Кіріспе

1944 жылы нацистік күштердің Польшадағы Вола, Варшавада азаматтарды жоюы

Вола қырғыны (Rzeź Woli) – 1944 жылдың 5-12 тамызы аралығында Польша астанасы Варшаваның Вола ауданында Германияның Вафен СС және Осі елдерінің әріптестері – Әзірбайжан легионы, сондай-ақ негізінен ресейлік РОНА күштерінің 40 000 мен 50 000 полякты жүйелі түрде өлтіруі. Бұл қырғынды Генрих Гиммлер бұйрық берді, ол Варшава көтерілісін тоқтату үшін «қозғалыстағы барлық нәрсені» өлтіруді бұйырды. Он мыңдаған поляк азаматтары, соның ішінде тұтқынға алынған Отандық армияның қарсылық күресшілері, Вола ауданында немістер тарапынан ұйымдастырылған жаппай өлімге ұшырады. Бүкіл отбасылар, оның ішінде нәрестелер, балалар және қарттар, көбінесе сол жерде атып өлтірілді, ал кейбіреулері азаптау мен сексуалдық зорлық-зомбылықтан кейін өлтірілді. Немістер бұл қылмыстар көтерілісшілердің күресу ниетін жояды және көтерілісті жылдам аяқтайды деп күтті. Гиммлердің бұйрықтарында Варшаваның толығымен қиратылуы және азаматтық халықтың жойылуы нақты айтылғандықтан, көтерілісшілер мен бейбіт тұрғындар арасында ешқандай айырмашылық жасалмады. Йель университетінің профессоры Тимоти Снайдер «Воладағы қырғынның соғыспен еш қатысы болмағанын, тіпті екі тараптың әскери қазаларын есепке алғанда да, азаматтық және әскери өлгендердің арақатынасы мыңнан асып кеткенін» жазды. 5 тамызда үш неміс шайқас тобы Вола ауданының батыс шетінен, Вольская және Горчевская көшелерімен қала орталығына қарай жылжуды бастады. Неміс күштерінде Вермахт пен СС полиция батальондары, сондай-ақ негізінен орыс СС штурм бригадасы РОНА және SS Oberführer Оскар Дирлевангер басқарған Waffen SS жазалау бөлімі – СС штурм бригадасы Дирлевангер, соның ішінде Әзірбайжан легионы (Остлегионеннің бөлігі) болды. Британдық тарихшы Мартин Виндроу Дирлевангердің жасағын «қаза тапқандардың, [шетелдік] сатқындардың, садистік ақымақтардың және басқа бөлімдерден қуылғандардың» «қорқынышты бұқарасы» деп сипаттады. Варшава орталығына қарай жылжу басталғаннан кейін көп ұзамай екі жетекші шайқас тобы – «Кампфгруппе "Рохр"» (генерал-майор Гюнтер Рохр басқарған) және «Кампфгруппе "Рейнфарт"» (генерал Хайнц Рейнфарт басқарған) поляк қарсылық күресшілерінің қатты атысымен тоқтатылды. Алға жылжу мүмкін болмаған неміс әскерлерінің кейбіреуі үй-үйге барып, барлық тұрғындарды ату туралы бұйрықты орындауға кірісті. Көптеген бейбіт тұрғындар сол жерде атып өлтірілді, ал кейбіреулері азаптау мен сексуалдық зорлық-зомбылықтан кейін өлтірілді. Есептер әр түрлі, бірақ Рейнфарт өзі операцияның алғашқы күні, 5 тамызда ғана Вола ауданында 10 мыңға жуық бейбіт адам қаза тапқанын мәлімдеді. Құрбандардың көп бөлігі қарттар, әйелдер және балалар болды. Бұл қылмыстардың көп бөлігін Оскар Дирлевангер мен СС бригадасы Бронислав Каминскийдің басшылығындағы әскерлер жасады. Оксфорд университетінің тарихшысы Мартин Гилберт былай деп жазды: «Неміс әскерлері Варшавада он бес мыңнан астам поляк азаматтарын өлтірді. Сол күні сағат 17:30-да генерал Эрих фон де Бах әйелдер мен балаларды өлтіруді тоқтату туралы бұйрық берді. Бірақ тұтқынға алынған поляк ер адамдарын өлтіру жалғасты, ешкім олардың көтерілісші екенін анықтауға тырыспады. Каминский мен Дирлевангер бригадаларындағы казактар мен қылмыскерлер де фон де Бах Зелевскийдің бұйрығына назар аударған жоқ: зорлау, кісі өлтіру, азаптау және өртеу арқылы олар Вола мен Охота маңындағы қалаларды аралап, үш күндік қырғын кезінде тағы да отыз мыңнан астам азаматты өлтірді, оның ішінде олардың жолындағы әр ауруханадағы жүздеген науқастар. 5 тамызда түн ортасына екі сағат қалғанда Әзірбайжандық сарбаздар мен Бергман батальоны Санкт-Лазар ауруханасына шабуыл жасап, жүздеген науқастарды, дәрігерлер мен медбикелерді өлтіріп, өртеп жіберді. 5 тамызда Отан армиясының Зошка батальоны Гесьовка концентрациялық лагерін азат етуге және бұрынғы Варшава геттосының стратегиялық маңызды аймағын Вацлав Мичута басқарған бөлімге тиесілі екі Panther танкісінің көмегімен бақылауға алуға қол жеткізді. Келесі бірнеше күндік шайқас кезінде бұл аймақ Вола мен Варшаваның Ескі қала ауданы арасындағы негізгі байланыс желілерінің біріне айналды, бұл көтерілісшілер мен бейбіт тұрғындарға оларға қарсы орналастырылған жоғары неміс күштерінің алдында Воладан біртіндеп кетуге мүмкіндік берді. 7 тамызда неміс жер күштері одан әрі нығайтылды. Олардың тиімділігін арттыру үшін немістер поляк қарсылық күштердің орналасқан жерлеріне жақындағанда азаматтарды қалқан ретінде пайдалана бастады. Бұл тактикалар, олардың басым күштерімен және оттық қабілетімен бірге, оларға Варшаваның орталық бөлігінің солтүстігіндегі Банковый алаңына жете алуға және Вола ауданын екіге бөлуге көмектесті. Неміс бөлімдері науқастардың бір бөлігі ішінде қалған күйінде екі жергілікті аурухананы өртеп жіберді. Тағы да жүздеген науқастар мен персонал кездейсоқ оқтар мен гранаталардың салдарынан қаза тапты немесе таңдалып, өлімге апарылды. Көбінесе Горчевская көшесіндегі теміржол жанындағы төбеде, Вольская көшесіндегі екі ірі зауытта – Вольская көшесіндегі 55 номерлі «Урсус» зауытында және Вольская көшесіндегі 41/45 номерлі «Франашка» зауытында, сондай-ақ Окопова көшесіндегі 57/59 номерлі «Пфайффер» зауытында ең көп өлтірулер болды. Осы төрт жердің әрқайсысында мыңдаған адамдар жаппай оққа отырып жүйелі түрде өлтірілді, бұрын басқа жерлерден жиналып, топтап әкелінді. 8 тамыз бен 23 тамыз аралығында СС Вола ауданынан ер адамдардан «Verbrennungskommando» («өртеу отряды») деп аталатын топтарды құрды, олар құрбандардың денелерін және үйлерін өртеп, қырғынның дәлелдерін жоюға мәжбүр болды. Мұндай топтарда жұмыс істеген ер адамдардың көпшілігі кейіннен өлімге ұшырады. 12 тамызда Волада поляк азаматтарын кездейсоқ өлтіруді тоқтату туралы бұйрық берілді. Эрих фон де Бах тұтқынға алынған азаматтарды қаладан эвакуациялау және концентрациялық лагерлерге немесе еңбек лагерлеріне депортациялау туралы жаңа директива шығарды.

