Кіріспе
Нидерланды футболшысы және жаттықтырушысы Ян А. Г. М. ван Дайк (1952 жылы туған) Нидерландының Твенте университетінде коммуникация ғылымдарының зейнеткер профессор, ол әлі де жұмыс істейді. Оның кафедрасы "Ақпараттық қоғамның социологиясы" деп аталды. Ол ақпараттық қоғамның әлеуметтік жақтары туралы лекция оқыды. Ван Дайк сонымен қатар электрондық үкімет зерттеулер орталығының төрағасы болды. Ван Дайк қолданбалы әлеуметтік зерттеулер принциптеріне, байқау және әлеуметтік өзгерістерге ықпал етуші күш ретінде назар аударды. Ол корпорация қызметкерлері арасында Дельфи әдісін сынап көрді. Осы процесте ол алдымен жұмыс ортасына компьютерлік технология мен Интернеттің енгізілуінің әсерін байқады және оның жеке тұлғаларға, ұйымдарға және қоғамға тигізетін әсерін зерттеуге бел буды.
Jan A. G. M. van Dijk (born 1952) is professor emeritus of communication science at the University of Twente in the Netherlands, where he still works. His chair was called The Sociology of the Information Society. He lectured on the social aspects of the information society. Van Dijk was also Chair of the Centre for e Government Studies Next, van Dijk concentrated on principles of applied social research as a combination of observation and agent of social change. He experimented with a Delphi method among employees in corporations. In this process, he first observed the effects of the introduction of computing and the Internet in the work environment and decided to explore its effect on individuals, organizations, and societies.
Цифрлық ақпарат құралдары (1985)
Ван Дайк өзінің цифрлық медиа зерттеуін цифрлық медиа мен желілердің адамдар, қоғам және ұйымдарға тигізетін салдары туралы пәнаралық шолудан бастады. Бұл шолу экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени, психологиялық және құқықтық салдарларды, сондай-ақ тиісті саясатты жүзеге асыру тәсілдерін қамтыды. Нәтижесінде ол «De Netwerkmaatschappij» (ағылшын тілінде: «Network Society» (1991)) деген атпен жарияланды. 1994, 1997 және 2001 жылдары голланд тілінде үш басылым жарық көрді. 1980-ші жылдары Ван Дайк «Желілік қоғам» терминін енгізді, оны «өндірістік революциядан кейінгі заманауи қоғам, осы қоғамды барлық деңгейде – жеке, топ/ұйым және қоғамда ұйымдастыратын әлеуметтік және медиа желілерінің инфрақұрылымымен» деп анықтады. Ол Батыс елдерінде желілер арқылы байланысқан жеке адам қоғамның негізгі бірлігі болып табылатынын, ал Шығыс елдерінде өзара байланысқан топтар (отбасы, қауымдастық немесе жұмыс тобы) негізгі бірлікті құрайтынын мәлімдеді. 1999 жылдан бастап Ван Дайк өзінің концепциясын «The Network Society» кітабының төрт ағылшын тіліндегі басылымында кеңейтті (1999, 2006, 2012 және 2020). 2020 жылғы басылымда жаңа үрдістер – жасанды интеллект, үлкен деректер, блокчейн, Биткоин және платформалық экономиканың пайда болуына назар аударылды. 2000 мен 2020 жылдар аралығында оның желілер мен цифрлық медиа немесе жаңа медиа туралы зерттеулері цифрлық немесе Интернет демократиясы, электрондық үкімет, цифрлық алшақтық және цифрлық дағдыларға бағытталды. Осы тақырыптар бойынша оның негізгі кітаптары: «Цифрлық демократия» (2000), «Интернет және демократия» (2018), «Тереңдей түсу» (2005), «Цифрлық дағдылар» (2014) және «Цифрлық ажырым» (2020). Цифрлық демократия туралы екі кітабы цифрлық медианың демократиялық процестердің формасын өзгертетінін, бірақ саяси қатысудың деңгейі мен саяси жүйенің мәнін өзгертпейтінін көрсетуге тырысады. Цифрлық ажырым туралы кітаптарда цифрлық теңсіздік әлеуметтік, экономикалық және мәдени теңсіздікті күшейтеді деп айтылады. Басты аргумент – цифрлық медиаға тең емес қолжетімділік, жеткіліксіз цифрлық дағдылар және әртүрлі әлеуметтік топтардың осы медианы пайдалануындағы құрылымдық айырмашылықтар қазіргі теңсіздіктерді күшейтеді.
Энергия және технологиялар
2020 жылы Ван Дайк «Қуат және технология» деп аталатын толық жұмыстың үстінде жұмыс істей бастады, ол адамзат тарихында технологияның қолданылуын түсіндіру үшін әлеуметтік және табиғи күш теорияларын біріктірді. Осы кітапта дамытылған тоғыз қабілет табиғи, техникалық және әлеуметтік күшке қатысты. Олар: күш, құрылыс (жобалау), мәжбүрлеу, үстемдік, тәртіп, тәуелділік, ақпарат, көндіру және билік. Бірінші үш – материалдық күш, келесі үш – физикалық күш, ал соңғы үш – ақыл-ой күші.