Кіріспе

Баладан бас тарту – өзінің баласына қатысты мүдделер мен құқықтардан заңсыз түрде бас тарту, оны қайтадан қамқорлыққа алу немесе құқықтарын қайтадан талап ету ниеті болмаған жағдай. Бұл термин көбінесе баланың физикалық түрде тасталуын сипаттау үшін қолданылады. Дегенмен, ол қоршаған ортаға немқұрайлы қарау және эмоционалдық тастау сияқты, ата-аналардың ұзақ мерзім бойы балаларына қаржылық және эмоционалдық қолдау көрсетпеу жағдайларын да қамти алады (кейде «қажетсіз бала» деп аталады). Баладан бас тартудың алғашқы 12 ай ішінде анонимді түрде жасалған жағдайлары құпия баладан бас тарту деп аталады. АҚШ және көптеген басқа елдерде баладан бас тарту балаға қатысты зорлық-зомбылықтың кең ауқымындағы бір бөлігі ретінде қарастырылады. (Дегенмен, кейбір штаттарда ата-анаға баланы жазаланбайтын қауіпсіз орынға тұрақты тапсыруға рұқсат беретін заңдар бар. Баладан бас тарту ата-ананың ата-аналық құқықтарынан түңғыш рет айырылуына әкелуі мүмкін. Кейбір штаттар ата-аналық құқықтарды қайта қалпына келтіруге мүмкіндік береді, АҚШ штаттарының шамамен жартысында осы мақсатта заңдар бар. Сондай-ақ, егер құрбандылардың өліміне олардың әрекеттері немесе немқұрайлылығы себеп болса, кінәлі тұлғаға салдарынан бас тарту айыбы тағылуы мүмкін. Көптеген елдерде баладан бас тарту туралы ресми статистика жоқ.)

Себептер

Кедейлік пен баспанасыздық балаларды тастап кетудің жиі себептері болып табылады. Әлеуметтік әл-ауқат жүйесі нашар дамыған елдерде (мысалы, Қытай, Мьянма, Мексика, АҚШ және басқа елдер) тұратын және балаға қарайтын қаржылық мүмкіндігі жоқ адамдар, ресурстардың жетіспеуіне байланысты балаларын тастап кетуі ықтимал. Ата-аналардың физикалық кемістіктері, психикалық аурулары және нашақорлыққа байланысты проблемалары да осыған себеп болуы мүмкін. Баланың жынысына ерекше мән берілетін мәдениеттерде, ата-аналар қалаған жыныстың баласын тастап кетуі мүмкін. Сол сияқты, адамдар көбінесе дау тудыратын жынысты таңдап аборт жасау мүмкіндігін де қарастырады. Соғыс және отбасының қоныс аударуы сияқты саяси жағдайлар да ата-аналарды балаларын тастап кетуге итермелейді. Баладан бас тарту – бұл оның күтіміндегі адаммен байланысты тоқтату және оны қолдауды жою арқылы жасалатын тастаудың бір түрі. Баладан бас тарту көбінесе баланың өмірінде кейінірек, әдетте ата-ана мен бала арасындағы жанжалға байланысты болады, бірақ балалар кішкентай кезінде де орын алуы мүмкін. Мұның себептері: ата-ананың ажырасуы, баланың нақты әкесін анықтау және баланың отбасына ұят келтіретін әрекеттері; ең көп кездесетіні – заң бұзу, жасөспірім жүктілігі, маңызды діни немесе идеологиялық айырмашылықтар және ЛГБТ екенін мойындау.

Балаларды тастап кету туралы заңдар

Бала тастау әлемнің көп бөлігінде заңсыз болып табылады және қылмыстық құқық бұзушылық немесе аса ауыр қылмыс ретінде қудалануы мүмкін, бұл істің мән-жайларына және оқиға болған мемлекеттің заңдарына байланысты.

