Кіріспе
Лютерандық нұсқасы Евангелистік католик (католиктік – жалпыға ортақ, ал евангелистік – Евангелиеге негізделген) термині лютерандықта Аугсбургтік католик немесе Августана католик терминдерімен бірге қолданылады. Өздерін Евангелистік католик лютерандары немесе Евангелистік католик шіркеуінің лютерандары деп атағандар литургиядағы (мысалы, Ақпарат) тарихи лютерандықтың католиктігін, сенімдерін (мысалы, Мариямның мәңгілік тазалығы), практикаларын (мысалы, тізе бүгіу) және ілімдерін (мысалы, апостолдардың мұрагерлігі) баса көрсетеді. Евангелистік католиктер лютерандықтың "негізінен католиктік" екенін үйретеді. Көптеген Евангелистік католик лютеран дін қызметкерлері мен шіркеулер негізгі лютерандық конфессиялардың мүшелері болып табылады. 1530 жылы лютерандар Аугсбургтік мойындауды V Карлға, Рим императорына ұсынғанда, олардың пікірінше, ол "әрбір сенім және практикалық мақаланың ең алдымен Киелі Жазуға, содан кейін шіркеу әкелері мен кеңестерінің іліміне сәйкес екенін көрсетті". Лютерандықта Евангелистік католик немесе Аугсбургтік католик терминінің нақты мағынасы бар. Лютерандық протестантизм тарихи тұрғыдан басқа протестанттық түрлерден өзгеше, себебі лютерандық – үш тағамды мойындаған жалғыз тарихи протестанттық конфессия: Киелі крещениедегі жаңару, мойындау тағамы ретінде таңдау және Киелі Евхаристиядағы Мәсіхтің нақты қатысуы. Англикандық және методистік, тағы екі протестанттық дәстүрлерде де, әсіресе жоғары шіркеу қозғалысында, православиелік лютерандыққа ұқсас тағамдық тәжірибе болды. Конкорд кітабында "Энтузиасттардың" нанымына қарсы, құтқарылу тек рақым арқылы ғана мүмкін екендігі айтылады: Құдайдың Сөзі мен тағамдары. Аугсбургтік мойындауда "біздің ілімдеріміз бен рәсімдеріміз Киелі Жазуға немесе Католик шіркеуіне қайшы келмейді" деп баса айтылған. [[Файл:Аугсбургтік мойындаудың 7-бабы.jpg|thumb|right|Аугсбургтік мойындаудың VII бабының ағаш кескіні, "Шіркеу туралы". Евангелистік католик шіркеуінің лютерандары Аугсбургтік мойындауды толыққанды католиктік құжат деп санайды. "Бір ғана шынайы көрінетін шіркеу болуы мүмкін. Біздің Катехизисіміз 192-сұрақта осыған тоқталады: "Біз кімді шынайы көрінетін шіркеу деп атаймыз?" Жауап: "Құдай Сөзінің барлық ілімін таза сақтап, үйретіп, мойындап жүргендердің барлығы, сондай-ақ Мәсіхтің орнатқан тәртібімен олардың арасында тағамдар дұрыс орындалады". Бір ғана шынайы көрінетін шіркеу болуы мүмкін, сондықтан бір шіркеу екіншісінен жақсырақ емес, себебі бір ғана шындық, бір Киелі Жазу, бір Құдайдың Сөзі бар. Шындықты, шындықты ғана үйрететін шіркеу – шынайы көрінетін шіркеу. Мәсіх Жохан 8:31-32 айтады: "Егер сендер Менің Сөзімде қалып жүрсеңдер, шын мәнінде Менің шәкірттерім боласыңдар, және сендер шындықты білесіңдер, ал шындық сендерді босатады". Мәсіх тағы да Мәтін 28:20 айтады: "Оларға Мен сендерге бұйырғандарымның бәрін де сақтауды үйретіңдер". Бізге бұйырғандарын, Оның Сөзін, басқа ештеңені үйретпеуіміз керек. Осылайша, шынайы көрінетін шіркеу осылай істейді. Бірақ барлық көрінетін шіркеулер осылай істемейді, бұл олардың өзара келіспеушілігінен көрінеді. Егер әрбір шіркеу шындықты ғана үйретіп, тек Құдай ашқан шындықты ғана үйретсе, онда ешқандай айырмашылық болмас еді. Сондықтан, біз басқа конфессияларды шіркеу деп атағанда, бір шіркеудің екіншісінен жақсы екенін айтқымыз келмейді. Тек