Кіріспе

Марианна фон Верафкин (туған аты Марианна Владимировна Верёвкина; Мариа́нна Влади́мировна Верёвкина, 10 қыркүйек 1860 [ескі стиль бойынша 29 тамыз 1860] – 6 ақпан 1938) – орыс суретшісі, оның туындылары неміс экспрессионизмінің маңызды бөлігі ретінде танымал.

Ресейде 1860 1896

Верафкин Елизавета Дарғанның (1834–1885) және Владимир Николаевич Веравкиннің (1821–1896) қызы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі – орыс дворяны, оның ата-бабалары Мәскеуден шыққан. Ол Ресей империясының армиясында карьера жасап, генерал атанды және Санкт-Петербургтегі Петр мен Павел бекінісінің қолбасшысы болды. Анасы ежелгі казақ князьдері әулетінен шыққан, оның әкесі, генерал-лейтенант Петр Михайлович Дараган (1800–1875) 1850–1866 жылдары Тула губернаторы болды, оның қызы Марианна ресми сарайда дүниеге келді. 1874 жылы Верафкиннің сурет салуға деген қабілеті байқалды. Ол дереу академиялық сурет салу сабақтарын бастады. Жасөспін шағында Верафкиннің Петр мен Павел бекінісінде үлкен студиясы болды, ал Литвадағы (сол кезде Ресейдің құрамында болған) отбасылық жазғы үйі "Благодат" (Кешірім немесе Ырыс) деген ательесі де болды. Бұл үй 1958 жылы Литваның табиғи ескерткіші деп жарияланған Выжуонелес паркінде, Утена қаласынан солтүстік-батысқа қарай 7 шақырым жерде орналасқан. Верафкин осы үйді және төңіректегі ландшафтті өзінің нағыз үйі деп есептеді. 1880 жылы Верафкин орыс реализмін ұсынған "Көшпенді суретшілер" (Передвижники) тобының ең ірі өкілі Илья Репиннің жеке оқушысы болды. Репин арқылы Верафкин Абрамцево суретшілер орталығымен және Репиннің тағы бір жеке оқушысы Валентин Серовпен ерте кезде танысты. 1883 жылдан бастап Мәскеуде Верафкин Ильларион Прянишниковтан сурет салуды оқыды және философ Владимир Соловьевтің лекцияларына қатысты. 1888 жылы Репин "Марианна Верафкиннің портреті" суретін жасайды. Осы жылы Верафкин аң аулау кезінде оң қолына қазақша оқ тиіп, суретшінің қолы зардап шегеді. Верафкиннің алғашқы маңызды шығармашылық кезеңі 1890 жылға дейін созылды, ол орыс империясының "орыс Рембрандтысы" ретінде реалистік суретте өзін таныстырды. Кейбір туындылары сақталған, ал кейбіреулерін тек фотосуреттер арқылы ғана растауға болады, көптегендері жоғалып кеткен. 1890 жылдан кейін Верафкин өзінің сурет салу стилін жаңартып, Шығыс Еуропа импрессионизмінің ерекшеліктерімен En plein air суретіне көшті. Осы кезеңнен тек екі сурет сақталған. 1892 жылы Верафкин Алексей фон Явленскиймен 27 жылға созылған қарым-қатынасқа түсті. Верафкин Явленскийден сурет салуда озық болғандықтан, өзінен бес жас кіші әскери офицерді оқытып, материалдық жағынан қолдау көрсетуге шешім қабылдады.

