Ұлы қашқындардың шебері: Роджер Джойс Бушелл өмірі мен ерлігі

Кіріспе

Роджер Джойс Бушэлл (30 тамыз 1910 - 29 наурыз 1944) - Оңтүстік Африкадан шыққан Корольдік Әуе күштерінің офицері және ұшқышы. Ол 1944 жылы Stalag Luft III лагерінен "Үлкен қашуды" жоспарлап ұйымдастырды, бірақ қашқан 50 адамның ішінде қайта қолға түсіріліп, кейіннен Гестапо тарапынан өлтірілді.

Туу және ерте өмір

Бушелл 1910 жылғы 30 тамызда Оңтүстік Африканың Трансваал аймағындағы Спрингс қаласында ағылшын ата-анасы Бенджамин Дэниел мен Дороти Уингейт Бушелл (қыздығы Уайт) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – кен инженері, ол Ұлыбританиядан елге көшіп келген және Роджердің жоғары сапалы білім алуы үшін байлығын пайдаланды. Ол алғаш Йоханнесбургте оқыды, содан кейін 14 жасында Англияның Беркшир округындағы Веллингтон колледжіне оқуға түсті. 1929 жылы Бушелл заңды оқу үшін Кембридж университетіндегі Пемброк колледжіне қабылданды. Ерте жасынан академиялық емес салаға қызығушылық танытқан Бушелл регби және крикет спортында өте жақсы нәтижелер көрсетті, сондай-ақ 1930 және 1932 жылдар аралығында Кембридж атынан шаңғы жарыстарына қатысты, 1931 жылы команда капитаны болды.

Шаңғы спорты

Бушельдің құмарлықтары мен таланттарының бірі шаңғы спорты болды: 1930 жылдардың басында ол ерлер арасындағы таудан түсу сынында ең жылдам британдық деп жарияланды. Соғыстан кейін Швейцарияның Сент-Мориц қаласында оның құрметіне қара шаңғы жолы аталды, бұл оның швейцариялық-британдық шаңғы кездесулерін ұйымдастыруға салған еңбегінің естелігі болды. Ол сонымен қатар 1931 жылы жыл сайынғы Оксфорд-Кембридж шаңғы жарысының слалом сайысында жеңіске жетті. Бұл жарысқа көбінесе "Миллионерлер тобы" деген ат қойылған, себебі көптеген бай жастар жаттығу күндері (әдетте демалыс күндері) ұшуды үйрену үшін ғана ақы төлеп қатысқан. 1936 жылдың 20 шілдесінде ол ұшқыш лейтенанты атағын алды. Бушель RAF-та мансап жасағанымен, Лондонның Линкольн Инн заңгерлік мектебінде заңгер болуға ұмтынысына кедергі келтірмеді. Кейіннен Бёрн Бушельмен бірге Сталаг-Люфт III лагерінде тұтқынға алынды.

Әскери қызмет

Бушельге 1939 жылдың қазан айында 92-ші эскадрильяның басшылығы тапсырылды. 1940 жылдың 1 қаңтарында оның эскадрилья басшысы лауазымына көтерілуі расталды. 1940 жылдың 23 мамырында эскадрильяның жау ұшақтарымен алғашқы қақтығысы кезінде, Дюнкерк эвакуациясына көмектесу мақсатында Кале маңындағы патрульдеу кезінде, ол өзінің "Спитфайр" ұшағын неміс әскері басып алған аймаққа құлатты және жасырынуға үлкермей тұтқынға алынды. Бушель соғыс тұтқынына айналып, Франкфурт қаласының жанындағы Дулаг Лютф транзиттік лагеріне барлық басқа тұтқынға алынған ұшақ экипажымен бірге жіберілді.