Құдайдың Сөзінің барлық ілімін тазалығымен үйретіп, мойындап, оның ортасында тағамдар Мәсіхтің орнатқан тәртібімен дұрыс орындалатын шіркеу ғана шынайы көрінетін шіркеу. Барлық шіркеулердің ішінде бұл тек біздің лютерандық шіркеуімізге ғана қатысты. Лютерандар ғасырлар бойы Швециядағы Саладағы Бенедикт монастыры – Останбек монастыры және Мичигандағы монастырь – Сент-Августин үйі сияқты жаңа діни ордендерді құрды. Ана Базилия Шлинк Дармштадтта Марияның харизматикалық евангелистік бауырластығын құрды, онда лютерандық монахтар тұратын ана үйі бар. Лютерандық францискандар ордені – Америкадағы евангелистік лютерандық шіркеуіне қарасты діни институт.
The term Evangelical Catholic (from catholic meaning universal and evangelical meaning Gospel centered) is used in Lutheranism, alongside the terms Augsburg Catholic or Augustana Catholic, with those calling themselves Evangelical Catholic Lutherans or Lutherans of Evangelical Catholic churchmanship stressing the catholicity of historic Lutheranism in liturgy (such as the Mass), beliefs (such as the perpetual virginity of Mary), practices (such as genuflection), and doctrines (such as apostolic succession). Evangelical Catholics teach that Lutheranism at its core "is deeply and fundamentally catholic". The majority of Evangelical Catholic Lutheran clergy and parishes are members of mainstream Lutheran denominations. When the Lutherans presented the Augsburg Confession to Charles V, Holy Roman Emperor in 1530, they believed it "showed that each article of faith and practice was true first of all to Holy Scripture, and then also to the teaching of the church fathers and the councils".</blockquote> In Lutheranism, the term Evangelical Catholic or Augsburg Catholic has a specific meaning. Lutheran Protestantism differs historically from most other kinds of Protestantism in that Lutheranism is the only historical Protestant denomination that confesses belief in three sacraments: regeneration in Holy Baptism, Confession as the sacrament of Absolution, and the Real Presence of Christ in Holy Eucharist. In Anglicanism and Methodism, two other Protestant traditions, there has also been a sacramentalism similar to that in orthodox Lutheranism, especially in the high church movement. The Book of Concord states, contrary to "Enthusiast" belief, that salvation can be received only through the means of grace: God's Word and sacraments. The Augsburg Confession stresses that "in doctrine and ceremonies nothing has been received on our part against Scripture or the Catholic Church." [[File:AugsburgConfessionArticle7OftheChurch. jpg|thumb|right|Woodcut of the Augsburg Confession, Article VII, "Of the Church". Lutherans of Evangelical Catholic churchmanship regard the Augsburg Confession as a thoroughly Catholic document. quotation|There can only be one true visible Church. Of this our Catechism speaks in Question 192: "Whom do we call the true visible Church?" Answer: "The whole number of those who have, teach and confess the entire doctrine of the Word of God in all its purity, and among whom the Sacraments are duly administered according to Christ's institution." That there can be but one true visible Church, and that, therefore, one is not just as good as another stands to reason because there is only one truth, one Bible, one Word of God. Evidently that Church which teaches this truth, the whole truth, and nothing but the truth, is the true visible Church. Christ says John 8, 31. 