Иранның Исламға қабылдануы және мәдени өзгерістері

Кіріспе

Иранның исламға және ислам мәдениетіне бет бұруы туралы шолу

Иранның исламдануы – 633-654 жылдары империяны мұсылмандар басып алуының нәтижесінде бұрынғы Сасанидтер Иранында исламның таралуы. Бұл ислам бастапқыда қабылдамағанмен, бірте-бірте Иран таулы аймағындағы халық арасында кеңінен тараған ұзақ процесс болды. Ирандықтар исламға дейінгі дәстүрлерін, оның ішінде тіл мен мәдениетін сақтап, исламдық қағидалармен үйлестірді. Осы екі салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптар бірігіп, «Ирандық ислам» идентитін қалыптастырды. Иранның исламдануы Иран қоғамының мәдени, ғылыми және саяси құрылымында терең өзгерістерге алып келді: парсы әдебиетінің, философиясының, медицинасының және өнерінің гүлденуі жаңа мұсылман өркениетінің маңызды бөлігіне айналды. Мың жылдық өркениеттік мұраны сіңіріп, «басты мәдени жолдар тоғысқан жерде» орналасуы Парсының «Исламның алтын ғасыры» деп аталатын кезеңнің алдына шығуына септігін тигізді.

Ислам жаулап алғаннан кейінгі парсы саясаты

Сасанидтер империясын исламдық жаулап алғаннан кейін, Омейядтар әулетінің 90 жылдық билігі кезінде, Абд әл-Малик ибн Марван заманына дейін диванды мауалилер бақылап, есептер Пахлави жазуымен жазылған. Омейядтардың даулы билеушісі Әл-Хаджаж ибн Юсуф, харадж салығын төлеуден қашу үшін қалаларға кеткен барлық мауалилерді өз жерлеріне қайта оралуға мәжбүр етті. Ол шығыс Ислам империясында парсы тілінің сот тілі ретінде қолданылуына наразы болып, оны араб тіліне ауыстыруға бұйырды. Көптеген тарихшылар Омейядтардың билігін араб мұсылман қауымына қаржылық пайда әкелу және дхиммилерден салықты арттыру арқылы «дхимманы» құрған деп санайды, сондай-ақ, олардың дінге өтуін шектеуге тырысты. Ислам, Омейяд халифаты кезінде, бастапқыда арабтың этникалық тегімен байланысты болды және араб тайпасымен ресми қарым-қатынас орнатуды және мауалилердің клиенттік мәртебесін қабылдауды талап етті. Шамамен 930 жылы империяның барлық бюрократтарының мұсылман болуын талап ететін заң қабылданды. Исламды зороастрийлер де қуана қабылдады, өйткені олардың догмасына сәйкес, отты ластайтын өнеркәсіптік және қолөнер салаларындағы жұмыс оларды таза емес деп есептеді. Сонымен қатар, мұсылман миссионерлері зороастрийлерге ислам негіздерін түсіндіруде қиындықтарға тап болмады, себебі екі дін арасында көптеген ортақ белгілер болды. Томас Уокер Арнольдтың сөзіне қарағанда, парсы үшін Ахура Мазда мен Ариман Алла және Иблис есімдерімен кездеседі. Кейіннен зороастрийлік теократиялық аристократиядан тамыр еткен Саманидтер Сунни ислам мен Ислам-парсы мәдениетін Орталық Азияның тереңіне таратып, 9 ғасырда Құранды парсы тіліне толық аударды. Ричард Буллиеттің «айналым қисығы» бойынша, арабтар басым Омейяд кезеңінде араб емес халқының дінге өту деңгейі шамамен 10% болды, ал саяси тұрғыдан көпмәдениетті Аббасид кезеңінде бұл көрсеткіш 9 ғасырдың ортасында 40% -дан 11 ғасырдың соңына қарай 80% -ға дейін өсті. Бұл әулеттер парсы тілінің мәдени құндылықтарын қабылдап, оларды Исламмен үйлестірді.