Алдын алу

Жыныстық білім беруге және отбасылық жоспарлау ресурстарына, мысалы, контрацепция мен абортқа қолжеткізу, балаға қарай алмайтын немесе оны өсіргісі келмейтін адамдардың жүкті болуына жол бермеуге көмектеседі. Дәлелдер көрсеткендей, абортқа тыйым салу заңдары алынғанда, тасталып, зорлап, қанағаттандырылмаған балалардың саны төмендейді. Дегенмен, қолжеткізу мәселесі бар. АҚШ-та барлық округтердің 87%-ы және барлық ауылдық округтердің 97%-ында аборт қызметтеріне қолжеткізу жоқ. Мемлекеттік көмек ата-аналарға кеңес беру, босанғаннан кейінгі қызметтер, психикалық денсаулық қызметтері және басқа да қоғамдық қолдау қызметтері арқылы көрсетілуі мүмкін, егер ата-аналар жасы, қолдау таппауы, физикалық мүмкіндіктері, психикалық аурулары немесе кедейлік салдарынан балаларын тастап кету қаупі жоғары болса.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген мәдениеттерде нәрестелерді тастап кету, көбінесе "балаларды ашық қалдыру" деп аталады, кең таралған. Балалар төбелерге, далаға, шіркеулерге жақын және басқа да қоғамдық орындарға тасталып кеткен. Егер басқалар оларды асырап алса, балалар құл ретінде немесе ерікті отбасы мүшесі ретінде басқа отбасыға қосылуы мүмкін. Римдік қоғамда, әсіресе, балаларына көбінесе бейжай қараған отбасы мүшелерінің орнына құлдарды тәрбиелеуші ретінде таңдаған. Балаларды тастап кетуге қарамастан, оларды басқалар тауып алған жағдайда, олардың тірі қалу мүмкіндігі болған, бірақ бұл кейде нәресте өлтірумен салыстырылады. Тертуллиан өзінің "Апологиясында" былай деп жазған: "Суыққа, ашқа және итке тісін тигізу арқылы өлтіру, әрине, ең қатыгез жол". Дегенмен, басқа дереккөздерде ежелгі заманда нәресте өлтіру мен балаларды ашық қалдырудың моральдық тұрғыдан ерекшеленгендігі айтылады. Ерте орта ғасырларда балаларын өсіргісі келмейтін ата-аналар оларды монастырларға шамалы ақы төлеп тапсырған, бұл практика "обляция" деп аталды. Әлеуметтік қиындықтар кезінде монастырлар көптеген балаларды қабылдаған. Орта ғасырдың соңына қарай обляция сирек кездесті және көбінесе монастырь мен баланың ата-анасы арасында жеке келісіммен жасалған. Кейде ортағасырлық ауруханалар тастап кеткен балаларды қоғамдық қаражат есебінен күтіп-бағыпты. Бірақ кейбір ауруханалар мұндай балаларды қабылдаудан бас тартқан, себебі балаларды қабылдауға дайындық тастап кетудің көбеюіне әкелуі мүмкін екендігінен қорқыпты. Еуропада балаларды тастап кетуді реттейтін ортағасырлық заңдар, мысалы, Визигот кодексі, баланы қабылдаған адамның оған құл ретінде қызмет етуге құқылы екенін көздеген. Соғыс немесе оба кезінде көптеген балалар ата-анасыз қалғандықтан, оларды әскерге шақыру немесе құлдыққа салу жиі кездесетін құбылыс болды. Осылайша, тастап кеткен балалар мемлекеттің, әскери ұйымның немесе діни ұйымның қамқорлығына өтті. Бұл практика кеңінен таралған кезде, ортағасырлық қоғамда мәдени және діни дәстүрлердің сақталуына және жалғасуына кепілдік берді. Жаңа Еуропа дәуірінде жетімдер үйлері көбейді және балаларды оларға тастап кету саны артты. Бұл көрсеткіш 1830 жыл шамасында Францияда барлық туған балалардың 5% -ы тасталып кеткен кезде ең жоғары деңгейге жетті. Бұған жауап ретінде жетімдер үйлеріне бөлінетін қаражат шектелді және балаларды асырап алуға басымдық берілді, нәтижесінде жетімдер үйлерінде нәрестелердің өлімі азайды. Еуропада ұрықтарға қолжетімділік артып, экономикалық жағдай жақсарғаннан кейін 19 ғасырдың соңында тастап кетілген балалардың саны азайды. "Жетім пойыздары" тегін жұмыс күшінің маңызды көзіне айналды. Осы ауқымды көші-қон, сондай-ақ оның салдары мен жемқорлық жаңа ұйымдардың құрылуына және келісімшарт емес, асырап алуды қолдайтын заңдар қабылдануына әкелді. 1945 жылға қарай асырап алу баланың мүддесін ескере отырып, заңмен реттелді. Асырап алу және туу туралы жазбаларды құпия ұстау және бекіту практикасы Чарльз Лоринг Брейс жетім пойыздарынан келген балалардың ата-аналарына қайтып оралуына немесе оларды қайтарып алуына жол бермеу идеясын ұсынған кезде басталды. Балаларды тастап кетудің қазіргі кездегі көрнекті мысалдарына сабырсыздықпен ұстап отыру арқылы нәрестелерді немесе балаларды қауіпке тікелей ұшырату, мысалы, Осакадағы балаларды тастап кету ісі немесе Канаданың Альберта штатындағы Калгариде Ри Фуджидің екі баланы тастап кетуі жатады.