32: "If ye continue in My Word, then are ye My disciples indeed; and ye shall know the truth, and the truth shall make you free." Again Christ says Matt. 28, 20: "Teaching them to observe all things whatsoever I have commanded you." Whatsoever He has commanded us, His Word, and nothing else, we should teach. And again, all things which He has commanded us we should teach. That, therefore is the true visible Church which does this. But that all visible Churches do not this is plain from the fact that they do not agree among themselves. If every Church would teach the whole truth and nothing but the truth as God has revealed it, there could be no difference. So, then, by calling other denominations Churches, we do not mean to say that one Church is just as good as another. Only that one is the true visible Church which teaches and confesses the entire doctrine of the Word of God in all its purity, and in whose midst the Sacraments are duly administered according to Christ's institution. Of all Churches, this can only be said of our Lutheran Church. New religious orders were established by Lutherans throughout the centuries such as Östanbäck Monastery, a Benedictine community in Sala, Sweden and Saint Augustine's House, a monastery in Michigan. Mother Basilea Schlink established the charismatic Evangelical Sisterhood of Mary in Darmstadt, which contains the motherhouse where the Lutheran nuns reside. The Order of Lutheran Franciscans is a religious institute affiliated with the Evangelical Lutheran Church in America.
Лютерандықта киелі өнер
Лютерандардың діни бейнелерге қатысты көзқарастары Реформацияланған христиандардан өзгеше болды. Лютерандар айқыш ағаштан мақтанышпен пайдаланды, себебі ол айқыш ағаш теологиясына деген жоғары көзқарасын көрсететін болды. Содан кейін Лүтердің "бұзылмайтын" бейнелері өрттен құдайдың араласуы арқылы аман қалғандығы туралы әңгімелер тарады. Осылайша, лютерандар үшін "Реформация діни бейнелерді жоймады, керісінше жаңартты". Сондықтан "лютерандық құдай орындарында Мәсіхтің ғана емес, Киелі кітаптағы және кейде басқа да қасиеттілердің бейнелері мен мүсіндері, сондай-ақ уағыздың маңыздылығына байланысты әсем безендірілген мінбарлар, боялған әйнек, сәнді жиһаз, дәстүрлі және заманауи архитектураның тамаша үлгілері, ою-өрнектелген немесе әсемделген алтарь бөлшектері және алтарьда және басқа жерлерде шамдардың кеңінен қолданылуы бар". Лютерандар ғасырдың екінші жартысында Реформацияланғандардың лютерандық иконоборствоға қарсы жаңа толқынынан өздерінің қасиетті өнерін қатты қорғады, өйткені Реформацияланған билеушілер немесе қала басшылары 1560-1619 жылдар аралығындағы "Екінші Реформация" кезінде лютерандық халыққа өз ықпалын таңуға тырысты. Реформацияланғандарға қарсы лютерандар: "Сендер, қара кальвинистер, біздің суреттерімізді қиратып, айқыштарымызды кесуге рұқсат бердіңдер, енді біз де сендерді және кальвинист дін қызметкерлеріңді қиратуға кірісеміз", - деп шу көтерді. Реформацияланғандардың иконоборство науқаны Германияда "лютерандық халықтың көтерілісіне" әкелді және Балтық аймағындағы " көршілес Шығыс православиеліктерді ашуландырды".