Салдары

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Варшава көтерілісі кезінде жасалған қасіреттерге қатысқан неміс әскерінің ешкім де жазаланбады. Вола қырғыны мен жақын орналасқан Охота ауданындағы ұқсас қырғындардың басты кінәлілері Хайнц Рейнфарт пен Оскар Дирлевангер болды. Көптеген қасіреттерге жетекшілік еткен және жеке қатысқан Дирлевангер 1945 жылдың 1 маусымында Жоғарғы Швабиядағы Альтхаузен қаласының жанында жалған атпен жасырынып жүргенде француз оккупациялық әскерлерімен тұтқындалды. Ол 1945 жылдың 7 маусымында Альтхаузендегі француз түрмесінде поляк күзетшілерінің нашар қарым-қатынасынан қайтыс болды. 1945 жылы Рейнфарт одақтас әскерлерімен ұсталды, бірақ Польшаның оны экстрадициялау туралы өтінішіне қарамастан, Варшавадағы іс-әрекеттері үшін ешқашан сотталған жоқ. Батыс Германия соты дәлелдердің жетіспеуіне байланысты оны босатқаннан кейін, Рейнфарт соғыстан кейінгі табысты мансабын заңгер ретінде жалғастырды, Вестерланд қаласының мэрі және Шлезвиг-Гольштейннің Ландтаг парламентінің депутаты болды. Батыс Германия үкіметі бұрынғы СС Обергруппенфюреріне 1979 жылы қайтыс болғанға дейін генерал зейнетақысын берді. 2008 жылдың мамыр айында Варшава көтерілісі мұражайы әлі тірі қалған бірнеше бұрынғы СС Дирлевангер мүшелерінің тізімін жасап, жариялады.