Кіріспе

Италиялық революционер; 1858 жылы Наполеон III-ті өлтіруге талпынған Феличе Орсини (; 10 желтоқсан 1819 – 13 наурыз 1858) – француз императоры Наполеон III-ті өлтіруге әрекеттенген итальяндық революционер және Карбонаридің жетекшісі.

Ерте өмір

Феличе Орсини Романьядағы Мельдола қаласында дүниеге келген, ол кезде Папалық штаттардың бір бөлігі болған. Оған дін қызметкері болуға ынталанды, бірақ ол осы өмір салтын тастап, белсенді либералға айналып, Джузеппе Маццини құрған «Жас Италия» саяси қоғамына қосылды.

Тұтқындалу және революциялық іс-әрекеттер

1844 жылы Орзини әкесімен бірге тұтқындалды, революциялық қастандықтарға қатысы бар деп айыпталып, өмір бойына түрмеге кесілді. Жаңа папа Пий IX оны босатып, 1848 жылы Италияның тәуелсіздігі үшін болған бірінші соғыста жас романолдар жасағын басқарды, Тревизо мен Виченца шайқастарында көзге түсті. Орзини 1849 жылы Рим конституциялық жиналысының мүшесі болып сайланды, ал Римдегі революциялық республика құлағаннан кейін Маццини партиясының мүддесі үшін папалық тәуелсіздікке қарсы қастандық жоспарлады. Маццини оны Венгрияға құпия тапсырмамен жіберді, бірақ 1854 жылы тұтқындалып, Мантуя түрмесіне қамалды. Бірнеше айдан кейін ол кішкентай арамен екі торды тіліп, жерден 100 фут биіктіктегі терезеден шығып, жасаған арқанымен төмен сырғып түсті. Өзін адал шаруа ретінде көрсетіп, австриялық сақшылардан сәтті өтіп кетті. 1856 жылы ол Ұлыбританияға қысқа сапар жасап, жылы қарсы алынды. Күнделікті жаңалықтар оның қашу туралы әңгімесінің алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасын жариялады. 1856 жылы «Феличе Орсинидің естеліктері мен оқиғалары» атты кітабын шығарды. 1857 жылы ол түрмедегі өмірі туралы «Италиядағы австриялық түрмелер» деген атпен ағылшын тілінде жариялады, бұл Маццинимен арадағы қарым-қатынастың уысуына әкелді. Содан кейін ол Туриннің «Ragione» газетінің редакторы Аузонио Франкимен келіссөздер жүргізе бастады, газетті таза республикалықтардың органы етуді ұсынды. Орзини Наполеон III-нің Италияның тәуелсіздігіне ең басты кедергі екеніне және бүкіл Еуропадағы либералдық емес реакцияның басты себебі екеніне көз жеткізді. Ол император өлгеннен кейін Франция көтеріліске шығып, итальяндықтар осы жағдайды өздерінің көтерілісі үшін пайдаланады деген логикамен оны өлтіруді жоспарлады. 1857 жылы ол императорға қарсы қастандық жоспарлау үшін Парижге барды. 1857 жылдың соңында Орзини Англияға қысқа сапар жасап, қару жасаушы Джозеф Тейлормен байланысқа түсіп, оған Орзинидің өзі жасаған бомбадан алты дана жасауды тапсырды; бомба соққанда жарылып, сынап фульминатын жарғыш зат ретінде пайдалану керек еді. Бомба Шеффилд пен Девонда француз радикал Симон Бернардың көмегімен сынақтан өтті. Қанағаттанған Орзини бомбалармен Парижге оралды және басқа қастандықшылар – Джузеппе Пьери, Антонио Гомес және Карло ди Рудио (кейін Шарль Де Рудио деп атын өзгертті) сияқты адамдармен байланысқа түсті.

Луи Наполеонға қастандық жасауға әрекеттену

1858 жылдың 14 қаңтарында император мен император әйелі Россинидің «Вильгельм Телл» операсын көру үшін Гарнье операсының алғашқысы – Ле Пелетиер көшесіндегі театрға бара жатқанда, Орсини мен оның серіктері императорлық каретаға үш бомба лақтырды. Бірінші бомба карета алдындағы аттылардың арасына түсті. Екінші бомба жануарларды жаралады және каретаның әйнегін қиратты. Үшінші бомба каретаның астына түсіп, жолаушыларды қорғауға асыққан полицейді ауыр жарақаттады. Сегіз адам қаза тауып, 142 адам жарақат алды, бірақ император мен император әйелі ешқандай зардап көрмеді. Олар қойылымды көруге және көрермендер алдындағы ложаларында пайда болуға қатысты ең дұрысы солай деп шешті. Орсинидің өзі оң жақ жақсырақ жанынан жараланып, есінен танып қалды. Ол жарасын өзіне-өзі емдеп, тұрғын үйіне қайтып келді, және полиция оны келесі күні сол жерден тапты. Осы әрекет Наполеон III-нің халыққа танымалдығын арттырды. Бомбалар Англияда жасалып, сынақтан өткендіктен, британдықтардың қатысы бар деген күдік туып, Францияда қысқа мерзімге британдықтарға қарсы наразылық туды. Император жағдайды шиеленістіруден бас тартты және наразылық ақырында басылды.

Наполеон III-ге хат

11 ақпанда Орзини Наполеонға өзінің танымал хатын жазды, онда ол оны Италияның тәуелсіздігі жолында күресуге шақырды – бұл мәселені Наполеон III жастық шағында-ақ қолдаған болатын. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, хаттың бір бөлігін Наполеонның өзі жазған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ Италия жастарына арнап тағы бір хат жазып, саяси қастандыққа айып тақты.

Үкім

Орзини өлім жазасына кесіліп, 13 наурызда гильотинаға тыныш түрде баруға мәжбүр болды. Оның серігі Пьери өлім жазасын алды, ал Гомес өмір бойына қатаң еңбекке кесілді. Ди Рудиоға да өлім жазасы берілді, бірақ ол Кейен қаласының жанындағы Ібіліс аралында мұңдыққа кесілген жазасын өтеуге алмастырылды, содан қашып, Америкаға кетті. Ол АҚШ армиясында офицер болып қызмет етті, АҚШ-тың 7-ші атты әскеріне тағайындалды және 1876 жылғы Кішкентай Үлкен Мүйіз шайқасына қатысып, тірі қалды.