Лютеран шіркеулеріндегі евангелистік католиктік
thumbdeviceШвеция шіркеуінің Лютеран шіркеуіндегі Мәсіх Пантократор иконасының алдында тұрған шам. XIX ғасырда «Евангелистік католицизм» болашақ шіркеудің көрінісі ретінде қарастырылды. Бұл терминді Германиядағы Пруссия одағынан кейінгі шіркеуде Эрнст Людвиг фон Герлах және Генрих Лео сияқты лютерандар қолданды, олар орта ғасырлардағы шіркеуден және неолютеран Фридрих Юлиус Штальдан шабыт алды. «Евангелистік католик» термині теологиялық термин болғандықтан, «Жоғары шіркеу лютерандығы» термині орнына жиі қолданылады. Бұл термин Англикан шіркеуіндегі «англо-католик» терминімен салыстыруға болады. Евангелистік католиктік лютерандық теологиялық, библиялық және әлеуметтік консервативті, өте жоғары шіркеу лютерандығын қамтиды. Бұл конфессиялық лютерандық қозғалыстағы марқұм Артур Карл Пипкорн, Гунар Розендальдың евангелистік католиктік православиесі, Карл Братеннің теологиялық тұрғыдан орташа жоғары экклезиологиясы, Натан Сёдербломның өте либералды евангелистік католицизмі, тіпті Фридрих Хейлердің либералды католицизмі және Ханс Асмуссен мен Макс Лакманның экуменикалық көрісін, сондай-ақ Рим католиктік бағытты Англо-лютерандық католик шіркеуін және шығыс православиелік бағытты евангелистік католик шіркеуін қамтиды. Скандинавияда, жоғары шіркеу лютерандығы мен пиетистік лютерандық өте ықпалды болған жерде, Финляндияның евангелистік лютерандық миссиялық епархиясы, Швеция шіркеуінің миссиялық провинциясы және Норвегияның евангелистік лютерандық епархиясы өздерінің ұлттық шіркеулерімен «христиандық ілім мен этика мәселелерін қамтитын өз елдеріндегі ұлттық/мемлекеттік шіркеулердің секуляризациясына» байланысты схизмаға түсті. Бұл епархиялар бір-бірімен Солтүстік лютерандық епархиялардың қауымдастығы арқылы құрбандық үстелі мен уағыз айту алаңындағы қауымдастыққа кіреді және олардың епископтары басқа дәстүрлі лютерандық шіркеулерден, мысалы, Кениядағы евангелистік лютерандық шіркеуінен апостолдық мұрагерлік желісін қамтамасыз еткен Халықаралық лютерандық кеңестің мүшелері. Канададағы евангелистік лютерандық шіркеуі өз ілімінің негізін былай анықтайды: «Біз өз ілімдерімізді Киелі жазбалардан аламыз және мәсіхшілер шіркеуінің үш экуменикалық сенімін мойындаймыз. Біз мәсіхшіліктің алғашқы бес ғасырында өткен экуменикалық кеңестерде айтылған католиктік теологияның негізін ұстанамыз». Кейбір шағын «Евангелистік католик» шіркеу ұйымдарына Евангелистік католик шіркеуі, Англо-лютерандық католик шіркеуі, Халықаралық лютерандық шіркеуі және Лютерандық епископтық қауымдастық кіреді. Норвегиядағы Солтүстік католик шіркеуінің тамыры жоғары шіркеу лютерандығына негізделген. Алайда, көптеген евангелистік католиктік лютерандық дін қызметкерлері мен евангелистік лютерандық приходтар Америкадағы евангелистік лютерандық шіркеуі, Германиядағы евангелистік шіркеу және Швеция шіркеуі сияқты негізгі лютерандық конфессиялардың бөлігі болып табылады. Рим-католиктік әртүрлі басшылар мен теологтар, мысалы, кардинал Курт Кох католик шіркеуінің ішінде лютерандық ординариаттар идеясын ұсынды, бұл лютерандарға католик шіркеуіне қосылуға және олардың литургиясы мен дәстүрлерінің кейбір аспектілерін сақтауға мүмкіндік береді. Алайда евангелистік католиктік лютерандық шіркеулердің өкілдері Рим католицизміне өтуге қарсылық білдіріп, «католик дәстүрінің байлығы қазірдің өзінде біздікі, ал ең жақсы жағдайда біз сол мұраны қабылдаймыз» дейді. Католиктік евангелистік католик деп аталатын католиктік ұйым католиктік миссияларды евангелистік болуға дайындау мақсатында құрылған. Гринвиллде, Оңтүстік Каролинада Евангелизациялық католицизм орталығы деп аталатын католиктік ұйым бар, ол АҚШ-тың католиктік шіркеулері мен мектептерінде Жаңа Евангелизация бағдарламасын таратуға арналған. Евангелизацияға шақыру католиктік сенімнің ажырамас бөлігі болғандықтан және экуменикалық кеңестерде, шіркеу әкелерінің жазбаларында және папалық ілімде берік расталғандықтан, марқұм әйгілі Рихард Джон Нойхаус (1936-2009) (бұрынғы евангелистік лютерандық пастор) «евангелистік католик» термині қажетсіз болатын күнді күтті, өйткені «католик» ретінде танысу белсенді евангелизацияны білдіретіндей болады, сондықтан «евангелистік» сөзін қосу қажет болмайды. Әлеуметтік ғылымдар зерттеулерінде олар көбінесе бөлінбейді, бірақ жақында мұны өзгерту туралы шақырулар жасалды.
