Кіріспе

Пьетро Джордани (1 қаңтар 1774 – 2 қыркүйек 1848) – итальян жазушысы, классикалық әдебиетті зерттеуші, және Джакомо Леопардидің жақын досы, сонымен қатар оған үлкен әсер еткен адам.

Өмірбаян

Пьяченцада туған Джордани монах болуға ниеттенген. Бірақ 1797 жылы Пьяченцадағы Сент-Сикст монастырына кіргеннен кейін, ол ойын өзгертіп, дін қызметкері мамандығын тастап, өзінің жалғыз ғана махаббаты – әдебиетке бет бұрды. Ол Наполеон Бонапарт пен Италиядағы Наполеон режимін жоғары бағалап, 1807 жылы Наполеонның қасиетті дәрежесіне арналған мақтау-мақала жазды. Келесі жылы Болоньядағы Көркемсурет академиясының прото-хатшысы болып тағайындалды, бірақ 1815 жылы осы лауазымнан бас тартуға мәжбүр болды: Реставрация басталғаннан кейін либералдық және республикалық идеалдары үшін күдік тудырды. 1816 жылы ол Джакомо Леопардимен тарихи хат алмасуды бастады, 1818 жылы оған сапармен барды, Леопардиді Реканатидің кішкентай ауылынан алғашқы саяхаттарында Мацератаға сүйемелдеді. Ол келесі жылдары да оған жиі баратын болды. Джордани Леопардидің ақыл-ой дамуына және білім жинауына көмектесіп, оны сол кездегі жазушылар мен зиялылардың ең маңызды топтарымен таныстырды. Олар бір-біріне терең құрметпен және жақындықпен қарады. Леопарди бірде Джорданиді «жақын және игілік әкелік бейне» деп сипаттаған. 1817 жылы әкесінен қалған мұра Джорданидің экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етті, соның салдарынан оған интеллектуалдық тәуелсіздік сыйлады. Ол көп саяхаттап, әр түрлі уақытта Пьяченцада, Болоньяда және, ақырында, Миланда тұрып, Винченцо Монти, Джузеппе Ачерби және геолог Сципионе Брейслакпен бірге классицизмдік «La Biblioteca Italiana» журналын шығарды. Бірақ саяси шиеленіс күшейгенімен және Джузеппе Ачербимен, ол Австро-Венгрияға адал болғандықтан, туындаған келіспеушіліктерге байланысты осы лауазымнан кетуге мәжбүр болды. Флоренцияда ол Джованни Пьетро Виуссо басқарған либералдық «Antologia» журналына жазыла бастады. 1825 жылы ол осы журналда Маркиз Джинно Каппониге хат жариялады, онда Италия тарихындағы ең маңызды жазушылардың барлық шығармаларын (Scelta de' Prosatori Italiani) Дантеден бастап замандас жазушыларға дейін (Леопардиді қоса), 24 скудодан аспайтын көлемде жинақтап басу туралы идея ұсынды. Дегенмен, ол әрқашан осы журналға бейтарап және біршама салқын қарайтын, себебі ол интеллектуалдардың қоғамдағы рөлін түбегейлі жаңаруды тек материалистік және коммерциялық тұрғысынан қарастырды; интеллектуалдар идея саудагерлері ретінде және қоғам мен мәдениеттің экономикалық және материалдық рационализация процесінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылуы керек еді. Джордани осы көзқарасқа қарсы болды, өзінің Аристотельдік ұғымына сүйене отырып, қарапайым және тыныш ақынды жоғары бағалады. 1821 жылғы көтерілістердің басылуынан кейін, керітартпа кезеңі басталды. Зиялы қауым революция перспективасынан бас тартып, реформалық бағдарламаны қолдады, ал прогрессивті мәдениеттің орталығы Миландан Флоренцияға, «Il Conciliatiore» журналынан «Antologia» журналына көшті. 1831 жылғы көтерілістерде зиялы қауым мүлдем қатыспады, тіпті Джордани да итальяндық қоғамда өзін шеттетілген сезінді. Соңғы жылдары ол Пармада тұрды, онда 1834 жылы үш айға қамалды және 1848 жылы қайтыс болды, иронияға қарай, дәл Австрияға қарсы көтерілістердің (уақытша) табысқа жеткен кезінде.

Шығармалары

Бонапарт форумының сипаттамасы, 1806 ж. Монтроне маркизінің поэтикалық стилі туралы, 1807 ж. Наполеонның қасиетті мәртебесіне арналған панегирик, 1807 ж. Антонио Кановаға арналған панегирик, 1810 жыл. Кардинал Сфорца Паллавичиноның өмірі мен еңбектері туралы, 1810 ж. Суретші Ландидің және суретші Камучинидің суреттері туралы, 1811 жыл. Рим папасы қайта алған үш легация үшін, 1815 жыл. Майдың Халикарнасы, 1816 жыл. Фрескамен салынған үш өлең туралы, 1832 ж. Жакомо Леопарди операларының үшінші томына кіріспе, 1845 ж.

