Кіріспе

Неоклассикалық экономикалық модель
Ланге моделі (немесе Ланге–Лернер теоремасы) – өндіріс құралдарының мемлекеттік меншігіне және өндіріс көлемін анықтау, экономикалық тепе-теңдікке жету және Парето тиімділігін қамтамасыз ету үшін сынақ-қате әдісіне негізделген гипотетикалық социалистік экономиканың неоклассикалық экономикалық моделі. Бұл модельде мемлекет еңбек факторын қоспағанда, өндіріс факторларына ие, ал нарықтар аяқталған өнімдер мен тұтыну тауарларын бөліп береді. Ланге моделінің мәлімдемесіне сәйкес, егер барлық өндіріс мемлекеттік орган арқылы жүзеге асырылса және тиімді баға механизмі болса, онда бұл экономика Парето тиімді болады, бұл мінсіз бәсекелестікке негізделген гипотетикалық нарықтық экономика сияқты. Капитализм модельдерінен ерекшелігі, Ланге моделі тікелей үлестіруге негізделген, яғни Парето тиімділігіне жету үшін кәсіпорын басшыларына бағаны шекті шығынға теңеу тапсырылады. Ал капиталистік экономикада жеке меншік иелері пайданы барынша арттыруға ұмтылады, бәсекелестік қысымы бағаны жанама түрде төмендетуге бағытталған, бұл жоғары шекті шығындармен өндірісті шектеуге және масштабты экономиканы дамытуға ықпал етеді. Бұл модельді алғаш рет 1936 жылы Оскар Р. Ланге социалистік есептеулер жөніндегі пікірсайыстар кезінде ұсынды, ал Х.Д. Дикинсон және Абба П. Лернер сияқты экономистер оны кеңейтті. Ланге мен Лернер оны «нарықтық социализм» деп атағанмен, Ланге моделі – инвестициялар мен капитал тауарларын орталық жоспарлау кеңесі бөліп беретін, ал еңбек және тұтыну тауарларын нарық бөліп беретін орталықтандырылған жоспарлы экономиканың бір түрі. Жоспарлау кеңесі капитал тауарларындағы нарықты Вильфредо Парето мен Леон Вальрас бірінші болып жасаған сынақ-қате әдісі арқылы имитациялайды. Ланге моделі іс жүзінде нарықтық социализм емес, орталықтандырылған жоспарлы экономиканың бір түрі. Ланге моделі ешқашан ешбір елде, тіпті Оскар Лангенің туған елі Польшада да жүзеге асырылмады, онда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес үлгісіндегі экономикалық жоспарлау енгізілді, бұл Ланге стиліндегі экономикамен тәжірибе жасауға мүмкіндік бермеді. Кейбір ұқсастықтарды Венгриядағы Кадар басшылығымен Жаңа экономикалық механизммен немесе «гулаш коммунизмімен» салыстыруға болады, бірақ бұл таза Ланге моделі емес.

Шолу

Бұл модельді кейде "Ланге-Лернер" моделі деп атайды. Абба Лернер Лангедің ой-өрісіне зор ықпал еткен бірнеше мақала жазды. Мысалы, Лернердің (1938) мақаласы Лангені 1936 және 1937 жылдарғы нарықтық социализм туралы мақалаларын қайта жазуға итермеледі, олар 1938 жылы кітапта бөлімдер ретінде қайта жарияланды. Лернер (1938) Лангедің әлеуметтік дивиденд төлемдері жөніндегі ойларына әсер етті. Лернер (1944) сондай-ақ Ланге моделіне инвестиция жасау сөзсіз саяси сипат алатынын айтты. Ланге моделі социалистік есептеулер жөніндегі пікірсайыстар кезінде Людвиг фон Мизес пен Фридрих Хайектың социализмге қатысты сын-ескертпелеріне жауап ретінде әзірленді. Сыншылар, қоғамның өндіріс құралдарын меншіктену және біріктіру кез келген органның жалпы тепе-теңдік бағаларын есептеу үшін қажетті ақпаратты алуына мүмкіндік бермейді, ал нарықта қалыптасқан бағалар өндіруші тауарларды рационалды түрде бөлу үшін өте маңызды екенін дәлелдеді. Ланге моделі неоклассикалық экономистер Вильфредо Парето мен Леон Вальрастың ұсынған қағидаларын қамтиды. Ланге теориясы Парето тиімділігі идеясын баса назар аударады: жағдай Парето тиімді деп есептеледі, егер ешкімнің жағдайын нашарлатпай, кез келген адамның жағдайын жақсартуға мүмкіндік болмаса. Парето тиімділігіне қол жеткізу үшін бірқатар шарттар кезең-кезеңмен жасалуы керек. Тұтынушылардың қалауларын өндірілген тауарлар мен қызметтердің максималды көлемімен сәйкестендіруді қамтамасыз ететін шарттарды анықтау идеясын Вальрас баса көрсетеді. Теорема, мемлекеттік меншікке негізделген социалистік экономика капитализмнің маңызды экономикалық артықшылықтарының біріне – рационалды бағалар жүйесіне – қол жеткізе алатынын көрсетеді және нарықтық социализм концепциясының дамуына маңызды теориялық күш болды.