After the Islamic conquest of the Sassanid Empire, during the 90 year long reign of the Umayyad dynasty, Up until the time of Abd al Malik ibn Marwan, the divan was dominated by the mawali and accounts were written using the Pahlavi script. The controversial Umayyad governor Al Hajjaj ibn Yusuf forced all the mawali who had left for cities, in order to avoid paying the kharaj tax, to return to their lands. He was upset at the usage of Persian as the court language in the eastern Islamic empire, and ordered that it be changed to Arabic. There are a number of historians who see the rule of the Umayyads as setting up the "dhimmah" to increase taxes from the dhimmis to benefit the Arab Muslim community financially and by discouraging conversion. Islam, during the Umayyad Caliphate, was initially associated with the ethnic identity of the Arab and required formal association with an Arab tribe and the adoption of the client status of mawali. and c. 930 a requirement was enacted that required all bureaucrats of the empire be Muslim. Also, Islam was readily accepted by Zoroastrians who were employed in industrial and artisan positions because, according to Zoroastrian dogma, such occupations that involved defiling fire made them impure. Moreover, Muslim missionaries did not encounter difficulty in explaining Islamic tenets to Zoroastrians, as there were many similarities between the faiths. According to Thomas Walker Arnold, for the Persian, he would meet Ahura Mazda and Ahriman under the names of Allah and Iblis. Later, the Samanids, whose roots stemmed from Zoroastrian theocratic nobility, propagated Sunni Islam and Islamo Persian culture deep into the heart of Central Asia. The first complete translation of the Qur'an into Persian occurred during the reign of Samanids in the 9th century. Richard Bulliet's "conversion curve" and relatively minor rate of conversion of non Arab subjects during the Arab centric Umayyad period of 10%, in contrast with estimates for the more politically multicultural Abbasid period which saw the Muslim population go from approx. 40% in the mid 9th century to close to 80% by the end of the 11th century. These dynasties have adopted some Persian language cultural values and adapted them with Islam.

Шуубия және парсыландыру саясаты

Персиялықтар басып алған жауларының дінін қабылдағанымен, ғасырлар бойы өздерінің ерекше тілі мен мәдениетін сақтап, қайта жаңғыртуға ұмтылысты. Бұл процеске арабтар мен түріктер де қатысты. 9-шы және 10-шы ғасырларда үмметтің араб емес халқы арабтардың басымдығына жауап ретінде Шу’убия атты қозғалысты құрды. Көптеген қозғалыс жетекшілері парсылар болды, бірақ египеттіктер мен берберлер туралы да мәліметтер бар. Қозғалыс негізі ретінде исламдағы нәсілдер мен ұлттардың теңдігі туралы ұғымдар келтіріліп, ол негізінен парсы мәдениетін сақтау және парсылық ұлттық ерекшелікті қорғаумен айналысты, бірақ мұсылмандық аясында. Бұл Исламның алдыңғы ғасырлардағы арабизация процесіне жауап болды. Қозғалыстың ең маңызды нәтижесі – парсы тілінің, парсылардың тілінің бүгінгі күнге дейін сақталуы болды. Аббасидтер парсы халқының қолдауын алу үшін Омейядтарға қарсы күшті науқан жүргізді. Халифалықты орнатудан кейін, Омейяд билеушілерінің ондаған жылдар бойы тыйым салған Наурыз сияқты мерекелерге рұқсат берілді. Аббасидтер, әсіресе әл-Мамун, парсы тілін белсенді түрде қолдады. Саффаридтерді жеңген Саманид әулеті өзін Сасанидтік Эран спахбоды Бахрам Чобиннің ұрпағы деп жариялады. Алайда, Омейядтар мен Аббасидтердің билігінен кейін Иран және оның қоғамы парсы тілі мен әдет-ғұрыптарын заңдастырған, бірақ сонымен бірге исламды қолдаған билік құрған әулеттерді бастан кешірді. Сонымен қатар, парсы және араб басшылары арасында тығыз байланыс болды, әсіресе Саманидтердің кезінде, олар араб тілін де қолдағанмен, парсы тілін жаңғыртуға Буидтер мен Саффаридтерге қарағанда көбірек көңіл бөлді. Саманид әулеті мұсылмандық жаулап алудан бері Иранды билеген алғашқы толыққанды жергілікті әулет болды және парсы мәдениетін жаңғыртуға жетекшілік етті. Ислам келгеннен кейінгі алғашқы маңызды парсы ақыны Рудаки осы дәуірде дүниеге келді және Саманид патшалары оны жоғары бағалады. Саманидтер көптеген ежелгі парсы мерекелерін қайта жаңғыртты. Олардың ізбасарлары, ирандық емес ғазнавилер де парсы тілін жаңғыртуға үлкен үлес қосты. Шииттік Буид билеушілері де осы бағытта ұқсас ұстанымды ұстанды. Олар Сасанид дәстүрлерін қайта жаңғыртуға тырысты және тіпті өз билеушілері үшін «Шаханшах» (Патшалардың патшасы) деген ежелгі парсы атағын қабылдады. Сафавид әулетінің билікке келуінен кейін он екі имамдық шииттік ислам мемлекеттік дін ретінде бекітілді және оны қабылдау Иран халқының көпшілігіне міндеттелді.

