Жұма мешіттері: тарихы мен маңызы

Кіріспе

Жұма күні түскі намазға арналған мешіт түрі, "Жама мешіті", "Жаме мешіті", "Ұлы мешіт" сияқты мешіттер тізімі. Қауымдық мешіт немесе жұма мешіті (مَسْجِد جَامِع, masjid jāmi‘, немесе жай ғана: جَامِع, jāmi‘; Cami), кейде үлкен мешіт немесе ғажайып мешіт (جامع كبير, jāmi‘ kabir; Ulu Cami) – жұма күні түскі намаз, яғни жұма намазын өткізуге арналған мешіт. Егер жақын маңда мұсылман намаз оқитын жер немесе айтхана болмаса, онда айт намазын да өткізе алады. Ислам тарихының алғашқы кезеңдерінде бір қаладағы қауымдық мешіттердің саны қатаң шектелген еді. Бірақ қалалар мен халық саны өскен сайын, бір ауданда көптеген мешіттерде жұма намазын өткізу кеңінен таралды.

Тарих

Исламның алғашқы кезеңдерінен бастап, мемлекет салған және басқарған үлкен орталық мешіттер мен жалпы халық салған және күткен шағын жергілікті мешіттер арасында функционалдық айырмашылық болды. Исламның алғашқы жылдарында, Рашид халифалары және көптеген Омейяд халифалары тұсында әр қалада әдетте жұма намазы өткізілетін бір ғана қауымдық мешіт болды, ал тұрақты намаз оқу үшін кіші мешіттер жергілікті аудандарда салынды. Шындығында, Египет сияқты ислам әлемінің кейбір аймақтарында ауылдарда және қауымдық мешіт орналасқан басты қаладан тыс жерлерде бастапқыда жұма қызметтеріне рұқсат берілмеді. Қаланың билеушісі немесе әкімі әдетте өзінің резиденциясын (дар әл-имара) қауымдық мешіттің жанына салды, және осы ерте кезеңде билеуші жұма намазы кезінде хутба (жұма уағызы) оқыды. Бұл амал Мұхаммедтен мұра болып, кейінгі халифаларға жетті. Облыстарда халифа атынан билік ететін жергілікті әкімдер өздерінің аймалдары үшін хутба оқыды. Кейінгі ғасырларда, ислам әлемі әртүрлі саяси мемлекеттерге бөлінгенде, мұсылман халқы мен қалалар өскенде және жаңа билеушілер өздерінің демеушілік белгілерін көрсеткісі келгенде, бір қалада бірнеше қауымдық мешіттер болуы жиі кездесетін жағдайға айналды. Сирия, Ирак, Иран және Марокко қалаларында, сондай-ақ Осман империясының билігіндегі жаңадан бағындырылған Константинопольде (Истанбұлда) да қауымдық мешіттердің саны көбейді. Бұл мешіттер қауымдық кеңістік ретінде дұға оқуға және әлеуметтік байланысқа мүмкіндік береді. Қауымдық мешіттер ислами амалдардағы қауымның маңызды рөлін атқарады. Қоғамның барлық еркек мүшелері жұма намазына қатысуға міндетті болғандықтан, дерлік барлық қауымдық мешіттерде жұма уағызы оқылатын минбар (көтерілген алаң) болады. Минбар әдетте қибла қабырғасы (намаз оқылатын бағытқа қараған қабырға) мен михрабқа жақын орналасқан.

Since the early periods of Islam, a functional distinction existed between large central mosques built and controlled by the state versus small local mosques built and maintained by the general population. In the early years of Islam, under the Rashidun caliphs and many of the Umayyad caliphs, each city generally had only one congregational mosque where Friday prayers were held, while smaller mosques for regular prayers were built in local neighbourhoods. In fact, in some parts of the Islamic world such as in Egypt, Friday services were initially not permitted in villages and in other areas outside the main city where the congregational mosque stood. The ruler or governor of the city usually built his residence (the dar al imara) next to the congregational mosque, and in this early period the ruler also delivered the khutbah (Friday sermon) during Friday prayers. This practice was inherited from the example of Muhammad and was passed on the caliphs after him. In the provinces, the local governors who ruled on behalf of the caliph were expected to deliver the khutbah for their local community. In later centuries, as the Islamic world became increasingly divided between different political states, as the Muslim population and the cities grew, and as new rulers wished to leave their mark of patronage, it became common to have multiple congregational mosques in the same city. A similar proliferation of congregational mosques occurred in the cities of Syria, Iraq, Iran, and Morocco, as well as in the newly conquered Constantinople (Istanbul) under Ottoman rule. As a community space, it allows for prayer and social engagement. Congregational mosques have a crucial role in communities Islamic practices. As all male members of the community are expected to attend Friday prayers, Almost all congregational mosques feature a minbar, which is an elevated platform where the Friday sermon is given. The minbar is usually places near the qibla wall (the wall standing in the direction of prayer) and the mihrab.