Кіріспе

1957 жылы түсірілген Иширо Хонданың фильмі – Иширо Хонданың режиссерлігімен, Эйджи Цубураяның арнайы эффекттерімен түсірілген 1957 жылғы жапондық эпикалық ғылыми-фантастикалық фильм. Toho Co., Ltd. компаниясы өндіріп, таратқан бұл фильм – Хонда мен Цубураяның бірлескен жұмысының алғашқы түсті және TohoScope форматында түсірілген туындысы. Басты рөлдерде Кендзи Сахара, Юми Ширакава, Момоко Кочи, Акихико Хирата, Йосио Цучия, Сусуму Фуджита және Такаси Шимура, ал Могера рөлінде Харуо Накаджима мен Кацуми Тедзука ойнайды. Фильмде Жердің қорғаныс күштері адам әйелдеріне үйлену және планетаға қоныстану ниетімен келген ғарыздық жаратылыстарға қарсы күресу үшін бірігеді. Жапония мен АҚШ-тағы жоғары бюджеттік ғылыми-фантастикалық фильмдердің сәттілігіне ынталандырылған Toho басшылары өздерінің ғылыми-фантастикалық эпосын жасауға ұмтылды. Продюсер Томоюки Танака ғылыми-фантастика жазушысы Жожиро Окамиді оқиғаны дамытуға шақырды, ал кейіннен 香山滋 Такеши Кимураның сценарийіне бейімдеді. Хонда бұл фильмнің өндірісіне үш компания қатысқанын, ол оның режиссерлік еткен токусацу фильмдерінің арасында ең көп саны екенін мәлімдеді. "Мистериандар" фильмі 1957 жылдың 28 желтоқсанында Жапонияда "Сазаэнің жастығы" фильмімен бірге көрсетілді. Премьерасынан кейін ол Жапонияда табысқа ие болды, бастапқы көрсетілім кезінде бюджетіне қарағанда табыс әкелді, нәтижесінде ол 1957 жылғы ең табысты жапон фильмдерінің қатарына енді және Toho компаниясын екі ғарыш тақырыбындағы ғылыми-фантастикалық эпос – "Сыртқы ғарыштағы шайқас" (1959) және "Горат" (1962) фильмдерін жасауға итермеледі. Фильмнің ағылшын тіліндегі дубляжы RKO Radio Pictures компаниясымен жасалып, 1959 жылдың 27 мамырында Metro Goldwyn Mayer компаниясымен АҚШ-та таралды, онда ол 975 000 доллар табыс тапты және көбінесе жағымды пікірлер алды. Батыстың киносыншылары Цубураяның арнайы эффектілерін жоғары бағалады, бірақ кейбіреулері сюжеттің шатасқандығы мен жасөсперлік сипатына сын тақты. "Мистериандар" қазір Хонда мен Цубураяның ең танымал және керемет фильмдерінің бірі саналады және ғылыми-фантастика фильмдерінің жанкүйерлері арасында культты мәртебеге ие. Бұл фильм атақты гараж-рок тобы ? and the Mysterians-қа және 1968 жылғы "Марс әйелдерге мұқтаж" телефильміне шабыт берді. Фильмдегі робот кайдзю Могера кейіннен Toho-ның "Годзилла" франшизасында жиі кездесетін кейіпкерге айналды, атап айтқанда 1994 жылғы "Годзилла vs. Ғарыш Годзилла" (1994) фильмінде, "Годзилла аралы" (1997–1998) телесериалында, сондай-ақ көптеген комикстер мен бейне ойындарда пайда болды.