Қазіргі жағдай

Бүгінде балаларды тастап кету көптеген юрисдикцияларда ауыр қылмыс саналады, себебі бұл балаға тікелей зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, malum in se (өздігінен қате) деп қарастырылады, сондай-ақ әл-ауқат мәселелеріне байланысты (әдетте бала мемлекеттің қамқорлығына өтеді). Мысалы, АҚШ-тың Джорджия штатында балаларды қасақана және ерікті түрде тастап кету – құқық бұзушылық, ал өз баласын тастап, штаттан кету – қылмыс. 1981 жылы АҚШ Жоғарғы Соты ата-аналардың саяхаттау құқығын жоққа шығарып, заң алдында теңдік құқығын бұзады деген ата-аналардың талабын қабылдамады және бұл айырмашылықты конституциялық деп таныды. Арканзас штатында «қайта орналастыру» әлі де заңды, және 2015 жылы штат заң шығарушысы Джастин Харрис екі кішкентай асырап алынған баланы қайта орналастырғандығы туралы хабарлар ұлттық деңгейде талқыланды. Көптеген юрисдикцияларда тастап кету заңдарына қатысты ерекшеліктер бар, олар қауіпсіз баспана заңдары түрінде көрінеді, бұл заңдар ауруханалар сияқты белгіленген орындарда қалдырылған нәрестелерге қолданылады (мысалы, нәрестелерге арналған люк). Ұлыбританияда екі жасқа дейінгі баланы тастап кету қылмыстық құқық бұзушылық болып есептеледі. Малайзияда балаларды тастап кету жиі кездеседі, 2005-2011 жылдар аралығында 517 нәресте тасталған. Осы 517 баланың 287-сі өлген күйде табылған. 2012 жылы 31 жағдай тіркелді, оның ішінде кемінде бір бала жоғары қабаттағы пәтер терезесінен лақтырылған. Әлеуметтік әл-ауқат жүйесі нашар дамыған мәдениеттердегі, баланы күтіп алуға қаржылық мүмкіндігі жоқ адамдар оны тастап кетуі ықтимал. Бірнеше американдық штат бала асырап алғаннан кейін оларды қайта орналастырудың алдын алу мақсатында заң қабылдауға ұмтылып жатыр. Дегенмен, барлық штаттарда балаларды қайта орналастырудан қорғау үшін ұлттық заңнама қажет болуы мүмкін.