Соғыс тұтқыны

Сталаг-Люфтке келгеннен кейін ол аға британдық офицер, қанатты командир Гарри Дейдің басшылығымен тұрақты британдық штабтың құрамына кірді. Тұрақты штабтың міндеті жаңадан тұтқынға алынған одақтас әуешілеріне соғыс тұтқыны ретінде өмірге бейімделуге көмектесу болды. Офицерлік шендегі барлық тұтқындардың маңызды міндеті саналатын қашу туралы ол үнемі ойлайтын, және әлдеқайда бақытты болды, өйткені Гарри Дей мен Флот Әуе Армиясының ұшқышы Джимми Баклимен жақсы қарым-қатынаста болды. Дей Баклиді қашу операцияларын ұйымдастыруға тағайындады, ал Бушел оның орынбасары болды. Үшеуі барлық қашу әрекеттеріне жауапты қашу комитетін құрды.

Бірінші қашу

Лагерьдің тұрақты қызметкерлері бірнеше қашу туннельдерін қазды, олардың бірі 1941 жылдың мамырында аяқталды. Бушельге туннельде орын берілді, бірақ ол туннельдің бұзылу күні лагерьдегі кішкентай паркті қоршап тұрған сымды кесіп қашуды жөн көрді. Ол туннельді пайдаланбау себебін ертерек қашуға және соның арқасында белгілі бір пойызға үлгеруге тырысты. Қашудың нақты күні белгісіз, бірақ 1941 жылдың маусым айында болған деп саналады. Бушель лагерь аумағындағы ешкі қорасына тығылды, қараңғы түскен соң сымға шейін жүріп, қашып кетті. Бушельді азаттыққа небары бірнеше жүз метр жетпегенде, швейцария шекарасында неміс шекарашысы ұстады. Оған жақсы қарады және Дулаг Лютфке қайтарды, кейін туннель арқылы қашқан 17 адаммен бірге (Дэй мен Баклиді қоса) Сталаг Лютф I-ге ауыстырды. Бушель Либектегі Oflag X C-ге ауыстырылмас бұрын Stalag Luft I-де аз ғана уақыт болды. Осы лагерьде ол тағы бір туннель құрылысына қатысты, бірақ лагерь эвакуацияланғанда құрылыс аяқталмай қалды.