Сюжет

Астрофизик Рёичи Шираиси, оның сүйіктісі Хироко Ивамото, оның қарындасы Эцуко және досы Жожи Ацуми Фудзи тауының етегіндегі ауылда бон фестиваліне қатысады. Фестиваль кезінде Шираиси жақын жердегі орман өртіне тексеруге асығады және оның жоғалуы шатасудың салдарынан болады. Келесі күні Ацуми жергілікті обсерваториядағы бас астроном, өзінің ұстазы доктор Танжиро Адачимен кездеседі. Адачи оған Шираиши жазған, жаңадан ашылған астероидқа қатысты толық емес есепті ұсынады, ол бұрын Марс пен Юпитер арасындағы планета болған деп есептелген және «Мистероид» деп аталған. Алайда Адачи оның радикалды теориясын жоққа шығарады. Осы уақытта ауылды қатты жер сілкінісі шалып, толығымен қиратып жібереді. Жағдайды зерттеу кезінде Ацуми мен полиция қызметкерлері дөңгелектен жарылып шыққан алып робот Могераны табады. Ол зерттеу тобының көп бөлігін жоятын сәулелерді шығарады, тек Ацуми мен жетекші полиция қызметкері ғана аман қалады. Содан кейін робот сол түні Кояма көпіріне жақын қалаға жетеді, онда ол Жапонияның өзін-өзі қорғау күштерінен күшті қарсылыққа ұшырайды. Алайда олардың артиллериясы Могераға ешқандай әсер етпейді, робот жапон әскерлері Кояма көпірінің жанында жарылғыштармен жарылғанша шабуылын жалғастырады. Ацуми Ұлттық диета ғимаратында робот туралы білгендерін шенеуніктерге баяндағаннан кейін, астрономдар айдың маңындағы сыртқы кеңістікте белсенділікті байқайды. Олар осы жаңалықты әлемге жеткізеді, ал көп ұзамай ғарыштан келгендер пайда болады, олардың алып күмбезі Фудзи тауының жанындағы Жер қабығын бұзады. Доктор Адачи және тағы бес ғалым әскери және ғылыми делегация күмбезді бақылаған кезде, құпия дауыс оларды шақырып, күмбезде конференция өткізуге келіседі. Адамдар ресми түрде күмбезге кіргізіледі, онда «Мистериандар» деп танылатын ғылыми жағынан дамыған ғарыштан келген жандар Жер тұрғындарынан талаптарын білдіреді: екі миль радиустағы жер учаскесі және Жер әйелдеріне үйлену құқығы. Мистериандардың басшысы мыңдаған жыл бұрын олардың планетасы – Мистероид, күннен бесінші планета болған – ядролық соғыста жойылғандығын айтады. Кейбір Мистериандар планетасы өмір сүруге жарамсыз болғанға дейін Марсқа қашып үлкергенімен, қалғандардың арасындағы 90 стронцийдің әсерінен халықтың көп бөлігі деформацияланып, мүгедек болып қалған. Сондықтан олар Жердегі әйелдермен араласып, сау ұрпақтарды өрбітуге және нәсілдерін сақтап қалуға ниеттенді. Жапония олардың талаптарын қабылдамай, Фудзи тауының айналасында қарулы күштерін жұмылдыра бастайды. Шираиши, орман өрті кезінде жоғалып кеткен, Мистериандардың технологиялық жетістіктеріне риза болғандықтан олардың жағына кеткенін жариялайды. Жапония ойланбастан Мистериандардың күмбезіне толыққанды шабуыл жасайды, бірақ олардың қазіргі қару-жарағы Мистериандардың технологиясына төтеп бере алмайды. Бұл сәтсіздік Жапонияны Мистериандардың қаупін жою үшін басқа елдерден көмек сұрауға мәжбүр етеді. Әлем елдері жауап беріп, жаңадан жасалған Альфа және Бета класындағы дирижабльдерді пайдалана отырып, Мистериандардың күмбезіне тағы бір шабуыл жасайды, бірақ олардың озық қаруларына қарсы тұра алмайды. Мистериандар талаптарын арттырып, Жердің жаңа шабуыл әдісін әзірлеуді жалғастыра отырып, 75 миль радиустағы жерді сұрайды. Жердің бұл мәселедегі күш-жігері нәтежесінде Маркалит FAHP (Ұшқыш атомдық жылу проекторы) – Мистериандардың қару-жарағын шағылыстыра алатын алып линза жасалады. Осы уақытта Мистериандар Эцуко мен Хироконы ұрлап алады, бұл Ацумиді Мистериандардың күмбезі астындағы туннельге кіреберісті іздеуге мәжбүр етеді. Осы арада Маркалит FAHP-лері үлкен Маркалит GYRO зымырандарымен орналастырылады және Мистериандардың операциялық базасына қарсы соңғы шайқас басталады. Ацуми күмбезге кіреді және Мистериандар ұрлаған әйелдерді күзетсіз бөлмеде аман-есен табады. Ол оларды туннельге алып барып, Шираишиді табады, ол Мистериандардың оны алдағанын және олардың ниеттерінің жақсы емес екенін мойындайды. Базаға ішкі жағынан жасалған соңғы шабуылда Шираиши өзін құрбан етеді, ал Маркалит FAHP командасы әуеден шабуыл жасайды. Ұрыс кезінде Мистериандар жіберген екінші Могера, FAHP-тің бірі оның үстіне құлағаннан кейін жарамсыз болып қалады. Адачи мен әйелдер Мистериандар басып алған жердің үстіндегі төбелерге қауіпсіз жерге жеткенде, күмбез құлап, жарылады. Кейбір аман қалған Мистериандар ғарыш кемелерінде ғарышқа қашып бара жатқанда, доктор Адачи үнемі сергек болу қажеттігін айтады.

