Кіріспе
Гипергамия (көбінесе "жоғарыға қарай кездесу" немесе "жоғарыға қарай үйлену" деп аталады) – әлеуметтік ғылымда адамның өзінен жоғары әлеуметтік статусы немесе сексуалдық тартымдылығы жоғары жұбаймен кездесуі немесе үйленуі амалы немесе практикасы үшін қолданылатын термин. "Гипогамия" сөзі оның қарамағы: төменгі әлеуметтік топқа немесе статусы төмен адамға үйлену (күнделікті тілде "төменге қарай үйлену"). Екі термин де 19 ғасырда Үндістан субконтинентінде классикалық индуист заңдарының кітаптарын аудару кезінде пайда болған, онда бұл екі ұғымды білдіру үшін сәйкесінше анулома және пратилома деген санскрит сөздері қолданылған. Гипергиния термині әйелдердің жоғары статусты адамға үйленуін сипаттау үшін қолданылады, себебі ерлер төмен статусты адамға үйленеді.
Hypergamy (colloquially referred to as "dating up" or "marrying up") is a term used in social science for the act or practice of a person dating or marrying a spouse of higher social status or sexual capital than themselves. The antonym "hypogamy" refers to the inverse: marrying a person of lower social class or status (colloquially "marrying down"). Both terms were invented in the Indian subcontinent in the 19th century while translating classical Hindu law books, which used the Sanskrit terms anuloma and pratiloma, respectively, for the two concepts. The term hypergyny is used to describe the overall practice of women marrying up, since the men would be marrying down.
Зерттеу
Бір зерттеуде әйелдердің ерлерге қарағанда некелік серіктес таңдауда көбірек таңдап алатыны анықталды. 2017 жылы Миннесота университетінің зерттеуінде әйелдер, әдетте, үстемдік танытатын еркектерді жұбай ретінде артық көретіндігі анықталды. Әлемдік зерттеулер әйелдердің мәдени жағынан жетістікке жеткен немесе оған жету әлеуеті жоғары серіктестермен неке құруды қалайтынын нығайтады. Бұл зерттеулердің ең кең ауқымдысы алты құрлықтағы және бес аралдағы 37 мәдениеттегі 10 000 адамды қамтыды. Әйелдер барлық мәдениетте "қаржылық тұрақтылықтың жоғары ықтималдығын" ерлерге қарағанда маңыздырақ бағалады. 29 үлгіде болашақ жұбайдың "амбициясы мен еңбекқорлығы" әйелдер үшін ерлерге қарағанда маңыздырақ болды. 1965-1986 жылдар аралығында жарияланған зерттеулердің мета-талдауы осы жыныстық айырмашылықты растады (Feingold, 1992). Зерттеулер көрсеткендей, 4 әйелдің 3-і болашақ жұбайдың әлеуметтік-экономикалық жағдайының еркектерге қарағанда маңыздырақ екенін бағалады. Жиль Сент-Пол (2008) әйелдердің гипергамиясының себебі әйелдердің моногамдық қарым-қатынаста жұптасу мүмкіндігінен айырылу салдарынан туындайтынын көрсететін математикалық модель ұсынды (ерлерге қарағанда олардың репродуктивтік қабілеті және фертильдік мерзімі шектеулі болғандықтан), сондықтан осы некелік шығынның орнын толтыру қажет. Бұл тұжырым бойынша, неке оның ұрпағының жалпы генетикалық сапасын төмендетуі мүмкін, себебі оның ата-аналық инвестициясы жоқ, бірақ генетикалық жағынан жақсырақ еркекпен ұрықтану мүмкіндігін жояды, бірақ бұл төмендеу күйеуінің жоғары ата-аналық инвестициясымен өтелуі мүмкін. Сент-Пол кіріспесінің соңында оның моделі Бертран және тағы басқалардың (2013) жариялаған статистикасына сәйкес келетінін, бірақ АҚШ Еңбек және статистика бюросының (BLS) сол жылы жиналған деректерінде "жалпы айғақтар соншалықты нақты емес" екенін атап өтті. Израильдегі компьютерлік танысу қызметіне жазылған адамдардың серіктес таңдауын зерттеуде жыныстар арасындағы қатынас өте бұрмаланған (1000 әйелге 646 еркек). Бұл бұрмаланған жыныстық қатынасқа қарамастан, олар "білім және әлеуметтік-экономикалық жағдай бойынша әйелдер гипергамиялық таңдауды күштірек көрсетеді; олар осы қасиеттер бойынша өздерінен жоғары тұрған серіктестерді артық көреді, ал ерлер физикалық тартымдылыққа негізделген гипергамияға ұқсас тілек білдіреді; олар физикалық тартымдылық шкаласында өздерінен жоғары тұрған серіктесті қалайды". Бір зерттеуде АҚШ-та алғаш рет үйленген 1109 жұптың арасында әйелдер мен еркектердің "жоғары деңгейге көтерілуінің" санында статистикалық айырмашылық байқалған жоқ. Тағы бір зерттеуде әйелдердің білім деңгейі жоғары болғаннан кейін ерлердің білім деңгейін төмендетуші дәстүрлі некелік тәжірибелер ұзаққа созылмайтыны анықталды. Әлемнің ондаған елдерінде жұбайларды таңдау туралы қосымша зерттеулер ерлер мен әйелдердің жұбай таңдағанда әртүрлі қасиеттерге басымдық беретінін көрсетті. Екі топ та әдетте тартымды серіктестерді артық көреді, бірақ ерлер жас әйелдерді, ал әйелдер бай, білімді және амбициялық ерлерді артық көреді. Олардың пікірінше, қоғамдар гендерлік теңдікке қарай өзгерер сайын, әйелдердің жұбай таңдау артықшылықтары да өзгереді. Кейбір зерттеулер бұл теорияны қолдайды, соның ішінде 2012 жылы 37 елдегі 8953 адамды қамтыған сауалнаманың талдауы, гендерлік теңдік жоғары болған елдерде ерлер мен әйелдер бір-бірінен бірдей қасиеттерді іздеуге бейім екенін көрсетті. 2016 жылы зерттеуші Юэ Цзянь 1980 және 2012 жылдардағы жұптар арасындағы табыс айырмашылығын зерттеген мақаласында әйелдердің өздерінен жоғары табысы бар ерлерге үйлену тенденциясы қазіргі заманда да сақталып отырғанын атап өтті.
Ауру таралуы
Әйелдердің жасы үлкен еркектерге үйленуі азайып барады. Гипергамия ер адамның жасы үлкен болуын міндетті етпейді; оның орнына, оның жоғары мәртебесі болуы қажет. "Әлеуметтік теңдер" термині көбінесе экономикалық теңдікке емес, ортақ әлеуметтік айналымдарға қатысты.