Екінші қашу

1941 жылдың 8 қазанында британдық және Достас елдерінің офицер тұтқындарының барлығы лагерден шығарылып, Варбургтегі VI B Oflag лагеріне жөнелтілді. 1941 жылдың 8-9 қазан түнінде пойыз Ганноверде қысқа ғана тоқтады, сол сәтте Бушелл мен чехословакиялық пилот-офицер Ярослав Зафук пойызбен келе жатқанда секіріп қашып, неміс күзетшілерінің назарына ілікпеді. Бұрынғы сапарда тағы алты офицер жылдамдықпен келе жатқан пойызбен секіріп қашып кеткен еді; біреуі дереу ұсталды, ал біреуі дөңгелек астына түсіп қаза тапты. Бушелл мен Зафук оккупацияланған Чехословакияның Прага қаласына бет бұрды. Зафуктің байланыстары арқылы олар Зейтхаммель отбасымен – Отто, оның ұлы Отокар және қызы Блазенамен танысты, бұл отбасы чехтік астыртын қозғалысына белгілі болған. Екі авиатор Зейтхаммельдермен қаланың Смихов ауданындағы пәтерде тұрды, ал отбасы олардың одан әрі сапарына дайындық жасауға тырысты. Бушелл мен Зафук отбасымен шамамен сегіз ай бойы бірге тұрды, соның ішінде Бушелл Блазенамен жақын қарым-қатынас орнатты. 1942 жылдың мамыр айының ортасында RAF офицерлерін бұрынғы чех солдаты Мирослав Краус жасырып берді, ол бірнеше жыл бұрын Блазенамен қарым-қатынаста болған және Гестапоның хабаршысы ретінде жұмыс істеген. 19 мамырда RAF офицерлері тұтқындалып, Петчек сарайы деп белгілі Гестапо штаб-пәтерінде сұраққа тартылды. Бушелл Сагандағы Stalag Luft III лагеріне жіберілді, ал Зафук Прагада қамауда қалды. 27 мамырда Прагада СС басшысы және Богемия мен Моравияның рейхтік протекторының орынбасары Рейнхард Гейдрихтің қазасынан кейін Бушелл Гейдрихтің өлтірілуіне қатысы бар деген күдікпен Stalag Luft III лагерінен Берлинге Гестапоның қосымша тергеуі үшін әкелінді. Қазан айында ол Саганға қайтарылды, бірақ егер тағы да Гестапоның қолына түсіп қалса, оны атып тастайтыны ескертілді. Зафук та Прагада қосымша сұраққа тартылып, ақырында Колдицтегі Oflag IV C лагеріне жіберілді. 30 маусымда Зейтхаммельдер чехтік астыртын қозғалысының басқа мүшелерімен бірге атылып өлтірді. Stalag Luft III лагерінде Бушелл Польшадағы басқа лагерьге ауыстырылып жатқан Джимми Баклиден қашу ұйымын басқарды. "Үлкен Х" деп аталған ол Том, Дик және Гарри деп аталған үш үлкен туннель салуды, қашуға қажетті заттарды өндіру және жинақтауды, қауіпсіздік шараларын күшейтуді және Лондонға шифрленген хаттар арқылы әскери ақпаратты жіберуді ұйымдастырды. Оккупацияланған Прагадағы нацистердің жасаған зұлпымдарын және Гестапоның әдістерін өз көзімен көргеннен кейін, ол лагерь ішінде соғыс жүргізіп, немістерге қарсы соққы беруге бекінді. "Ұлы қашу" деп белгілі болған жоспарында ол бір түндік уақытта 200 адамды босатып, нацистердің соғыс күшін әлсіретуді көздеді.

All British and Commonwealth officer POWs were removed from the camp on 8 October 1941 and were entrained for transfer to Oflag VI B at Warburg. During the night of 8/9 October 1941, the train stopped briefly in Hannover, where Bushell and Czechoslovak Pilot Officer Jaroslav Zafouk jumped from the train and escaped, unnoticed at the time by the German guards. Earlier in the journey, six other officers had escaped by jumping off the train while it was moving slowly; one was immediately recaptured and one officer was killed when he fell under the wheels. Bushell and Zafouk made their way to Prague in occupied Czechoslovakia. Using Zafouk's contacts, they made contact with the Zeithammel family – Otto, his son, Otokar, and his daughter, Blazena — who were known to the Czech underground movement. The two airmen stayed with the Zeithammels in their apartment in the Smichov area of the city while the family tried to make arrangements for their onward journey. Bushell and Zafouk remained with the family for nearly eight months, and Bushell developed a relationship with Blazena. In mid May 1942 the RAF officers were betrayed by a former Czech soldier called Miroslav Kraus, who had had an affair with Blazena some years previously and was working as a Gestapo informer. The RAF officers were arrested on May 19, and questioned at Gestapo headquarters, a building known as the Petschek Palace. Bushell was then sent to Stalag Luft III at Sagan, while Zafouk continued to be held in Prague. After the assassination of Reinhard Heydrich, a leading light of the SS and acting Reich Protector of Bohemia and Moravia, in Prague on May 27, Bushell was taken from the cells at Stalag Luft III to Berlin for further questioning by the Gestapo who suspected his involvement in the killing of Heydrich. He was returned to Sagan in October but told he would be shot if he ever fell into the Gestapo's hands again. Zafouk also underwent further questioning in Prague and was eventually sent to Oflag IV C at Colditz. The Zeithammels were shot with other members of the Czech underground on June 30. At Stalag Luft III, Bushell took over control of the escape organization from Jimmy Buckley, who was being transferred to another camp in Poland. Known as "Big X", he masterminded the building of three big tunnels known as Tom, Dick, and Harry, the production and accumulation of escape material, the introduction of layers of security, and the gathering of military intelligence, which was sent to London in coded letters. Burning with hatred after witnessing the terror and suffering inflicted by the Nazis in occupied Prague, and the methods of the Gestapo at first hand, he was determined to wage war from within the camp and strike back at the Germans. In what became popularly known as the "Great Escape", he planned to disrupt the Nazi war effort by getting 200 men out in one night.

