Кіріспе

Шотландиядағы пиктік патшалығы, 4-10 ғасырлар. Фортриу (Verturiones; ; ; ) – 4-10 ғасырлар аралығында тарихқа енген пиктік патшалық. Дәстүрлі түрде ол Шотландияның орталық бөлігіндегі Стратхарн және оның төңірегінде орналасқан деп есептелген, бірақ оның негізгі орны солтүстікте, Морей және Шығыс Росс аймақтарында болған болуы мүмкін. Фортриу – тарихшылар қолданатын термин, себебі оның халқы өз мемлекетін қалай атағандығы белгісіз. Тарихшылар кейде бұл атауды жалпы Пикландиямен бірдей мағынада қолданады.

Атауы

Фортриу халқының өзіне тән жазбалары сақталмаған, ал олардың өздерін атау үшін қолданған аты да белгісіз. Олар туралы алғашқы мәліметтерді 4 ғасырдың соңында римдік тарихшы Аммиан Марцеллин жазған, ол оларды латын тілінде Verturiones (немесе Vecturiones) деп атаған. Джон Рис латын түбірі verturio мен кейінгі уэльс сөзі gwerthyr (“бекініс”) арасындағы байланысты көрсетіп, екеуінің де ортақ бриттік түбір – vertera екенін айтқан, бұл топтың аты “Бекініс халқы” дегенді білдіретінін ұсынады. Mallory & Adams бұл атауды tu(:)rjones деп қарастырған, ол индоевропалық tur сөзінен (“қуатты”) және *wer интенсивті префиксінен туындаған. Пикті тілінде бұл форма *Uerteru сияқты болған. Аталған атаудың көне ирланд тіліндегі нұсқасы 6-10 ғасырлардағы Ольстер жылнамаларында және кейінгі дереккөздерде кездеседі, онда rex Fortrenn (“Фортриу патшасы”), la firu Fortrenn (“Фортриу халқы”) және Maigh Fortrenn (“Фортриу жазығы”) туралы көп мәліметтер келтіріледі, сондай-ақ i Fortrinn (“Фортриуда”) болған шайқастар туралы да айтылады. Бұл гойдель тілдерінің бриттік тілдерде U/V, W немесе Gw болып жазылатын дыбысты f арқылы беруінің кең таралған үлгісі. Фортриу сөзі – бұл сөздің атау формасының қазіргі заманғы реконструкциясы, ол тек генетивтік және дативтік жағдайларда ғана сақталған. 6 ғасырғы Англо-саксондық жылнамасынан бастап 8 ғасырғы Бедаға дейінгі англо-саксондық дереккөздер бұл топты Wærteras деген ежелгі ағылшынша атымен атаған. Қазіргі заманғы ғалымдар әдетте патшалықты Фортриу деп, ал оның тұрғындарын Вертуриан деп атайды, ал этностық топ ретінде Вэртерас деп сипаттайды.

Рим темір дәуірі

Фортриу туралы алғаш рет 392 жылы римдік автор Аммиан Марцеллин жазған. Ол 367-368 жылдарғы Барбариялық қастандыққа қатысқан пикттердің екі "тегінің" бірін сипаттау үшін латынша Verturiones деген атауды қолданған. Дикалайдондармен бірге олар пиктік деп нақты айтылса да, бұл кезде бұл римдік емес британиялықтарды атау үшін қолданылған қарапайым римдік сөз болған болуы мүмкін. Вертуриондар, олардың кейінгендері сияқты, Морей-Ферт аймағында орналасқан болуы мүмкін. Олардың сол аймақтағы бұрынғы халықтармен, мысалы, 1-ғасырда Агрикола зерттеген Вакомаги және Деканта тайпаларымен, Птолемейдің географиясында тізімделген тайпалармен қандай қарым-қатынаста болғаны белгісіз. Бірақ Эльгинге жақын Бірнидегі археологиялық жаңалықтар Римнің 2-ғасырда осы аймақпен дипломатиялық байланыста болғанын көрсетеді. Вертуриондар Германия сияқты басқа римдік шекара аймақтарында байқалған үлгінің бір бөлігі ретінде пайда болған болуы мүмкін, онда шекараның ар жағындағы халықтар аз, бірақ ірі саяси бірліктерге біріккен. Екі пиктік топтан басқа, 367-368 жылдарғы қастандыққа Ирландиядан келген скотттар; тегі белгісіз, бірақ Британ аралдарында болған болуы мүмкін Атакотттар; және Солтүстік теңізден келген франктар мен саксондар қатысқан, бұл Вертуриондар мен Ирландия және континенттік Еуропа халықтары арасындағы тығыз байланысқа нұсқайды. Бұл қастандықтың себебі император Валентианның варвар тайпаларына берген жәрдемақысының азаюы болуы мүмкін. Солтүстіктегі рим әскерлерінің басшысы Фуллофаудтың өлтірілмей, тұтқындалғаны пиктік басқыншылардың мақсаты негізінен олжа алу болғанын көрсетеді.

