Кіріспе

Физика мен математика байланысы

Бөлшек физикасы мен бейнелеу теориясы арасында табиғи байланыс бар, бұл алғаш рет 1930 жылдары Юджин Вигнер атап өткен. Ол элементар бөлшектердің қасиеттерін Ли тобы мен Ли алгебрасының құрылымымен байланыстырады. Осы байланыс бойынша, элементар бөлшектің әр түрлі кванттық күйлері Пуанкаре тобының ирредуктибелді бейнелеуін тудырады. Сонымен қатар, бөлшектердің түрлі қасиеттері, олардың спектрлерін қоса алғанда, ғаламның "шамамен симметрияларына" сәйкес келетін Ли алгебраларының бейнелерімен байланыстырылуы мүмкін.

Кәдімгі және проекциялық бейнелеулер

Физикалық тұрғыдан алғанда, бұл әдеттегі бейнелеуі болуы міндетті емес; фазалық факторларды олардың құрамындағы заңдылықтан жою үшін анықтамадағы фазалық факторларды таңдау мүмкін болмайды. Мысалы, электрон – спині жарты бөлшек болатын бөлшеке; оның Гильберт кеңістігі екі өлшемді спинор кеңістігіндегі мәндері бар толқындық функциялардан тұрады. Спинор кеңістігіндегі әсер тек проективті: ол әдеттегі бейнелеуден туындамайды. Дегенмен, спинор кеңістігіндегі әдеттегі бейнелеуіне әмбебап жабынның сәйкес келетіні бар. Көптеген қызықты топтар кластары үшін Баргман теоремасы, кез келген проективті унитарлық бейнелеу осы топтың әмбебап жабынының әдеттегі бейнелеуінен туындайды дейді. Егер топ шекті өлшемді болса, онда топқа қарамастан, кез келген проективті унитарлық бейнелеу оның әмбебап жабынының әдеттегі унитарлық бейнелеуінен туындайды. Егер топ шексіз өлшемді болса, онда қажетті қорытындыны алу үшін оның алгебралық қасиеттері туралы кейбір болжамдар жасалуы керек (төменде қараңыз). Бұл жағдайда нәтиже Баргман теоремасы болып табылады. Әйгілі болғандай, Пуанкаре тобының маңызды жағдайында Баргман теоремасы қолданылады. (Пуанкаре тобының әмбебап жабынының бейнелеулерінің Вигнер жіктемесін қараңыз.) Жоғарыда айтылған талап – Ли алгебрасы тривиальды емес бір өлшемді орталық кеңейтімді қабылдамайды. Бұл тек және ғана екінші когомология тобы тривиальды болғанда ғана орын алады. Бұл жағдайда топ дискретті топтың орталық кеңейтімдерін қабылдауы мүмкін. Бірақ дискретті топтардың кеңейтімдері – жабындар. Мысалы, әмбебап жабын орталық кіші топтың өзі топтың ортасы болып табылатын, негізгі топқа изоморфты үлестің арқылы топпен байланысты. Осылайша, қолайлы жағдайларда кванттық жүйе симметрия тобының әмбебап жабынының унитарлық бейнелеуін алып жүреді. Бұл қажет, өйткені векторлық емес кеңістікке қарағанда осымен жұмыс істеу әлдеқайда оңай. Егер топтың бейнелеулері жіктелген болса, оның мүмкіндіктері мен қасиеттері туралы көп көбірек ақпарат қолжетімді болады.

Гейзенберг ісі

Баргман теоремасы қолданылмайтын мысал, байланысты фазалық кеңістіктің трансляциялық симметриялар тобында қозғалатын кванттық бөлшектен туындайды. , коммутативтік топ болып табылады. Қандай да бір дәстүрлі кванттық-механикалық тұрғыдан қарағанда, бұл симметрия бірлік өкілдігі арқылы іске асырылмайды. Себебі, кванттық жағдайда, координаталық кеңістіктегі және импульс кеңістіктегі трансляциялар бір-бірімен коммутацияламайды. Бұл коммутацияламау, координата және импульс операторларының – импульс кеңістігіндегі және координаталық кеңістіктегі трансляциялардың инфинитезималдық генераторлары – коммутацияламауының нәтижесі болып табылады. Дегенмен, координаталық кеңістіктегі және импульс кеңістіктегі трансляциялар фазалық факторға дейін коммутациялайды. Осылайша, бізде жақсы анықталған проективтік өкілдігі бар, бірақ ол , қарапайым өкілдігінен туындамайды, тіпті болса да жай ғана байланысты. Бұл жағдайда, қарапайым өкілдік алу үшін, Хайзенберг тобына көшу қажет, ол .