Ұлы қашу

1943 жылдың көктемінде Бушель лагерден үлкен қашу жоспарын жасады. Британдық ұшқыштар орналасқан солтүстік лагердегі тұтқын ретінде Бушель қашу комитетінің басшысы болып, барлық күш-жігерін әлсіз тұстарды анықтауға және мүмкіндіктерді іздеуге жұмсады. Заңгерлік біліміне сүйене отырып, Бушель лагердегі қашу комитетінің мәжілісін шақырды. Ол қашу жоспарының ауқымымен ғана емес, сонымен қатар әрбір адамды қашуға барлық күшін салуға ынталандырды. Ол былай деді:

“Бұл бөлмедегі әркімнің уақыты несиеге алынған. Біздің бәріміз өлуіміз керек еді! Құдай бізге осы қосымша өмірді тек қана ғұндардың өмірін тозаққа айналдыру үшін берді. Солтүстік лагерде біз барлық күш-жігерімізді бір ғана үлкен туннельді аяқтауға және арқылы қашуға жұмсаймыз. Жеке туннельдерге рұқсат жоқ. Үш терең, ұзын туннель қазылады – Том, Дик және Гарри. Біреуі сәтті аяқталады! Олардың құрылысына 600-дан астам тұтқын қатысты. Том 1943 жылдың тамыз айында аяқталуға жақын тұрғанда табылған. Бушель 1943 жылдың 12 маусымында тағы бір жаппай қашуды ұйымдастырды. Бұл «Дезинфекциялық қашу» деп аталды, онда 26 офицер екі жалған күзетшімен (қорғаушылардың киімдерін киген тұтқындар) бірге жуындыруға бара жатқандай болып, лагерден шығып кетті. Олардың барлығы екеуінен басқа қайта ұсталды және лагерьге қайтарылды, ал қалған екі офицер ұшақ ұрлауға тырысқаны үшін Колдицтегі Офлаг IV C лагеріне жіберілді. Том табылғаннан кейін Гарридегі құрылыс тоқтатылды, бірақ ол 1944 жылдың қаңтарында қайта басталды. 24 наурыз күні кешке, айлар бойы дайындықтан кейін 200 офицер қашуға дайындалды. Бірақ жоспарланғандай болмады, лагерден тек 76 офицер ғана қашуға үлкерді. Бушель және оның серігі Бернард Шейдхауэр туннельден шыққандардың біріншілері болып, Саган теміржол станциясында пойызға отырды. Олар келесі күні Саарбрюкен теміржол станциясында ұсталды. 29 наурызда Бушель мен Шейдхауэрді алып бара жатқан көлік түрмеге қайтару сылтауымен Германияның Рамштейн қаласына жақын автобанда (қазіргі Рамштейн әуе базасының жанында) тоқтады. Осы тоқтау кезінде оларды Гестапоның мүшелері, соның ішінде Эмиль Шульц және оларға көмектескендер өлтірді. Бұл Женева конвенциясын бұзу және соғыс қылмысы болды. Кейіннен кінәлілер одақтастар тарапынан сотталып, жазаланды. 76 қашқанның 50-сі Адольф Гитлердің жеке бұйрығымен Сталаг Люфт III-те өлтірілді. Бушель Польшаның Познань қаласындағы Ескі гарнизондық зиратта (Coll. 9-сынып. А.) жерленген. Бұл награда 1946 жылдың 13 маусымындағы Лондон газетінде жарияланды.