Вертуриялық гегемония

IV ғасырдан кейін Фортриу 664 жылға дейін дереккөздерде нақты айтылмаған, бірақ Фортриудың кейінгі күші VI ғасырдың соңында болжамдалған болуы мүмкін. Адомнанның «Колумбаның өмірі» еңбегінде 554 жылдан 584 жылға дейін билік еткен Маэльхонның ұлы Брайдейдің бекінісі Фортриудың орталық аймағында немесе жанында, Несс өзенінің бойында орналасқан деп сипатталады. Адомнан Брайдейді Оркнейдің «underking» немесе регенті ретінде бейнелейді, ал Нортумбрия тарихшысы Беда оны «өте қуатты патша» (rex potentissimus) деп жеке сипаттаған. Ирландия жылнамалары 558 және 560 жылдар аралығында «Майлкон ұлынан бұрын» галдардың «қоныс аударуын» немесе «көшіп кетуін» тіркеген, бұл Брайдейдің билігі сол кезде Дал Риатадағы Cenél Loairn аймағына дейін жеткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. VII ғасырдың соңына қарай Фортриу пиктілердің көп бөлігіне немесе барлығына үстемдік орнатты, бұл ерте ортағасырлық Шотландия тарихындағы маңызды оқиға, тарихшылар оны Вертуриялық гегемония деп атайды. Фортриудың күшті патшалық ретіндегі мәртебесі Брайдейдің Бели ұлы билік еткен кезінен көрінеді. Ол қазіргі заманғы жылнамаларда «Фортриу патшасы» деп аталатын алғашқы патша болды, ал 685 жылы Дун Нечтайн шайқасында Нортумбрияның Эггфритіне жеңісі Фортриудың билігін оңтүстікке қарай кеңейтіп, Форттан солтүстікке қарай Нортумбрия билігін ығыстырды. Брайдей 671 жылы билікке келген кезде Нортумбрияның бағынышты патшасы болған, бірақ 680 жылы Дуноттарды қоршаумен және 681 жылы Оркней аралдарына шабуылмен билігін кеңейте бастады. Фортриу патшаларының ықпалы артқан сайын, олар пиктілерді жалғыз патшасы бар біртұтас халық ретінде бейнелеуді қолға алды, пиктілерді біріктіруде және олардың өзіне жеке ерекшеліктерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Фортриу патшаларының пиктілерге деген билігі Брайдейдің Бели ұлының мұрагерлерінің іс-әрекеттерінде көрінеді. Дерилейдің ұлы Бридей және Роземаркидің дін қызметкері Куретан 697 жылы «Айыпсыздар заңы» (Cáin Adomnáin) құжатына қол қойған жалғыз пиктілер болды, бұл Бридейдің пиктілердің барлығының құлықтарын сақтауын қамтамасыз ете алғанын көрсетеді. Дерилейдің ұлы Нехтаның 710 жылдардағы шіркеу реформалары Бедамен «пиктілердің барлық провинциялары бойынша» жүзеге асырылған деп сипатталды. Фортриу патшалары 7 және 8 ғасырларда оңтүстік пиктік аймақтарын бақылауда ұстап тұрды, оларға адал гал иелері мен олардың әскери жасақтарын орналастырып, Стратерндегі Cenél Comgaill, Ангустағы Cenél nÓengusa және Говридегі Cenél nGabráin сияқты жетекші гал туыстарының есімдерімен аталатын провинцияларды құрды. 731 және 741 жылдар аралығында Уургуист ұлы Онуист басқарған бірнеше жорықтар қазіргі Аргилл аймағында орналасқан Дал Риата гал патшалығын басып алу арқылы осы билікті одан әрі кеңейтті. Онуист Нортумбрия мен Стратклайдқа басып кірген алғашқы пикті патшасы болды, тіпті Ирландияға да шабуыл жасаған болуы мүмкін, бұл оның бұрынғы патшалармен салыстыруға келмейтін солтүстік Британиядағы билігін орнатты, және осы деңгейдегі билік тағы 150 жыл бойы қайталанбады. 780 жылы Врадтың ұлы Эльфин қайтыс болғаннан кейін Фортриудағы тұрақсыздық кезеңінде төрт билеуші тез арада алмасып, олардың үшеуі Уургуист ұлы Онуисттің әулетінен шыққан, бұл Дал Риатаның тәуелсіздігін қайта жаңартты. 789 жылы Фортриу патшалығына Уургуист ұлы Константиннің мұрагерлігіне Дал Риатан патшасы Коналл мак Тайдж қарсылық көрсетті, бірақ Константин өзінің күшті басшылық қабілеттерін көрсетіп, 820 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті.