Германияда 18961914

1896 жылы Верефкиннің әкесі қайтыс болғаннан кейін, оған жыл сайын 7000 рубльдік патшалық зейнетақысы тағайындалды. Ол 11 жасар үй қызметшісімен және Явленскиймен бірге Мюнхенге көшті. Ол кезде Верефкиннің жылдық зейнетақысы шамамен жиырма екі мың неміс маркасына тең болатын. Верефкиннің жас "үй қызметшісі" Неснакомов 9 жасында, баланың жергілікті полиция қызметкері болған әкесі қайтыс болғаннан кейін, үш баласы бар, көп ішетін анасын қалдырып, Верефкиннің үйіне келді. Верефкиннің әкесі Хеленнің үйіне кіруіне рұқсат берді. Оның қарындасы Мари қыздар үйіне орналастырылды, ал ағасы анасымен бірге қалды және өзгертпеуге болатын ұры болды. Анасының сенімсіздігіне байланысты Верефкиннің басқарушысы анаға бала күтіміне қатысты барлық құқықтарын Верефкинге беруге кеңес берді, ол солай істеді. Неснакомовтың ауыр жағдайына қарамастан, жылу мен күнкөріс үшін ол Туладағы Верефкиннің [сол кездегі] үй қызметшісінің шәкірті ретінде өмір сүруге міндетті болды. Мюнхенде Верефкин Швабинг ауданындағы Гизеластрассе 23 үйінің үшінші қабатындағы екі бөлмелі жайлы пәтерді жалға алды, оны Империя және Бидермейер стиліндегі жиһазбен жабдықтап, суретші Елена Поленованың (1850-1898) Абрамцево суретшілер колониясының шеберханаларында жасалған халықтық өнер жиһаздарымен үйлестірді. Верефкин Явленскийдің оқуын словендік Антон Ажбеге тапсырды, ал оның білімін дамыту үшін өзінің сурет салуын нақты он жылға тоқтатты. Көптеген суретші әйелдер сияқты, ол өзінің көркемдік амбицияларын сүйіктісінің мүдделеріне бағындырды. Верефкин Явленскийдің әйелдерге құмар екенін білді: "Махаббат қауіпті нәрсе, әсіресе Явленскийдің қолында". Верефкин үйленуден бас тартты, себебі патшадан алатын жомарт зейнетақысын жоғалтқысы келмеді, егер ол үйленген әйел болса, одан айырылар еді. Бірақ Верефкин Явленскийді суретші ретінде барлық жағынан қолдау көрсетуге бел буды. Верефкиннің орнына, Явленский "әлсіз әйелге" кез келген жағдайда тыйым салынған барлық көркемдік жетістіктерге жетуі керек еді. "Үш жыл бойы оның санасын және жүрегін талмай тәрбиеледім. Оған барлық нәрсені сыйға тарттым, мен оған салғандарымды сыйлық ретінде алғандай болдым, оның суретші ретінде қызғанышына жол бермеу үшін өзімнің өнерімді одан жасырдым" (Верефкин, Феткеден келтірілген 1980:17). Явленскийдің ризашылығы ретінде, ол Верефкиннің жас үй қызметшісіне қатыгездік жасады, онымен қарым-қатынасы бар еді, жас болса да, ол Явленскийге үлгі болып, оған қатты ғашық болды. 1897 жылы Верефкин өзінің "қызғылт салонында" Киелі Лука бауырластығын (Bruderschaft von Sankt Lukas) құрды, оның мүшелері өздерін Киелі Лука гильдиясының дәстүрінде көрді және ақырында Мюнхендегі Жаңа суретшілер қауымдастығының (N. K. V. M.) және "Көк атты" (The Blue Rider) құрамына кірді. 1897 жылы Верефкин Ажбе, Явленский, Дмитрий Кардовский және Игорь Грабармен бірге Венецияда болды, бастапқыда Репиннің көрмесіне бару үшін. Содан кейін олар солтүстік Италияның түрлі мұражайларында ескі шеберлердің суреттерін зерттеді. 1902 жылы Верефкиннің үй қызметшісі Неснакомов, ол кезде 17 жаста, Явленскийден Андреас Неснакомов (1984 жылы қайтыс болды, кейінірек өмірде ол белгілі суретші болды) деген бала туды. Туған кезде Неснакомов пен Явленский бір жылдан астам уақытқа Ресейге оралған еді. 1902 жылдың қараша айында Верефкин өзінің "Белгісізге хаттар" (Lettres à un Inconnu) дептерін жазуға кірісті, оны 1906 жылы аяқтады. Бір жылдан кейін ол орыс суретшісімен бірге Нормандияға кетті, ал Явленский Мюнхенде қалды. Явленскийдің суреті ("профильдегі Верефкин") шамамен 1905 жылы жасалған. 