quote|Everyone here in this room is living on borrowed time. By rights, we should all be dead! The only reason that God allowed us this extra ration of life is so we can make life hell for the Hun In North Compound we are concentrating our efforts on completing and escaping through one master tunnel. No private enterprise tunnels are allowed. Three bloody deep, bloody long tunnels will be dug – Tom, Dick, and Harry. One will succeed! More than 600 prisoners were involved in their construction. Tom was discovered in August 1943 when nearing completion. Bushell also organized another mass breakout, which occurred on 12 June 1943. This became known as the Delousing Break, when 26 officers escaped by leaving the camp under escort with two fake guards (POWs disguised as guards) supposedly to go to the showers for delousing in the neighboring compound. All but two were later recaptured and returned to the camp, with the remaining two officers being sent to Oflag IV C at Colditz for attempting to steal an aircraft. After the discovery of Tom, construction on Harry was halted, but it resumed in January 1944. On the evening of 24 March, after months of preparation, 200 officers prepared to escape. But things did not go as planned, with only 76 officers managing to get clear of the camp. Bushell and his partner Bernard Scheidhauer, among the first few to leave the tunnel, successfully boarded a train at Sagan railway station. They were caught the next day at Saarbrücken railway station, waiting for a train to Alsace. On March 29, under the pretext of being driven back to a prison camp, the car carrying Bushell and Scheidhauer stopped for a rest break at the side of the autobahn near Ramstein, Germany (just outside today's Ramstein Air Base). It was during this stop that they were murdered by members of the Gestapo, including Emil Schulz, helped by others. This was a breach of the Geneva Convention and thus constituted a war crime. The perpetrators were later tried and executed by the Allies. Fifty of the 76 escapees were killed in the Stalag Luft III murders on the personal orders of Adolf Hitler. Bushell is buried at the Poznan Old Garrison Cemetery (Coll. grave 9. A.) in Poznań, Poland. This award was recorded in the London Gazette dated 13 June 1946.

Ескерткіштер

Бушл Грин Бушидегі Бушл Грин оның құрметіне аталған, бұл аймақтағы Ұлыбритания шайқасының қатысушыларының есімдерімен аталатын көптеген көшелердің бірі. Бушельдің есімі сонымен қатар Оңтүстік Африканың Герман қаласындағы соғыс ескерткішінде де кездеседі, онда оның ата-анасы соңғы жылдарын өткізіп, жерленген. 2017 жылы оның қаза болған жеріне жақын, қазіргі Рамштайн әуе базасының сыртында ескерткіш орнатылды. 1934 жылы Бушель Джорджина Керзонға ғашық болды, бірақ оның әкесі оны басқа біреуге бақытсыз некеге мәжбүрледі. Бушельдің өлімінен кейін жылдар бойы Керзон "Таймс" газетінде оның туған күніне "Махаббат мәңгілік, Джорджи" деген хабарлама жариялады. Осыған ұқсас сөздер 2013 жылы Саймон Пирсонның Бушельдің сүйіктілері туралы "Таймс" газетінде жазған мақаласында айтылған. Пирсон бірнеше жыл бұрын "Таймс" газетінде жұмыс істеген кезде мұрағатта Роджер Бушельдің туған күніне арналған және оның өмірін тойлаған хабарламаға тап болды. Онда Руперт Бруктың сөздері келтірілген: "Ол түн астында ақ, бұзылмаған даңқ, жиналған сәуле, кеңдік, жарқыраған тыныштық қалдырды". Оған "Георги" деген қол қойылған.

Мұра

Бушэлл – актер Ричард Аттенборо ойнаған "Ұлы қашу" (1963) фильміндегі "Роджер Бартлетт" кейіпкерінің прототипі болды. Бушельді Іан МакШейн телефильм "Ұлы қашу II: Жасырын тарих" (1988) үшін сомдады.