Поинкаре тобы

Трансляциялар мен Лоренц түрлендірулері тобы Пуанкаре тобын құрайды, және бұл топ релятивистік кванттық жүйенің симметриясы болуы керек (жалпы салыстырмалылық эффектілерін ескермей, яғни, жазық кеңістікте). Поинкаре тобының өкілдіктері көп жағдайда теріс емес массамен және жартылай бүтін спинмен сипатталады (Вигнер жіктемесін қараңыз); мұны бөлшектердің спинінің квантталған болуының себебі деп қарастыруға болады. (Айта кетсек, кейбір жағдайларда квантталған спині немесе белгілі бір массасы жоқ тахиондар, инфрабөлшектер және т.б. сияқты басқа да өкілдіктер бар.)

Басқа симметриялар

Поинкаре тобындағы кеңістік-уақыт симметрияларын көру және түсіну оңай болғанымен, ішкі симметриялар деп аталатын тағы да басқа симметриялар бар. Мысалы, түстік SU(3) симметриясы – бұл үш кварк түсінің үздіксіз алмасуына сәйкес келетін нақты симметрия.

Ли алгебрасы мен Ли тобы

Көптеген (бірақ барлығы емес) симметриялар немесе шамамен симметриялар Ли топтарын құрайды. Бұл Ли топтарының бейнелеу теориясын зерттеудің орнына, көбінесе есептеу оңай болатын, сәйкес Ли алгебраларының тығыз байланысты бейнелеу теориясын зерттеу дұрыс. Енді, Ли алгебрасының бейнелері бастапқы топтың әмбебап жабынының бейнелеріне сәйкес келеді. Шектелген өлшемді жағдайда және шексіз өлшемді жағдайда, Баргман теоремасы қолданылғанда, бастапқы топтың азайтылмайтын проекциялық бейнелері әмбебап жабынның қарапайым унитарлық бейнелеріне сәйкес келеді. Мұндай жағдайларда Ли алгебра деңгейінде есептеу орынды. Бұл, атап айтқанда, SO(3) айналу тобының азайтылмайтын проекциялық бейнелерін зерттеу үшін қатысты. Олар SO(3) әмбебап жабыны SU(2) -мен бір-бірге сәйкес келеді. SU(2) бейнелері, өз кезегінде, SO(3) Ли алгебрасының su(2) Ли алгебрасымен бір-бірге сәйкес келеді, ол SO(3) Ли алгебрасы so(3) -қа изоморфты. Осылайша, қорытындылай келе, SO(3) проекциялық азайтылмайтын бейнелері оның Ли алгебрасы so(3) азайтылмайтын қарапайым бейнелерімен бір-бірге сәйкес келеді. Мысалы, Ли алгебрасының екі өлшемді "спин 1/2" бейнелеуі SO(3) тобының қарапайым (бірмәнді) бейнелеуіне сәйкес келмейді. (Осы фактінің нәтижесінде "егер электронның толқындық функциясын 360 градусқа бұрсаңыз, бастапқы толқындық функцияның терісін аласыз" деген тұжырымдар пайда болды.) Дегенмен, спин 1/2 бейнелеуі физикалық тұрғыдан қажетті SO(3) проекциялық анықталған бейнелеуін тудырады.

Шамамен симметриялар

Жоғарыда аталған симметриялар нақты деп саналса да, басқа симметриялар жуықтап келгенде ғана сақталады.

Гипотетикалық мысал

Шамамен симметрияның не екенін түсіндіру үшін, бір экспериментатор шексіз ферромагниттің ішінде тұрады делік, ондағы магниттелу белгілі бір бағытта. Осындай жағдайда экспериментатор бір емес, екі түрлі электронды анықтайды: біреуі магниттелу бағытымен спині бірге, энергиясы сәл төмен (демек, массасы да төмен), ал екіншісі спині магниттелуге қарсы бағытталған, массасы жоғары. Көбінесе спин жоғары электронды спин төмен электронмен байланыстыратын біздің әдеттегі SO(3) айналу симметриясы, осы гипотетикалық жағдайда тек шамамен симметрияға айналып, әртүрлі бөлшектерді бір-бірімен байланыстырады.

Жалпы анықтама

Жалпы, шамамен симметрия осы симметрияны сақтайтын өте күшті өзара әрекеттесулер мен оны сақтамайтын әлсіз өзара әрекеттесулер болғанда туындайды. Жоғарыдағы электрон мысалында, электрондардың екі "түрі" күшті және әлсіз күштерге бірдей, ал электромагниттік күшке әртүрлі жауап береді.

Мысал: дәм симметриясы

Изоспиндік симметрия дәмдік симметрияға жалпылауға болады, бұл жоғары кварктар, төмен кварктар және ерекше кварктар арасындағы ұқсастыққа сәйкес келетін SU(3) тобы. Бұл да шамамен симметрия, кварктардың массаларының айырмашылығы және электрожұқ әсерлесуі оны бұзады. Шындығында, ерекше кварктің айқын түрде жоғары массасының себебімен изоспинге қарағанда бұл нашаррақ жуықтама. Дегенмен, Мюррей Гелл-Манн және Юваль Неъман тәуелсіз түрде атап өткендей, бөлшектерді SU(3) Ли алгебрасының өзгермейтін бейнелерін құрайтын топтарға жіктеуге болады.