Кіріспе

Итальяндық экономист (1728–1787)

Фердинандо Галиани (2 желтоқсан 1728, Чиети, Неаполь Корольдігі – 30 қазан 1787, Неаполь, Неаполь Корольдігі) – итальяндық экономист, Ағарту дәуірінің көрнекті итальяндық қайраткері. Фридрих Ницше оны «өте ұқыпты және талғамды интеллект» және «өз ғасырының ең терең, көреген және, мүмкін, ең кір адамы» деп сипаттаған.

Өмірбаян

Киетиде дүниеге келген ол, Неаполь мен Римде ағасы, монсеньор Челестино Галианидің қадағалауымен білім алды, мақсаты шіркеуге қадам басу болатын. Галиани экономист ретінде ерте жастан үміттендірді, тіпті зейіні де керемет болды. Жиырма екі жасқа келгенде, діни қызметке бекітілген соң, оның есімін Неапольден тыс жерлерде кеңінен танытқан екі еңбек жариялады. Біріншісі – «Della Moneta», ол өзін меркантилизмнің жақтаушысы ретінде көрсеткен, монеталар туралы зерттеме. Бұл еңбек айырбас мәселесінің көптеген қырларын қарастырады, бірақ әрқашан Неаполь үкіметінің ақша жүйесіндегі шатасуға ерекше назар аударады. Екіншісі – «Raccolta in Morte del Boia» шығармасы, оның юморист ретінде танылуына ықпал етті және 18 ғасырдың соңында итальяндық әдеби ортада үлкен сұранысқа ие болды. Бұл жинақта Галиани қоғамдық дарғасының өлімі туралы бірқатар әңгімелер арқылы сол кездегі неаполитан жазушыларының стильдерін пародиялады. Галианидің саяси білімі мен әлеуметтік қасиеттері оны Неаполь және Сицилия королі Карлдың (кейін Испания королі Карл III) және оның либералды министрі Бернардо Тануччидің назарына іліктірді. 1759 жылы Галиани Париждегі Неаполь елшілігінің хатшысы болып тағайындалды. Ол бұл лауазымды он жылдай атқарды, содан кейін Неапольге оралып, сауда трибуналының кеңесшісі, ал 1777 жылы патшалық домендердің басқарушысы болды. Галианидің жарияланған еңбектері гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласын қамтиды. Ол көптеген хаттар қалдырды, олардың маңызы тек тарихи деректерде ғана емес, сонымен қатар 18 ғасыр Еуропасының әлеуметтік, экономикалық және саяси ерекшеліктерін ашып көрсетуде де. Оның экономикалық беделі негізінен 1769 жылы Парижде француз тілінде жарық көрген «Егін саудасы туралы әңгімелер» («Dialogues sur le commerce des bleds») кітабына байланысты. Бұл еңбек жеңіл, әдемі стилімен және шабытты зейінімен Вольтерді қатты қуантты, ол оны Платон мен Мольердің аралас туындысы деп сипаттады. Автор, дейді Джузеппе Пеккьо, өзінің құрғақ тақырыбына қатысты, Фонтенелл Декарттың вихрьтерін немесе Альгаротти Ньютонның әлем жүйесін зерттегендей болды. Көтерілген мәселе – сол кездегі егін саудасының еркіндігі, әсіресе 1764 жылғы корольдік жарлықтың саясаты, ол баға белгілі бір деңгейге жеткенше астық экспортына рұқсат берді. Оның пікірінше, осы саудаға қатысты ең жақсы жүйе – елдердің әртүрлі жағдайларын ескере отырып, әртүрлі тәсілдерді қолдануды көздейтін жүйе болмауы керек. Вольтер мен Пьетро Верри сияқты ол да бір елдің пайдасы екіншісінің зиянына жұмыс істей алмайды деп есептеді және бұрынғы трактатында үкіметтердің валютаны құнсыздату әрекеттерін қорғады. Галиани Неапольде қайтыс болғанға дейін ескі париждік достарымен, әсіресе Луиза д’Эпинаймен хат алмасып тұрды, бұл хаттар 1818 жылы жарияланды. Қараңыз: Альберто Маргиеридің «L'abate Galiani» (1878) және Джампьетро Виессеудің «L'Archivio storico» (Флоренция, 1878) жинағындағы Тануччимен жазған хаттары.