Although Persians adopted the religion of their conquerors, over the centuries they worked to protect and revive their distinctive language and culture, a process known as Persianization. Arabs and Turks participated in this attempt. In the 9th and 10th centuries, non Arab subjects of the Ummah created a movement called Shu'ubiyyah in response to the privileged status of Arabs. Most of those behind the movement were Persian, but references to Egyptians and Berbers are attested. Citing as its basis Islamic notions of equality of races and nations, the movement was primarily concerned with preserving Persian culture and protecting Persian identity, though within a Muslim context. It was a response to the growing Arabization of Islam in the earlier centuries. The most notable effect of the movement was the survival of Persian language, the language of the Persians, to the present day. The Abbasids also held a strong pro Iranian campaign against the Umayyads in order to get support from the Persian population. After their establishment as Caliphs, holidays such as Nowruz for example were permitted after a decades long suppression by the Umayyad rulers. The Abbasids, in particular al Mamun, also actively promoted the Persian language. The Samanid dynasty who defeated the Saffarids, and called themselves descendants of Sassanid Eran spahbod Bahram Chobin. However, after the reign of the Umayyads and Abbasids, Iran and its society in particular experienced reigning dynasties who legitimized Persian languages and customs, while still encouraging Islam. Moreover, there was close interaction between Persian and Arab leaders, particularly during the wake of the Samanids who promoted revived Persian more than the Buyids and the Saffarids, while continuing to patronize Arabic to a significant degree. The Samanid dynasty was the first fully native dynasty to rule Iran since the Muslim conquest and led the revival of Persian culture. The first important Persian poet after the arrival of Islam, Rudaki, was born during this era and was praised by Samanid kings. The Samanids also revived many ancient Persian festivals. Their successor, the Ghaznawids, who were of non Iranian origin, also became instrumental in the revival of Persian. The Shi'a Buyid rulers, adopted a similar attitude in this regard. They tried to revive many of the Sassanid customs and traditions. They even adopted the ancient Persian title of Shahanshah (King of Kings) for their rulers. After the rise of the Safavid dynasty, Twelver Shia Islam became the official state religion and its adoption imposed upon the majority of the Iranian population.

Әлеуметтік қатынастар

Патрик Клоусон былай дейді: "Ирандықтар Омейядтардың үстемдігіне наразы болды. Омейядтар дәстүрлі араб аристократиясынан шыққан. Олар көбінесе басқа арабтармен үйленеді, бұл ирандықтарды кемсітетін этникалық жіктелуді тудырды. Арабтар ирандық бюрократияның дәстүрлі жүйесін қабылдағанмен, араб тайпалары ирандықтарды кемсітті." Көптеген тарихшылардың пікірінше, араб басқыншылары "мауалилермен бөліспейтін ерекше құқықтары мен жеңілдіктері бар билеуші аристократияны" құрды. Кейбір билеушілер, мысалы, Хаджадж ибн Юсуф, тіпті мауалилерді "жабайылар" деп санап, оларды бақылауда ұстау үшін таңбалау сияқты қатал саясатты жүзеге асырды. Хаджаджтың жағдайы ерекше атап өтуге лайық, өйткені оның нәсілдік саясаты және провинцияларды басқарудағы қатаң тактикасы туралы көптеген мәліметтер бізге жеткен. Дегенмен, көптеген күмәнданғандар осы есептердің кейбіреулері Аббасид дәуірінің жазушыларымен жазылғанын, олардың алдыңғылары туралы бұрмаланған көзқарасы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Хаджадж мауалилерге қарсы қатыгездіктің жалғыз мысалы емес. Мысалы, Исфахан қаласындағы халифаның ирандық емес тағайындалған өкілі салық төлемеген мауалилердің басын кесіп тастады, ал Ибн Асир өзінің "әл-Камил" еңбегінде Саид ибн әл-Ас 651 жылы Горганға жасаған шабуылы кезінде Темисах портындағы барлық адамдарды, біреуін қоспағанда, өлтіргенін айтады. Мұндай жағдайлар Шуубия қозғалысының өрлеуіне және 9 ғасырда Саманидтердің пайда болуымен парсы ұлтшылдығының күшеюіне себеп болды.