Викингтер дәуірі

Фортриу мен Уургуист әулетінің билігі елу жылдан астам уақытқа созылды және сол кезеңнің көп бөлігінде Галл Даль Риатасы мен Стратклайд британдары да оның құрамында болды. 839 жылы викингтерден күрт және драматикалық жеңіліспен бұл билік кенеттен аяқталды. Ольстер жылнамасында Фортриу патшасы Уэнь Онуист ұлы, оның ағасы Бран Онуист ұлы және Даль Риата патшасы Аэд мак Боанта соғыста қаза тапқандығы тіркелген. Бұл Даль Риатаның әлі де пиктік бақылауында болғанын көрсетеді. Фортриу мен Даль Риата патшаларының өзі қоса, осыншама көп адамның қаза болуы Вэннің күштерін жинауға уақыт болғанын және бұл кездейсоқ шабуыл емес, науқанның нәтижесі болғанын көрсетеді. Бұл Ұлыбритания тарихындағы ең маңызды және шешуші шайқастардың бірі болды. Оның орны нақты белгілі болмаса да, бұл шайқас Фортриудің жүрегінде, Морей-Ферт шығанағының жағалауында болған болуы мүмкін. 866 жылы Дублиннің викинг патшалары Амлайб пен Ауйсле Фортриуға барып, Ольстер жылнамасында жазылғандай, "барлық пиктік ұлтты" тонады. Жазба деректерінің хронологиясы шатасқанмен, олар Фортриуды үш жылдай басып алып, кепілге алған, содан кейін 870 жылы Думбартон-Рокка шабуыл жасап, 871 жылы Дублинге оралған. Олармен бірге "ағылшын, британдар және пиктердің көптеген олжасын" әкелді.

Фрагментация және жоғалу

Фортриу 10 ғасырдың басында да тіркеліп отырды, бұл бұрынғы жоғары билік кезеңімен байланыстылықты көрсетеді. Ольстер жылнамаларында 904 жылы «Фортриу ерлерінің» скандинавиялық көшбасшы Имар уа Имайрды өлтіргені жазылған, бұл Альба патшасы үшін «ri Alban» деген сипаттама қолданыла бастағаннан кейін төрт жыл өткен соң болды. Фортриу туралы соңғы белгілі сілтеме Ирландия жылнамаларында 918 жылы Ирландияның үзінді жылнамасында кездеседі, онда «Фортриу ерлері» мен «Альба ерлері» сөздері мағынасы бірдей сөздер ретінде қарастырылған. Historia Regum Anglorum Англия королі Этельстанның 934 жылы Шотландияны Дуноттар мен Вертерморумға, сондай-ақ «Фортриу муйырына» дейін шапқандығын баяндайды, бұл Фортриу осы кезеңде әлі де ландшафттағы нысандарға сілтеме ретінде танылғанын көрсетеді. Фортриу атауының осы уақыттан кейін толығымен жоғалуы, оның 10 ғасырда Морей және Росс провинцияларына – мұрагер мемлекеттеріне бөлінгенін көрсетеді. Морей алғаш рет Малкольм I патшалық құрған кезеңдегі Альба патшаларының жылнамасында тіркелді, ол 943 жылдан 954 жылға дейін жалғасты; ал Росс алғаш рет шотланд туған Катроның өмірбаянында, 971 және 976 жылдар аралығында Мецте жазылған кітапта құжатта пайда болды.