Балаларды жасырын тастап кетуді жеңілдету жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар

Анонимді босану жүкті аналарға өздерінің жеке басын ашпай, балаға меншік құқығын немесе заңды міндеттемелерді талап етпей, баласын босануға мүмкіндік береді. Әр түрлі елдерде аналар баласын асырап алуға беру үшін 2-8 апта уақыт күтеді, бұл оларға баласын ауруханаға қайтарып алуға мүмкіндік береді. Анонимді босану көбінесе неонацидті болдырмау шарасы ретінде жүзеге асырылады және бірнеше елде сәтті нәтиже берген. Анонимді босану аналарға баламен және асырап алған отбасымен бөлісу үшін қажетті денсаулық тарихын жариялауға, сондай-ақ босану кезіндегі тәуекелді азайту үшін ауруханалық көмек алуға мүмкіндік береді. Кейбір мемлекеттерде, мысалы Францияда, анонимді босануды таңдаған аналар кеңес алады және баласын өзімен бірге қалдыруға көмектесетін қолдау көрсету құрылымдары туралы хабардар болады. Баласын анонимді түрде тастап кетуді ниеттенген аналар аурухана қызметкерлерімен байланыстың күшеюі және кеңес алу мүмкіндігіне байланысты анонимді босанудан бас тартуы мүмкін. Сәбилерге арналған жәшіктер (бейбі-бокс) нәрестелерді, әдетте жаңа туғандарды, тастап кетудің қауіпсіз және анонимді жолын ұсынады, нәрестелерді тастау немесе неонацидке барудың орнына. Сәбилерге арналған жәшіктер Австрия, Бельгия, Чехия, Германия, Венгрия, Италия, Латвия, Литва, Польша, Португалия, Словакия, Оңтүстік Корея және АҚШ-та табылған. Сәбилерге арналған жәшіктердің артықшылықтарына ата-аналардың анонимділігінің жоғары деңгейі және баланың табылып, күтімге алынатынының кепілдігі жатады. Алайда, кейде балалар бұрыннан бар денсаулық мәселелерімен немесе жарақаттармен бірге жәшіктерге салынады, сонымен қатар жәшіктер жеткілікті пайдаланылмайды және оларды пайдалану қымбатқа түседі. Сондай-ақ, ауылдық жерлердегі аналар үшін, балаларын тастау үшін қашықтыққа баруға дайын болмаса, сәбилерге арналған жәшіктер қолжетімді нұсқа болып табылатыны даулы мәселе.