Негізгі қағидалар

Ланге моделі шешім қабылдаудың үш деңгейін ұсынады. Ең төменгі деңгейде фирмалар мен үй шаруашылықтары орналасқан, орта деңгейде өнеркәсіп министрліктері, ал ең жоғары деңгейде орталық жоспарлау кеңесі бар. Кеңес тұтыну тауарларының бастапқы бағасын еріксіз белгілейді және өндіруші фирмаларға осы бағалар туралы хабарлайды. Мемлекеттік фирмалар маржинальдық шығын бағаға тең болатын, P = MC, өндіріс деңгейінде өндіріс шығындарын азайту мақсатымен өндіріс жүргізеді. Орта деңгейде өнеркәсіп министрліктері өнеркәсіптің салалық дамуын анықтайды. Үй шаруашылықтары табысты қалай бөлуді және жұмысқа қанша еңбек күшін жұмсауды жұмыс пен демалыс арасындағы таңдау арқылы шешеді.

Мекемелер

Ланге моделінің негізгі институттарына орталық жоспарлау кеңесі (CPB), әрбір экономикалық сектор бойынша өнеркәсіп министрліктері және өз қызметкерлерімен демократиялық түрде басқарылатын мемлекеттік кәсіпорындар кіреді.

Сынақ пен қателікпен бағаны түзету

Бағалар жоспарланған өсім мақсаттарына қол жеткізу үшін орталық жоспарлау кеңесі тарапынан "жасанды түрде" белгіленетіндіктен, бастапқыда сұраныс пен ұсыныс арасында тепе-теңдік орнатуы екіталай. Тауарлар мен қызметтердің қажетті мөлшерін өндіру үшін Ланге моделі сынақ-қате әдісін ұсынады. Егер қандай да бір тауардың артық қоры болса, орталық жоспарлау кеңесі сол тауардың бағасын төмендетеді. Керісінше, егер тауар жетіспесе, кеңес бағаны көтереді. Бұл баға түзету процесі сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңдікке қол жеткізілгенше жалғасады.

Орталық жоспарлау кеңесі

Орталық жоспарлау кеңесі (ОЖК) Ланге моделінде үш маңызды функцияны атқарады: біріншіден, ол фирмаларға бағаны шекті құнға теңеуді бұйырады, екіншіден, тауарлар мен қызметтер нарығын теңгертуге жету үшін бағаларды түзетуді жүзеге асырады, және үшіншіден, мемлекеттік кәсіпорындардан түскен экономикалық пайданы мақсатты өсім деңгейіне сәйкес экономикаға қайта инвестициялайды. Орталық жоспарлау кеңесі сондай-ақ халыққа әлеуметтік дивидендтер таратады.

Әлеуметтік дивидендтер

Баға белгілеуден басқа, орталық жоспарлау кеңесі әлеуметтік дивидендтерді бөліп береді. Барлық еңбек емес өндіріс факторлары мемлекеттік меншікте болғандықтан, осы ресурстардың рентасы мен табысы қоғамға тиесілі. Табыс мемлекеттік меншіктегі капитал мен табиғи ресурстардан түсетін табысқа жеке тұлғалардың үлесіне негізделген әлеуметтік дивидендтер жүйесін қаржыландыруға жұмсалады, бұл жұмысшыларға жалақыларымен қатар қосымша кіріс көзін қамтамасыз етеді.

Артықшылықтар

Ланге экономикалық моделінің бірқатар теориялық артықшылықтары бар. Олардың бірі – инвестицияларға мемлекеттік бақылау. Экономикалық өсімнің қарқыны көбінесе мемлекет тарапынан анықталады, ал маңызды фактор – инвестиция деңгейі. Ланге атап көрсеткен тағы бір артықшылық – мемлекеттің ресурстар бағасын реттеу мүмкіндігі арқасында сыртқы әсерлерді тиімді есепке алу. Мемлекет барлық кәсіпорындарды бақылағандықтан, сыртқы әсердің құнын нақты бір ресурстың бағасына оңай қосуға болады. Шешімдер төменгі емес, жоғары деңгейде қабылдалатындықтан, олардың қоршаған ортаға зиян келтіру ықтималдығы төмендеуі мүмкін. Бұдан әрі, мемлекет шекті шығындарға негізделген баға белгілейді және нарыққа кіруді реттейді, сондықтан Лангеандық социализм монополиядан және оның салдарынан туындайтын ресурстарды тиімді бөлудің және өндірістік тиімділіктің жоқтығынан сақтануға мүмкіндік береді. Бұл модель капитализмге қатысты маңызды сынды шешуді мақсат етеді. Ланге өз моделінің циклдық тұрақсыздықты азайтатынына сенді, себебі мемлекет үнемдеу мен инвестицияны бақылайды, нәтижесінде капитализмдегі күрт циклдық өзгерістерден туындайтын тиімсіздік, теңсіздік және әлеуметтік тұрақсыздықтың басты себебі жойылады.

Сындар

Милтон Фридман Ланге моделін әдістемелік тұрғыдан сынға алды. Фридманның пікірінше, модель "шынайы әлем туралы жалпыламаларға" емес, "құрылған әлемдердің модельдеріне" негізделген, бұл модельдің жолғысыздығын дәлелдеуге мүмкіндік бермейді. Ол сондай-ақ модельді этикалық тұрғыдан да сынға алды, атап айтқанда, үкіметтер жүйе математикалық түрде ұсынған мақсаттарға сай келмейтін кәсіпорындарды жабуға немесе тартып алуға тез араласады, осылайша нағыз экономикалық еркіндікті шектейді. Басқа сын-ескертпелерге Ланге моделінің нарықтық деректердің өзгермейтін және орталық жоспарлаушыларға 'берілген' деп қарастырылатыны, ал адамдардың таңдауларында бейтарап және жай ғана қабылдаушы екені жатады.