Классицизм мен романтизм арасындағы пікірталас

1816 жылғы 1 қаңтарда «La Biblioteca Italiana» журналының бірінші санында Джордани Мадам де Стальдің «Аудармалардың мақұлдығы мен пайдалылығы туралы» атты мақаласының өзіндік аудармасын жариялады. Онда де Сталь итальяндықтарды оқшаулану мен провинциализмнен бас тартып, туған әдеби дәстүрлерінен қол үзгенімен қатар, заманауи шетелдік әдебиетке жақындау үшін тозығы жеткен және көне мифологияға жасалған үнемі қайталап тұратын сілтемелерден бас тартуға шақырды. Бұл сауатты итальяндықтар үшін артта қалуды айыптаған күшті әрі қоздырған жайт болды. Олар де Стальдің сөзімен айтқанда, «алтынның бір-екі дәнін табу үшін ежелгі күлді үнемі қазып іздейтін» білімділер тобы ретінде бейнеленді. «Италиялық» Де Стальге жауап береді – сәуір айындағы журналда Джордани де Стальдің шақыруын қатаң түрде қабылдамағанын білдірген мақаланың тақырыбы осылай аталды. Шетелдік авторлар тобы кез келген итальян әдебиетшісінің ең шұғыл міндетін шешуге қандай көмек көрсете алады? Әрине, тілдік тазалыққа оралуға, – деп сұрады Джордани. Де Стальдің мақаласы оған классицизмнің негізгі қағидасын айтуға мүмкіндік берді: өнерде жетілудің бір түрі бар, ол қол жеткізілгеннен кейін, тек құлдырау кезінде жоғалуы немесе бұрыннан жасалған кемелді туындыларға оралып, оларды адам қиялы мен шығармашылық шеберлігінің ең көрнекті туындылары мен көрінісі етіп жасайтын нәрсені анықтау арқылы қайта қол жеткізілуі мүмкін. Италиялық жазушылар ғасырлар бойы классикалық ақындарды үлгі етіп келген, ал қазіргі шетелдік жазушыларды үлгі ету итальяндық әдебиеттің өзіндігін жоғалтуына әкелуі мүмкін еді. «Ғылымдар шексіз дамуға қабілетті және бұрын белгісіз болған жаңа шындықтарды күн сайын таба алады», – деп жазды Джордани. «Бірақ өнердің жетістігі әдемілікті тауып, оны қалай білдіру керектігін білгенде аяқталады». Джордани үшін кемелділікке грек және латын жазушылары, содан кейін итальяндықтар жеткен. Ол көптеген талғамдар бар екенін мойындады, бірақ осы талғамдар әлемнің әртүрлі халықтары мен мәдениеттерінің әртүрлі ерекшеліктеріне сәйкес келеді деп сенді. Дәл осы себепті итальяндық талғам, грек-римдік талғамның нәтижесі, мысалы, ағылшын немесе неміс талғамынан мүлдем өзгеше. «Ағылшын және неміс поэзиясындағы адамдардың барлығына ұнайтын нәрселердің бәрі шынымен әдемі ме, жоқ па, немесе көпшілігі жалған және асыра айтылған және сондықтан да жаман ба, осы туралы мәңгілік пікірталас тудыруға болады. Бірақ егер бәрі де әдемі деп есептесек, біздің сияқты итальяндықтар үшін бәрі де әдемі болады деп ойламаймыз, егер біз оны өзіміздің нәрселерімізбен араластырсақ. Біз не итальяндық болуды тоқтатуымыз керек, немесе өз тілімізді, тарихымызды ұмытуымыз керек, климатымыз бен қиялымызды өзгертуіміз керек, немесе осыны өзгертпей, поэзиямыз бен әдебиетіміз итальяндық болып қалуы керек деп қабылдауымыз керек; бірақ ол солтүстіктің идеяларымен араласып, итальяндық болып қала алмайды, олармен ортақ ештеңе жоқ және біздің ойымызға сәйкес келмейді. Мен итальяндықтардың солтүстіктің поэзиясы мен әдебиетін үйренуге ұмтылуы мүмкін емес деп айтпаймын, өйткені олар сол елдерге жеке барып, оңай оқуға болады; бірақ мен сол әдебиеттердің (сол елдерге жататын адамдар үшін әдемі және мақтауға тұрарлық) біздің әдебиеттерімізді байыта және әшекейлей алады деп айтамын, өйткені олар негізінен үйлеспейді. Жапонияға қызығушылықтан, біздің әлемімізден өзгеше әлемді көру үшін бару – бір нәрсе. Одан қайтып, итальяндықтар арасында жапондықтар сияқты өмір сүруді қалау – басқа нәрсе. Итальяндықтар өздерінің классиктерін, латын және грек жазушыларын оқыуы керек». Бұл идеялардың барлығы кейін Леопардиге терең әсер етті, ол стилі мен тонындағы романтизмге қарамастан, жан-жақты классицист болды. Бірақ бір жылдан кейін Джордани алғаш рет Шекспирдің трагедияларын оқып, қатты әсерге ұшырады. Ол былай деп жазды: «Мен Шекспирдің шығармаларын оқып отырмын, бұл драманың жаңа әлемі сияқты көрінеді және кез келген жаңа әлемдегідей, мен әр түрлі нәрселерді табамын: орасан зор сұлулық пен айтарлықтай бақытсыздық. Бірақ оның керемет жаратылыстары үлкен әрі жаңа екендігін мойындау керек». Ал оның көптеген бұрынғы жазбаларында айтылған пікірлеріне қайшы келіп, ол: «Менің ойымша, бұл шығармалар итальян ақындарына үлкен пайда әкеледі!» деп қосты.