Тастауы

Әдебиетте балаларды тастап кетудің ең ерте мысалдарының бірі – Эдиптің тағдыры. Ол туғаннан кейін малшыға өлтіруге бұйрық берілген, бірақ ол оны тастап кеткеніне қарамастан, табылып, өсіп, білмей тұрып, өз анасына үйленеді. Сәбиді тастап, қайта табу туралы кең таралған оқияның бір мысалы – Мұсаның библиялық хикаясы. Онда еврей сәбиі анасы Нил өзеніне қамыстан тоқылған себетте жіберіледі, оның табылып, бағынып-қағуға алынатыны үміт етіледі. Күткендей, оны Мысыр патшайымы тауып, асырайды, осылайша ол жоғары әлеуметтік мәртебеге, жақсы білімге және туған отбасы бергеннен гөрі күштірек позицияға ие болады. Осындай оқиғалар басқа кейіпкерлердің де тағдырына ортақ – олар ересек болғанда ғана өз шынайы тегін біледі, асырап алу арқасында қол жеткізген билікті пайдаланып, туған ата-аналарын немесе отбасын құтқарады, ал оларды құрбыларынан ерекшелендіретін білімдерін қолданады. Бұл тақырып көптеген қазіргі заманғы супергеройлардың, ең әйгілісі – Суперменнің (төмендегі «Заманауи медиа» бөлімін қараңыз) тарихында да кездеседі. Марк Твен «Принц пен кедей» романында табылған баланың әлеуметтік жағдайын жақсарту дәстүрін өзгертті. Онда туғаннан күшті болған баланың егіз інісі екі баланың жоспарымен ауысып, өзінің «төмендеуін» сезінеді. Көптеген аңыздарда, мысалы, «Ақ қар» ертегісінде, баланы өлтіруге бұйрық алған қызметші тастап кетеді. «Хансель мен Гретель» сияқты басқа да ертегілерде ата-аналары оларды орманда тастап кетеді, себебі оларды бағуға шамалары жетпейді. Балаларды көбінесе оларды тануға мүмкіндік беретін белгілермен тастап кетеді. Бұл тақырып Анджело Ф. Конглионың тарихи романы «Төрік ханымда» маңызды орын алады, онда атау шіркеу немесе аурухана қабырғасында орналасқан «төрік дөңгелегі» деп аталатын құрылғыға орналастырылған «табылған балаларды қабылдаушыны» білдіреді. Шекспирдің «Қысқы ертегісінде» соңғы актіде Пердитаның қойшы емес, патша қызы екені және ханзадаға лайықты екені ашылады. Сол сияқты, Ле Френнің кейіпкері оны тастап кеткен брокат пен жүзікті көрсеткенде, анасы мен әпкесі оны таниды, осылайша ол сүйіктісінің әйелі болуға лайық болады. Эдиптен бастап грек және римдік аңыздар өлімнен құтылып, отбасыларымен қайта қосылған балаларға толы – көбінесе Лонгустың «Дафнис пен Хлоя» романындағыдай, Эдиптің тағдырынан гөрі бақыттырақ. Ересек болған балалар, бейтаныс адамдар тәрбиелегеннен кейін, көбінесе олармен бірге табылған белгілер арқылы танылады: Еврипидтің «Ион» трагедиясында Креуза Ионды күйеуінің заңсыз баласы деп санайды және оны өлтіруге дайын, бірақ діни қызметкер Ионның өзінен туған, тастап кеткен сәби екенін көрсететін белгілерді ашады. Бұл олардың мәдениетінде балаларды тастап кету кең таралған екенін көрсетеді. Алайда, бұл мотив әдебиетте осы тәжірибе кеңінен таралмаған жерлерде де жалғасады. Уильям Шекспир жоғарыда айтқандай, «Қысқы ертегісінде» Пердитаны тастап кету және табу оқиғасын пайдаланды, ал Эдмунд Спенсер «Фейри Квин» романының 6-шы кітабының соңғы бөлімінде шопандар тәрбиелеген Пасторелланың асыл текті екенін айтады. Генри Филдинг, алғашқы романдардың бірінде «Том Джонс, табылған бала» тарихын баяндайды. Виктор Гюгоның «Нотр-Дамның жұлқыны» романындағы Квазимодо кейіпкері болған жағдайда, деформацияланған бала собордың табылған балаларға арналған төсегіне тасталады, ол қаламаған нәрестелерді тастап кету үшін қол жетімді болады. Рут Бенедикт Зуни тайпасын зерттегенде, балаларды тастап кету тәжірибесі олардың арасында болмағанын, бірақ олардың халық аңыздарында жиі кездесетінін анықтады. Тіпті оны қажет етпейтін мәдениеттерде де ескі дәстүрлер көрініс табады; ортағасырлық әдебиетте, мысалы, сэр Дегаре мен Ле Френде, бала туылғаннан кейін бірден тасталады, бұл скандинавиялық және римдік христиандыққа дейінгі дәстүрлерді көрсетеді, яғни жаңа туған баланы әке шешімінсіз өсірмейді.