Орналасқан жері

XIX ғасырдан бастап 2006 жылға дейін көптеген тарихшылар Э. В. Робертсон мен В. Ф. Скене еңбектеріне сүйене отырып, ирланд жылнамаларында Фортриу деп тіркелген патшалықтың қазіргі Шотландияның орталығында, Монттан оңтүстікке қарай орналасқан деп санды. Робертсон 1862 жылғы «Шотландияның ертедегі патшалары» атты еңбегінде Фортриуді Форт өзенінің сол жағалауындағы Клэкманнаншир, Ментейт және Батыс Файфтан құралған деп көрсетті. Ол Фортриу және Фотрифтің ортағасырлық деканатурасының аттары ертедегі гипотетикалық *Фортреймнен шыққандығын, оны «Форт өңірі» деп аударды деп тұжырымдады. Алайда, бұл аргумент негізсіз этимологияға құрылған, себебі Фотрифф гаэль тіліндегі foithir және Fib сөздерінен туындап, «Файфқа қосылған аудан» деген мағынаны білдіреді, ал Фортриу ертедегі латынша Verturiones атауымен байланысты. Скене 1876 және 1880 жылдар аралығында жарық көрген 3 томдық «Келттік Шотландия: Ежелгі Албаның тарихы» еңбегінде Фортриуді 12 ғасырлық «De Situ Albanie» құжатында тізілген Стратерн және Ментейт провинцияларымен теңестірді. Бұл тұжырымға негіз – Альба патшаларының жылнамасында Сраит Херенн деген жерде болған шайқас, сол шайқас Ирландия жылнамаларында «Фортриу ерлері» Имар уа Имаирды өлтіргені ретінде де тіркелген. Алайда, бұл аргумент те толыққанды емес: Сраит Херенн Пертширдегі Стратернге (Монттан оңтүстікке қарай) немесе Морейдегі Финдхорн өзенінің аңғарына (Монттан солтүстікке қарай) жатуы мүмкін; сондай-ақ, Имарды «Фортриу ерлері» өлтіргені оның Фортриу аумағында қаза тапқанын дәлелдемейді. Скене ұсынған бастапқы идея күмәнді болғанына қарамастан, Фортриудің батыс Пертширді қамтитыны туралы тұжырым консенсусқа айналды. Дегенмен, Алекс Вулфтың жаңа зерттеулері осы консенсусты, тіпті идеяның өзін де күңкілдеткен сияқты. Англо-саксон жылнамасының солтүстік нұсқасы Фортриудың Монттан солтүстікке қарай (яғни, Шығыс Грампиан) орналасқандығын, Колумба барған аймақта екенін анық көрсетеді. «Берчанның болжамы» деп белгілі, шамамен 12 ғасырда жазылған, бірақ ерте орта ғасырда жасалған болжам ретінде қарастырылатын ұзын поэмада Шотландия королі Дуб Фортриу жазығында қаза тапқандығы айтылады. Альба патшаларының жылнамасы да король Дубтың Морейдегі Форресте қаза тапқанын көрсетеді. Мельроуз жылнамасына қосылған мәліметтер Дабты Морейліктер Форресте өлтіргенін растайды. «Берчанның болжамында» былай делінген: «Фортриудің даңқты королі Мак-Бетад [Шотландияны] басып алады». Шотландия королі Макбет патша болғанға дейін Морейдің Мормаері болғандықтан, орта ғасырларда Фортриу мен Морей бір-бірімен алмастырылуы мүмкін. Фортриу 13 ғасырлық «De Situ Albanie» дерекнамасында жеті ежелгі пиктік патшалықтың бірі ретінде де аталады. Осыған орай, Фортриудің Солтүстік Шотландияда орналасқандығына күмән жоқ. Джеймс Э. Фрейзер сияқты басқа пиктік ғалымдар да Фортриудің Шотландияның солтүстігінде, Морей мен Истер-Росста орналасқандығын қабылдады, себебі осы аймақта ерте пиктік ескерткіштерінің көп бөлігі табылды.