1906 жылы Верефкин Явленский, Неснакомов және ұлы Андреаспен бірге Францияға сапар шекті. Алдымен олар Бретаньға барды. Одан кейін Верефкин Париж және Арль арқылы Марсельдің маңындағы Сассет-ле-Пинске, оның суретші досы Пьер Жири (1876-1948) тұрған жерге барды. Сол жерде, Жерорта теңізінде, Верефкин өзінің көркемдік қызметін қайтадан бастады. 1907 жылы Верефкин өзінің алғашқы экспрессионисттік суреттерін жасады. Стильдік тұрғыдан, Верефкин Винсент ван Гогтың теориясын, Пол Гогеннің беткі суреттерін, Луи Анкетиннің тон суреттеріндегі тонды, Анри де Тулуз Лотректің карикатурасы мен батыл суреттерін және "Лес Набис" идеяларын ұстанды. Мюнхендегі достары арасында Верефкинге "француздық" деген лақап ат берілді. Иконология мен мотивтер тұрғысынан, Верефкин көбінесе Эдвард Мунктің шығармаларына сүйенді, және ол жоғарыда аталған суретшілерді экспрессионизмге алғашқы қадамдарды жасаған Василий Кандинский мен Габриэль Мюнтер сияқты әріптестерінен бұрын суретке әкелді. Сол кезде суретшілер Ян Веркаде, Гуго Трондле, Германн Хубер және Курт Геррман Верефкиннің салонына жиі келетін. 1908 жылдың көктемінде Гогеннің поляк досы, Владыслав Слевинский, Верефкинге келді. Ол Явленскийді беткі сурет салуға көндірді. Жазда екі суретші жұбайлық Верефкин/Явленский және Мюнтер/Кандинский Верхняя Бавариядағы Мурнау-ам-Штаффельзеде бірге сурет салу үшін кездесті. Осы жылдың қысында Верефкин, Явленский, Адольф Эрбсле және N. K. V. M. құру туралы идеяны ұсынды, оның төрағасы 1909 жылы Кандинский тағайындалды. Биші Александр Сахаров N. K. V. M. мүшесі болды. Ол Верефкин мен Явленскиймен бірге Мюнхендегі Одеондағы үлкен қойылымын дайындады. 1909 жылы швейцар суретшісі Куно Амиет, сол кезде "Көпір" (Bridge) суретшілер тобына қатысқан, Верефкиннің салонына қонаққа келді. Амиет кейінірек Поль Клее және оның әйелі Лилимен қатар Верефкиннің ең жақсы швейцар достарының бірі болды. 1 желтоқсан 1909 жылы N. K. V. M. бірінші көрмесінің ашылуы болды, онда 16 суретші қатысты. Верефкин алты суретті, оның ішінде баварлық халық өнеріне берілгендігін көрсететін "Шуплаттлер" суретін қойды. 1909 жылы "Егіздер" ("Twins") суреті жасалды. Содан кейін Верефкин Литваға, өзінің інісі Петрге (1861-1946) барды, ол Каунаста губернатор болды. Ол қыста көптеген суреттер мен бірқатар картиналар жасады. 1910 жылдың қыркүйек айының соңында Франц Марк N. K. V. M. суретшілерімен байланыс жасады. Одан біз Верефкин мен Явленский оған жаңа өнер формасын ашты дегенді білеміз. 1911 жылдың мамыр айының басынан бастап Пьер Жири (1876-1948) Верефкин мен Явленскиймен бірге Гизеластрассе 23-те тұрды, ол Маркпен бірге өзінің суреттерін заманауи галереяда көрсетті. Жазда Верефкин Явленскиймен бірге Балтық теңізіндегі Преровке сапар шекті. Жыл соңында олар Парижге барды, онда Анри Матиспен жеке кездесті. 1911 жылдың желтоқсанында Кандинский, Мюнтер және Маркпен бірге N. K. V. M. құрамынан шықты, 1911/1912 жылдары "Көк атты" ("Der Blaue Reiter") редакторларының бірінші көрмесін ұсынды. 1912 жылы Верефкин мен Явленский де N. K. V. M. құрамынан шықты, ол 1920 жылға дейін ресми түрде Мюнхен қауымдастырылғандар тізімінен алынбады. Верефкин N. K. V. M. және "Көк атты" мүшелерімен бірге "Көпір" суретшілерімен 1911 жылдың 18 қарашасынан 1912 жылдың 31 қаңтарына дейін Берлиндегі Жаңа Сецессияда көрмеге қатысты. Верефкин онда "Мұз сырғанаушылар" ("Schlittschuhläufer") суретін қойды. 1913 жылы Верефкин мен Явленский "Көк атты" редакторларының Берлиндегі "Дауыл" ("Der Sturm") галереясындағы көрмесіне қатысты. Осы жылы Верефкин Явленскийден ажырасуды жоспарлады және Литваға, өзінің інісі Петрге, ол Каунаста губернатор болған жерге сапарлады. 1914 жылдың шілдесінің соңында Верефкин Литвадан Германияға оралды. Ол 26 шілдеде Мюнхенге келді.