Тәрбие

Балаларды қолына алған бейтаныс адамдар көбінесе қойшылар немесе басқа да мал өсірушілер болады. Бұл жағдай Эдипке ғана емес, сонымен қатар Парсы патшасы Кир II, Амфион және Зетус, сондай-ақ жоғарыда аталған кейіпкерлердің көптегеніне де оқиды. Ромул мен Ремусты даладан қасқыр емізіп өсірген, бірақ кейін оларды қойшы табады. Бұл мотивті пасторальдық жанрмен байланыстырады. Мұндай жағдайда баланың өзінің туған отбасын қоршаған бұзылысқа қарағанда, таза, бұзылмаған адамдардың тәрбиесінен пайда көретіні айтылуы немесе тікелей көрсетілуі мүмкін. Көбінесе, баланы табуға дейін жануарлар көмектеседі; Артемида тастап кетілген Аталантаны бағу үшін аюды жіберді, ал Паристі де аю бағып өсірген, содан кейін оны табады. Кейбір жағдайларда бала жануарлармен бірге өсіп-өскендей бейнеленген, бірақ шындығында, жабайы балалардың сөйлей алмайтыны дәлелденген. Моңғол империясының алғашқы кезеңіндегі көрнекті әйелдер тәрбиелеген жас ұлдар туралы әңгімелер "Моңғолдардың құпия тарихы" сияқты көздерде жиі кездеседі. Мысалы, жас Шиги Қутуқұ талқандалған татар лагерінде адасып жүрген кезде табылған, оны Шыңғыс ханның әйелі Бортеге немесе анасы Холунға тәрбиелеуге алып кеткен.

Ересекте

Бала асырап алған ата-анасымен бірге қалу жағдайы, керісінше, сирек кездеседі, бірақ мұндай оқиғалар болады. Үнді эпосы "Махабхаратада" Карна анасымен ешқашан татуласпайды және оның заңды ұлымен шайқаста қаза табады. Гримм ертегілерінің бірі – "Қайратты Құс" хикаясында, Құс ешқашан ата-анасы туралы білмейді, тіпті олармен қайта қосылмайды. Джордж Элиот "Силас Марнер" романында Эппи кейіпкерін тастап кетуін бейнелейді; кітап соңында нағыз әкесін білсе де, оны тәрбиелеген Силас Марнерден кетуден бас тартады. Егер тастап кету себебі болжам болса, онда тастап кету көбінесе сол болжамның орындалуына ықпал етеді. Эдиптен басқа, грек аңыздарында Телеф та бар, ол інісін өлтіруге міндетті болған; оның кім екенін білмеуі, тасталып қалғандықтан туындаған, інісінің оны қорлап, нәтижесінде Телефтің оны ашумен өлтіруіне себеп болды.

Үлкен балалар

Ескі балалар ертегілерде тасталып қалғанда, кедейлік себеп ретінде айтылуы мүмкін, мысалы, «Бас бармақ» (Hop o' My Thumb), сондай-ақ «Басбармақ» (Thumbelina) ертегілерінде, ең көп кездесетін жағдай – кедейлік пен өгей ананың қастығының үйлесімі, мысалы, «Хансель мен Гретель» (немесе кейде ананың қастығы). Кейде өгей ананың тілегі ғана себеп болуы мүмкін, мысалы, «Мұз Ата» ертегісінде. Мұндай оқиғаларда балалар көбінесе асырап алушы ата-ана таба алмайды, оның орнына огрелер мен сиқыршылар сияқты қасты монстрларға кездеседі. Оларды ақылмен жеңіп, кедейліктерін шешу үшін жеткілікті байлық табады. Өгей ана кездейсоқ түрде қайтыс болуы немесе әкесі оның қастығын білген соң үйден қууы мүмкін, сонда қайта біріккен отбасы оның жоқтығында бақытты өмір сүреді. Бірақ, «Ормандағы балалар» (Babes in the Wood) ертегісінің бір нұсқасында, балаларды өлтіруге бұйрық берген зұлым өгей ананың орнында зұлым ағасы болады. Дегенмен, қызметшілер оның бұйрығын орындауға тартынса да, балалар орманда тасталып кетеді, аяғы трагедиямен бітеді: балалар қайтыс болады, ал олардың денелерін торғайлар жапырақтармен жабады.