Тақырыптар

Режиссер Иширо Хонда фильмді: "Годзилла немесе Роданға қарағанда көлемдірек, және оны шынайы ғылыми фантастика фильмі ретінде жасауды көздедім" деп сипаттады. "Мен [Салқын соғыс дәуіріндегі] Шығысқа қарсы Батыс деген түсінікті жоюға, бейбітшілікке деген қарапайым, жалпыға ортақ ұмтылысты жеткізгім келеді – бүкіл адамзаттың бірігіп, бейбіт қоғам құруға ұмтылуын көрсеткім келеді". Фильмді жасау кезеңін еске алып, Хонда ғалымдарға құрметпен қарағанын, бірақ "ғылымның қауіптілігінен қорқып, оны кім бақыласа, соның бүкіл Жерді билей алатынынан сескенді" деді.

Даму

Жапония мен АҚШ-тағы жоғары бюджетті ғылыми-фантастикалық фильмдердің сәттілігіне шабыланған (мысалы, Байрон Хаскиннің 1953 жылғы "Әлемдер соғысы" эпопеясы және Фред Ф. Сирстің 1956 жылғы "Жер және ұшатын тәрелкелер" фильмі), Toho компаниясының басшылары өздерінің ғылыми-фантастикалық эпопеясын жасауға ынта білдірді. Продюсер Томоюки Танака, Жожиро Окамидің "Қорғасыннан жасалған кішкентай қорап" романын оқығаннан кейін, оқиғаны жазу үшін ғылыми-фантастика жазушысы Жожиро Окамиді шақырды. Танака оның әңгімесін роман түрінде жазуды сұрағанмен, кейін журналда жарияланады деп күткенімен, фильм үшін Окамидің әңгімесі жарияланбады. Окамидің ұсынысында Могера, Шираишидің адамзатқа опасыздық жасауы немесе Мистериандардың адам әйелдерімен үйленуі туралы ештеңе болған жоқ. Окамиге Такеши Кимураның сценарийіне бейімдеген Шигеру Каяма "оны көбірек романтикалық етіңіз" деген кеңес бергені хабарланды.

