүрлі діни мерекелермен танысты. Оның тәрбиесіне христиан діні де, йорубаның дәстүрлі діні де әсер етті. Ол 1925-1932 жылдар аралығында білім алды, 1925-1928 жылдары Ососадағы Сент-Джон мектебінде, 1928-1930 жылдары Лагостағы Сент-Питер мектебінде және 1931-1932 жылдары Васими африкалық мектебінде оқыды. «Адам паразиті» пьесасын жазған кезде ол алғаш рет труппа атауын «Огунде театры» деп өзгертті. Огундедің осы кезеңдегі пьесалары – халық опералары, онда сахнадағы актерлер аз диалогпен өлеңдерін орындайтын. 1947 жылы Огунде және оның әйелі, жиі бірге ойнайтын Адесува Англиядағы театр агенттерімен байланыс жасап, оның шоуларын насихаттау үшін Лондонға сапар шекті. Бұл келісімдер сәтті болмады, бірақ Лондонда олар вальс және стэп биін үйренуге мүмкіндік алды. Кейінгі операларында ол вальсты дәстүрлі Батакото биімен, ал стэп биін дәстүрлі Эпа биімен үйлестірді.

1950-1960 жылдар

1950 жылы Огунде саяси мазмұнды пьесалар жазуды жалғастырды. "Нан мен оқ" пьесасы 1950 жылы тұңғыш рет сахналанды. Бұл пьеса сол жылы Энугу қаласында болған көмір шаруаларының ереуілі мен оның салдарынан 22 адамның қаза табуы туралы айтады. Солтүстік Нигерияда пьесаның қойылымы белгілі бір аймақтармен шектелді, себебі оның мазмұны бүлік тудыруға бағытталған деп саналды. Осы кезеңде Огунде пьесаларының диалогына ағылшын тілін енгізді. 1950 жылдың қаңтарында ол 1945 жылғы "Қара орман" пьесасын қайта қойды, оны ағылшын және йоруба тілдерінде диалогтармен толықтырып, жаңаша безендірді. Музыкалық сүйемелдемеде батыстық және африкалық аспаптар қолданылды. "Қара орман" мен "Нан мен оқ" пьесаларын қайта қою арқылы Огунде драма стилін йоруба халық операсынан импровизациялық театрға, яғни диалогтардың сөйленіп орындалуына қарай өзгертті. Огунде диалогтары сөйленіп немесе әнмен айтылатын бірнеше пьеса жариялады. 1951 жылы ол "Менің сүйкімді Фатимам" атты ислами уағыздамалық әңгімесін шығарды. Содан кейін үш комедиялық пьеса жазды: "Портманто әйел" (1952), "Сұранышпен келген махаббат" (1952) және "Принцесса Джажа" (1953). 1955 жылы оның театры Солтүстік Нигерияда гастрольдік сапармен болды, оның ішінде Канодағы "Колониалдық қонақ үйінде" қойылымдар көрсетілді. Осы кезеңде Огунде елдің әртүрлі аймақтарына қатысу үшін көп сапарлар жасауға мүмкіндік беру үшін жиі жазуды тоқтатты. Осыдан кейін "Огунде театры" саяхаттап жүретін театр тобына айналды. 1950 жылы топтың атын "Огунде театрынан" "Огунде концерттік тобына" өзгертті. 1964 жылы ол екі маңызды пьеса жазды: "Йоруба Рону" және "Отитокоро". Екеуі де 1963 жылы төтенше жағдай жариялануына себеп болған Батыс Нигериядағы саяси оқиғалар туралы айтты. Ол халық операсының ең белгілі драматургы болды. Йоруба тілінде 40-тан астам опера жазды. Оның "Йоруба Рону" (немесе "Йоруба ойласын") пьесасы 1960-шы жылдарда Йоруба аймағын мазалаған келеңсіздіктерді сатиралық тұрғыдан бейнеледі. Пьесаның басты кейіпкері, Оба Фиваджойе, өзінің орынбасарының қиянатына ұшырайды. Ол өзінің жауы Yeye Iloba-ның қолына тірілетіп беріледі, бұл оның және оның екі саяси одақтасының түрмеге қамалуына әкеледі. Содан кейін орынбасар таққа отырып, халықты тирандықпен билейді, бірақ ақырында халық тарапынан өлтіріледі. Пьеса Егбе Омо Олофин отырысында NNDP басшылары, мысалы Акинтоланың қатысуымен қойылды. Көрсетілім кезінде Акинтола мен тағы бірнеше адам олардың Батыс аймағындағы дағдарыстағы рөліне жасалған сыталап шабуыл деп санап, залдан шығып кетті. Соның салдарынан пьеса Батыс Нигерияда екі жылға (1964-1966 жылдар) тыйым салынды, бірақ елдің басқа аймақтарында үлкен жетістікке ие болды. 1960-шы жылдары Батыс Нигерия теледидарының (WNTV) пайда болуы Огундеге көрермендерге саяхаттамай-ақ жетуге мүмкіндік берді. Ол теледидар көрермендері үшін "Аянмо" және "Мама Эко" пьесаларын жазды. Огунде Нигерия атынан Монреальдегі Expo 67 көрмесіне қатысты. Нигерияға қайтып келе жатқанда Нью-Йоркте тоқтап, Гарлемдегі Аполлон театрында өнер көрсетті.

Целлюлоидтық жылдар

1970 жылдардың аяғында кинорежиссер Ола Балугун екі табысты йоруба фильмін түсірді. Біріншісі – "Аджани Огун" фильмін актер Аде Лавпен бірлесіп түсірді. Екіншісі – "Ия Оминира" фильмінде Аде Лав басты рөлде ойнады. Огунде де осы үрдіске қосылуға шешім қабылдады. Ол Ола Балугунды өзінің сахналық пьесасының адаптациясы – "Айе" фильмін түсіруге шақырды. Огунде бұл пьесаны көпшілік назарына іліктіргендіктен таңдады. Огунденің портреті Лагостағы Ұлттық заманауи өнер галереясында ілулі тұр. Өмірінде ол басшылық атаққа ие болды, осылайша йоруба халқының олойы атанды. 1995 жылы оның қызы Абоседе Огунде Олойде қайтыс болған басшы (доктор) Хьюберт Огунденің естелігі үшін Хьюберт Огунде Мемориалдық мектебін құрды.