Ақшаның

1751 жылы, әлі студент кезінде Галиани «Della moneta» атты кітап жазды, ол неаполитандық экономикалық реформалар туралы пікірталасқа араласты. Бұл кітапта ол қаржы саясатын талқылап, Неаполь экономикасын дамыту жолдары туралы пікір білдірді. Сонымен қатар, ол пайдалылық пен сиректікке негізделген құндылық теориясын ұсынды; экономикалық құндылық туралы осы деңгейдегі ойлар 1870 жылдары маргиналдық пайдалылық талқылаулары пайда болғанға дейін қайтадан көрінбеді. Галианидің трактатында дәстүрлі меркантилистік идеялар көрініс берді және оның кейбір ұсыныстары неаполитандық үкімет тарапынан қабылданды. Кітаптың бірінші тарауы ақша тарихымен, сондай-ақ ежелгі және қазіргі заманғы мемлекеттердің өркендеуі мен құлдырауымен таныстырады. Тарихи мысалдарды пайдалана отырып, Галиани сауданың бүкіл адамзат тарихы бойында саяси билеушілер назарынан тыс қалғанын көрсетті. Мемлекеттер жаулау арқылы байып, өсе алады, бірақ саудасыз өздерінің күшін, аумағын және байлығын арттыра алмайды. Кітаптың маңызды тарауында Галиани ақшаның кез келген уақыттағы құндылығы адам табиғатының бір бөлігі болған қағидалардан туындайтынын түсіндірді; ақша, әрине, адамдар өздері өмір сүретін қоғамды әдейі өзгерту үшін ойлап тапқан нәрсе емес. Ақша адамдардың құштарлықтарының коммерциялық өзара әрекетке түрткіс берген әлеуметтік құндылықтарға біртіндеп өзгеруінен пайда болды. Ақша уәделерге, сенімге немесе өзін-өзі шектеудің басқа да моральдық қабілеттеріне сүйенбейді және келісім арқылы жасалмайды. Егер бұл жағдай өзгерсе, коммерция заманауи қоғамның орталығы бола алмас еді. «Della moneta» еңбегінде Галиани адам әрекеттерінің салдарларын илаһи сыйлықтар мен жазалар тұрғысынан үнемі сипаттап көрсетті. Ол «илаһи құдірет» терминін коммерциялық прогрестің тарихи динамикасын табысты адамдық қарым-қатынастың негізі болып табылатын тұрақты моральдық ережелер жиынтығымен үйлестіру үшін қолданды. Галиани табиғи бағаның қалыптасуын және жеке пайда табуды моралдық тұрғыдан жоққа шығаруды Құдайдың адамзат қоғамын қалай жұмыс істеуіне бағытталған жолға қарсылық ретінде қарастырды. Илаһи құдіреттің механизмдері ақша тарихында, ежелгі және қазіргі заманғы мемлекеттердің өркендеуі мен құлдырауында да көрініс берді және уақыт өте келе үстем қоғамдардың мәдени ерекшеліктерінің дамуын реттеді. Адамзат тарихы бойында адам баласы ойдан шығарылған моральдық сенімдерді қайта қалыптастырып, коммерциялық қоғамның рухани алғышарттарын жасады.