Швейцарияда 1914-1938 жылдар

1914 жылы 1 тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Верефкин мен Явленский 24 сағат ішінде Германиядан кетуге мәжбүр болды және қызметкерлері Хелене Неснакомофф пен ұлы Андреас, сондай-ақ бұрын үй шаруашылығына қосылған Хелененің қарындасы Мария Неснакомоффпен бірге Швейцарияға қашты. Верефкин пәтерінің кілті мен күзетшісін Пол Клее мен оның әйелі Лилиге тапсырып, Швейцарияға қашып кетті. Бастапқыда олар Женева көліндегі Сент-Прекс қаласында тұрды. Соғыстың салдарынан Верефкиннің зейнетақысы жартысына дейін қысқарды. 1916 жылы Цюрихте жеке көрме өтті, және олар 1917 жылдың қыркүйек/қазан айларында сол жерге көшіп барды.

Большевиктік революциядан кейінгі азаматтығы жоқ адам

Ресейдегі Қазан төңкерісінің нәтижесінде Верефкин патшалық зейнетақысынан айырылды. Кабаре Вольтерге қатысуы оның негіздеушілерімен танысқаннан кейін болды. 1918 жылы Верефкин мен Явленский Маджоре көлінің жағасындағы Асконаға көшті. 1919 жылы Верефкин Цюрихте Явленский, Роберт Генин, Артур Сегал және Отто Нимейер Холштейнмен бірге «Аскона суретшілері» көрмесіне қатысты. 1920 жылы Верефкиннің бірнеше туындылары Венеция биенналесінде көрсетілді. Верефкин 1922 жылдан бастап Швейцарияда Нансен паспортымен азаматтығы жоқ адам ретінде өмір сүрді. 1921 жылы Явленский Верефкиннен ажырасып, Висбаденге көшті, онда 1922 жылы Верефкиннің үй шаруашылығын жүргізген әйелі Елена Неснакомоффқа үйленді, ол оның ұлы Андреастың анасы болды. Осы қиын кезеңде Верефкин Цюрих суретшісі Вилли Фрис және оның әйелі Катаринамен (1894–1973) дос болды. 1921 мен 1925 жылдар аралығында Цюрихке жазған 12 хатында Верефкин өзінің қиын жағдайын сипаттады, бірақ бұл оның батылдығы мен жұмыс істеу қабілетін жойған жоқ. 1924 жылы Верефкин Асконада Уолтер Хелбиг, Эрнст Фрик, Альберт Колер және басқалармен бірге «Der Große Bär» (Ұлы аю, Үлкен аю шоқжұлдызынан) суретшілер тобын құрды. Бұл суретшілер тобы 1925 жылы Берннің Кунстхаллесінде үлкен көрме өткізді, содан кейін 1928 жылы Берлиндегі Ниерендорф галереясында Кристиан Ролфс, Карл Шмидт Роттлуфф және Роберт Генинмен бірлескен көрмелер ұйымдастырды. Верефкин көбінесе плакаттар мен суреттер салу арқылы немесе 1925 жылы «Neue Zürcher Zeitung» газеті үшін мақалалар жазу арқылы табыс тапты, онда Италияға саяхаты туралы әсерлері жарияланды. 1928 жылы Верефкин «Аскона әсерлерін» жазып, суреттеді, оны Цюрих өнер сыншысы Ханс Трогқа (1864–1928) арнады. Сол жылы ол Диего Хагманмен (1894–1986) және оның әйелі Карменмен (1905–2001) танысты, олар оны үлкен қаржылық қиындықтан құтқарды. Мюнхендегі Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы соңғы екі жылда Верефкиннің суреттерінде стильдік өзгерістер байқалды, олар оның соңғы туындыларына әкелді, бірақ ол оларды Швейцарияда дамытуды жалғастырды. Оның суреттері бұрынғыдай көрермендерде кенеттен «соққы» тудырмады. Оның туындылары көбінесе әңгімелі, ішкі сезімдерге толы және бұрынғыдан да жұмбақ болды. Оларға әсіресе жазушылар қызығушылық танытып, оларды түсіндіруге және өздерінің интерпретацияларын жасауға тырысты, мысалы, ақын Иван Голл немесе ақын Бруно Гетц. Верефкиннің кескіндемесіндегі ресейлік ерекшеліктер, әсіресе түс таңдауы, поэзияда Эльза Ласкер-Шюлер Мюнхенде байқағандай, оның Асконадағы соңғы туындыларында айқын көрінеді. Оларды Тичино мотивтеріне көшіргенімен, Верефкиннің суреттері швейцариялықтардың көпшілігіне жат сезім тудырды және көбінесе дұрыс түсініксіздікке ұшырады. Верефкин 1938 жылдың 6 ақпанында Асконада қайтыс болды және жергілікті зиратта орыс православиелік рәсім бойынша жерленді, қала тұрғындарының көп бөлігі оған құрмет көрсетті. Оның көркемдік және әдеби мұрасының көп бөлігі Асконадағы мұражайда сақталады. Донорлардың арқасында коллекция қазірге 100-ге жуық суреттен тұрады. Қорда сондай-ақ 170 эскиз кітапшасы және жүздеген суреттер бар. Оның бір бөлігі Асконадағы Музео коммунал д'арте модернаның тұрақты коллекциясында ұсынылған.

Құрметтер

Суретші, "" сыйлығымен аттас, ол сыйлық Берлиндегі суретшілер қауымдастығы (Verein der Berliner Künstlerinnen) тарапынан қазіргі заманғы әйел суретшілерге екі жылда бір рет табыс етіледі.