Ежелгі католиктік, методистік және реформацияланған христиандық
Соңғы жылдары «евангелистік католик» термині методист және реформаторлық шіркеулердің жоғары дәрежелі өкілдері тарапынан қабылданып жүр. Бұл, әсіресе реформаторлар үшін орынды, себебі бұл терминді алғаш рет қолданғандардың бірі – Джон Уильямсон Невин мен Филипп Шафф, олар шамамен 1841 жылдан бастап АҚШ-тағы неміс реформаторлық шіркеуінің теологиясын жаңартуға тырысқан кезде. 1849 жылы «Мерсерсбург шолуы» олардың «Мерсерсбург теологиясының» органы ретінде құрылды. 1851 жылдан бастап, лютерандық ортадан шыққан және Америка Құрама Штаттарындағы протестанттық епископальдық шіркеудегі ритуалистік қозғалыстың негізін қалаушы Уильям Август Мюленберг, сондай-ақ «Евангелистік католик» атты мерзімді басылымды жариялады. Мюленбергтің көзқарастары Реформаланған епископальдық шіркеуге және Англияның еркін шіркеуіне әсер етті. Одан бұрын Германиядағы Рим-католик шіркеуінде Бус, Госснер және Фенеберг қатысқан евангелистік қайта жандану қозғалысы болған. Бұл евангелистік жаңғыру қозғалысы неміс лютерандықтарына да тарады. Португалиядағы Лузитания католик-апостолдық евангелистік шіркеуінің тамыры 19 ғасырдағы ескі католиктік қозғалыста. Бүгінде ол Англикан қауымдастығының құрамына кіреді. Англияда Ульрик Вернон Херфорд (1866–1938), Мерсия және Миддлсекс епископы Мар Якоб лауазымына ресми түрде бекітілмей, «Евангелистік католик қауымдастығын» құрды. Оның ізбасарларының тізімі 1960 жылдары АҚШ-қа әкелінді және Солтүстік Американың Сиро-Халдей шіркеуінде жалғасуда. Әртүрлі христиан конфессияларының кейбір өкілдері «евангелистік католик» терминін евангелистік және католиктік ұстанымдарына адал екендерін көрсету үшін қолданады. Мысалы, методистер мен пресвитериандар өз конфессияларының бастауын апостолдар мен ерте шіркеуге байланысты деп санайды, бірақ епископтық сияқты ежелгі шіркеу құрылымдарынан тараған деп мәлімдемейді. Дегенмен, екі шіркеу де өздерін католик (жалпыға ортақ) шіркеудің бір бөлігі деп есептейді. Harper's New Monthly Magazine журналының мәліметінше: Осыған сәйкес, бір көзқарас бойынша, «шіркеуге жататын» адамдар үшін «методист-католик», «пресвитериан-католик» немесе «баптист-католик» терминдері де рим-католик терминімен бірдей қолданылуға лайық.