Құндылықтар туралы диалогтар

Парижде дипломат қызметін атқаратын кезінде Галиани «Бидай саудасы туралы диалогтар» (Dialogues sur le commerce des bleds) атты еңбегін жазды, онда сауданы реттеудің маңыздылығына ерекше тоқталды. Бұл, толық еркіндікті жақтаған физиократтардың пікіріне қарсы келетін аргумент болды. Кітап 1770 жылы жарық көрді, және Галиани онда өндірістің өнімділігі артатынын, ал ауыл шаруашылығының өнімділігі төмендейтінін, сондай-ақ ұлттың байлығы өндіріс пен саудаға байланысты екенін көрсетті. 1764 жылы астық саудасын либерализациялайтын жарлықты мақұлдағанмен, Галиани физиократтардың талдауының көп бөлігін, әсіресе олардың «құнның жер теориясын» қабылдамады. Оның 1770 жылғы еңбегі төлем балансын талдаудың өте қазіргі көзқарасын ұсынды. «Диалогтарда» Галиани бидайдың екі түрлі қырынан қарастырылатынын сипаттады. Осы екі аспектінің арасындағы айырмашылық маңызды: жерден алынған өнім ретінде бидай сауда және экономикалық заңнама ретінде қарастырылуы мүмкін. Алғашқы қажеттілік ретінде бидай әлеуметтік тәртіптің символы болып табылады және басқару құзыретіне жатады. Галианинің айтуынша, «[бидайды] жеткізу басқарумен байланысты болғанда, ол енді сауда нысаны емес». Сәйкесінше, «бір тұрғыдан қарағанда ақылға қонымды және пайдалы нәрсе, екінші тұрғыдан қарағанда абсурдты және зиянды болуы мүмкін». Галиани экономикада тепе-теңдікті бұзатын көптеген соққылар бар екеніне және тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін көп уақыт қажет екеніне сенді. Ол табиғи заңнан гөрі, осы қиындықтар мен соққыларға қарсы тұру үшін басқа нәрсе қажет екенін айтты. Басқару экономиканың «күрт өзгерістерімен», мысалы, бидай тапшылығымен айналысты. Басқаша айтқанда, заң шығарушылар күн көрістің нақты шектеулерін ескеруге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, физиократтардың ағартушы деспоты экономикалық мәселелерді табиғи заңдарға сәйкес тұрақты және тәуелсіз түрде басқару әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін жеткіліксіз болды.

Физиократтарға деген көзқарас

Галиани экономикадағы «табиғи» заңдар туралы идеясымен ғана емес, сонымен қатар абстрактілі теорияның мүмкіндіктеріне күмәнмен қараған, әсіресе іс-қимыл қажет және шұғыл болған кездегі практикалық адам болды. Ол физиократтардың талап еткен ойсыз саясатына қарсы болды, оларды шындыққа сай емес, практикалық емес және дағдарыс кезінде тікелей қауіпті деп санайтын. Галиани физиократтардың астықпен жеткілікті қамтамасыз ету үшін толық еркін сауданы орнату жеткілікті деген пікірімен келіспеді. Шындығында, сыртқы сауда физиократтармен келісіп, ішкі еркін сауда экономикаға пайда әкелуі мүмкін еді. Дегенмен, Галиани экспорттау мәселесін физиократтарға қарсы аргумент ретінде пайдаланды. Бір сәтте ол тіпті: «Мұнда мен ішкі сауда еркіндігі туралы айтып отырған жоқпын, сыртқы сауда туралы сөйлесейік» (Галиани 1770, 224 5) деді. Физиократтар ішкі және халықаралық деңгейде толық еркіндікті жақтаса, Галиани ішкі еркіндіктің басымдыққа ие екеніне сенді. Ол астық экспортына толығымен қарсы болмаса да, Галиани физиократтардың астық экспортына қатысты еркіндігін жиі сынады. Оның пікірінше, сыртқы сауда ішкі еркіндікке қауіп төндіруі мүмкін, себебі корольдіктің шекаралық облыстары шетелдік нарықтарды ішкі нарықтардан гөрі тартымды деп табады. Сондықтан, тұрақты артық өнімнің болуына сенімділік болмаған жағдайда, Галиани мемлекет өзінің күш-жігерін астық айналымын ішкі деңгейде ұйымдастыруға бағыттауы керек деп мәлімдеді. Оның ойынша, физиократтар – бұл қате идеялармен, практикалық емес адамдардың қауіпті тобы. 1768 жылы Франция ашаршылықтың алдында тұрғанда, физиократтар өздерінің табиғи тәртібі мен Кеснейдің даналығын мақтап, оған қарсы өздерінің маңызды үлестерін қосуға шақырып, қарсылық көрсетуге шақырды.