Кастинг

"Жеті самурай" (1954) фильміндегі Йосио Тсучия актерлік жұмысымен танымал болды, ол фильмде Мистериялық көшбасшы рөлін сомдады. Тсучия өзінің қалпақ, көзілдірік және отқа төзімді шыны талшықтан жасалған, терісіне ыңғайсыз келетін костюммен жабылғанына алаңдамады. Бұл жағдайды өтеу үшін Тсучия өзінің "ғарыш актерлігі" деп атаған, үзіліс-үзіліс қимылдардан тұратын ерекше актерлік стилін жасады. Сұхбаттың бірінде Тсучия былай деді: "Тохо [мені осы рөлге бекітуге] қарсы болды, себебі менің бетім жабылатын еді. Мен олармен келіспедім, актер болу тек бетімізді көрсету емес дедім. Бұл Хонда-санға үлкен әсер етті, соның арқасында жұмыста да, одан тыс жерде де жақын қарым-қатынас орнаттық". Режиссер Исиро Хонданың айтуынша, "[Тсучияның] осы рөлді ойнауға деген ниеті болды, бірақ мен оны жақсы білгендіктен, оның бұл рөлге лайықты екенін түсіндім". "Мистериялықтар" Такаши Симураның Тохо туындырған "токусацу" фильміндегі үшінші қосалқы рөлі болды, бұрын ол Хонданың "Годзилла" (1954) фильмінде палеонтолог рөлін, ал Мотоёси Оданың "Годзилла тағы да шабуылдайды" (1955) фильмінде де рөл сомдаған. Сол сияқты, "Годзилла" фильмінің жұлдыздары Момоко Кочи мен Акихико Хирата, ал "Родан" (1956) фильмінің жұлдыздары Кенджи Сахара мен Юми Сиракава фильмде Хироко Ивамото, Рёичи Сираиси, Жоджи Ацуми және Эцуко Сираиси рөлінде маңызды ойнайды. Фильмде көптеген шетелдік актерлерге екінші дәрежелі рөлдер берілді, бұл Хонда-Цубурая фильмдері үшін Тохоның халықаралық амбицияларын көрсетеді. Фильмде Біріккен Ұлттар Ұйымының ғалымдары ретінде ойнаған актерлердің қатарында Токиодағы соғыс қылмыстарына қатысты сотта Жапония империясының бұрынғы айыпталушыларын қорғаған британдық заңгер Джордж Фурнес және Токиодағы кәсіпкер Харольд С. Конвей болды. Олардың аудармашысы Хиахиро Окава болды, ол Жапонияда және шетелде кең танымал, алуан түрлі мансапқа ие актер, ол фильмде Қорғаныс штабының Сыртқы қатынастар директоры рөлін орындады.

Түсірілім

The Mysterians – Хонда мен арнайы эффекттер режиссері Эйджи Цубураяның бірінші бірлескен жұмысы, ол студия жақында ғана енгізген анаморфтық TohoScope форматында түсірілді.

Шығару

The Mysterians Тохо компаниясы 1957 жылдың 28 желтоқсанында Жапонияда шығарды. Фильм көрсетілім кезеңінде табыс әкелді, бұл Тохоның сол жылғы екінші ең табысты фильмі болды, Хироси Инагакидің "Рикшоуші жігітінен" кейін, және Жапониядағы барлық фильмдердің арасында оныншы орынға ие болды. Фильм 1978 жылдың 18 наурызында Жапонияда қайтадан көрсетілді. АҚШ-та "The Mysterians" фильмін бастапқыда RKO Radio Pictures сатып алып, дубляжды жасады, бірақ RKO компаниясының қаржылық қиындықтарына байланысты Loew's Inc. компаниясына сатылды. Metro Goldwyn Mayer АҚШ-та 1959 жылдың 15 мамырында "Ватуси" фильмімен бірге көрсетті. Фильм американдық прокаттан 975 000 доллар жинады, бірақ MGM-нің пайдасы 58 000 долларды құрады.

Үй медиасы

2005 жылы «The Mysterians» фильмі Media Blasters компаниясының Tokyo Shock лейблімен Region 1 аймақтық DVD форматында жарық көрді. Ол жапон тіліндегі түпнұсқасын ағылшын тіліндегі субтитрлермен және Bang Zoom! Entertainment компаниясының жаңа, өңделмеген ағылшын тіліндегі дубляжымен қамтыды, себебі Toho компаниясының RKO дубляжының түпнұсқалық мастер-таспалары болмады. 2019 жылдың қазіргі күніне дейін олардың DVD-сі басылымнан түсірілді. 2006 жылы BFI «The Mysterians» фильмінің жапон нұсқасын DVD форматында шығарды.

Қазіргі заманғы

Boxoffice деректері бойынша, «The Mysterians» фильмі АҚШ-та көбінесе оң пікірлерге ие болды. Variety журналы оны «жақсы өндірілген» деп сипаттап, «жердің қозғалуы, жер сілкінісі және балқыған минометтерді бейнелейтін арнайы эффекттер жапондық киношылардың миниатюралармен жұмыс істеу шеберлігін көрсетеді» деп жазды, бірақ фильмді «ашулы болғанымен, қызықсыз» деп тапты. Онда «Кішкентай бала ғарыштан келген дөңгелектердің келуіне риза болса, үлкен ағасы мен оған ұқсағандар күліп жарылатын болады» делінген. Сондай-ақ, ағылшын тіліне дубляж жасалғаны туралы пікір білдіріліп, «мүмкін, аударма кезінде біраз мән жоғалған болуы керек, бірақ түсінуге жетеді» делінген. Harrison's Reports бұл фильмді «сол сияқты американдық фильмдерден әлдеқайда жақсы» деп бағалап, «оқиғаның идеясы жаңалық емес болса да, қиялға толы декорациялар, басып алушылардың қолданған ғарыш кемесі мен оның көптеген электрондық құрылғылары, сондай-ақ, жойылған көріністерді керемет бейнелейтін арнайы эффекттер көрерменнің қызығуын оятуда» деп жазды. Motion Picture Daily фильмнің эффектілерін жоғары бағалап, «ең тәжірибелі экшн жанкүйерлері де жаппай апаттар, аспан мен жердегі ұрыстардың аяқсыз сияқты көрінуі және «Бак Роджерс» стиліндегі ультрамодерн декорациялар сияқты көріністердің бұрын-соңды теңдесіз екенін мойындауға мәжбүр» деп жазды. Кейбір сыншылар, соның ішінде «The New York Times» газетінің «H. H. T.» және «The Monthly Film Bulletin» журналының аты-жөні көрсетілмеген авторы, Питер Риэтоф пен Карлос Монталбанның фильмге жасаған ағылшын тіліндегі дубляжын сынады. Соңғысы «негізгі кемшіліктері – шатастырылған және әлсіз сюжет, жеткіліксіз сомдалған кейіпкерлер мен өнерсіз ойын» десе де, фильмнің көркемдік безендірілісі мен сахналық қоюын мақтап, оларды «жанрдағы пиротехниканың ең таңғажайып көрсетілімі» деп атады.

Ретроспективті

Кеңес Одағының ғылыми фантастикалық фильмін талдау кезінде британдық режиссер Алекс Кокс "Сырлы ғалымдар" фильмін "Венерадағы бірінші ғарыш кемесімен" салыстырды, бірақ соңғысын "күрделірек және моральдық тұрғыдан күмәнді" деп сипаттады. AllMovie фильмінің арнайы эффектілерін жоғары бағалады. Sight & Sound журналы ретроспективті шолуда фильмнің "ғарыш дәуірінің визуализациясы мен жарқын дизайны Хонданың [1960-шы жылдары] Toho студиясы үшін түсетін керемет фантастикалық фильмдерін, оның ішінде "Мотра", "Годзилла vs. Шығармашы", "Үш басты Гхидра" және "Астрожәндіктердің шабуылы" сияқты туындыларын болжайды" деп жазды.

Мұра

"Сырлы адамдар" қазір Хонда Цубураяның ең танымал және әсерлі фильмдерінің қатарында саналады және роботтар мен ғылыми фантастика фильмдерінің жанкүйерлері арасында культты мәртебеге ие болды. Жапон қоғамы бұл фильмді Жапонияның ең атақты "ғылыми-фантастикалық классикасының" бірі деп атады. Фильм әйгілі гараж рок-тобы ? and the Mysterians-қа және 1968 жылы теледидар үшін түсірілген "Марс әйелдерге мұқтаж" фильміне шабыт берді. Фильмдегі робот кайдзю Могера кейіннен Toho компаниясының "Годзилла" франшизасында жиі пайда болатын кейіпкерге айналды, атап айтқанда 1988 жылғы "Годзилла: Монстрлар монстры" видео ойынында, 1994 жылғы "Годзилла vs. SpaceGodzilla" фильмінде, "Годзилла аралы" (1997–1998) телесериалында, сондай-ақ көптеген комикстерде кездеседі.