Кіріспе
Персия шахы 1666 - 1694 жылдар аралығында. Сүлеймен I (شاه سلیمان; туған Sam Mirza, 1648 жылдың ақпан немесе наурыз айы – 29 шілде 1694) – Сефевид Иранының сегізінші шахы, 1666 жылдан 1694 жылға дейін билеген. Ол Аббас II мен оның күңі Нақихат Ханумның үлкен ұлы болды. Sam Mirza деген атпен дүниеге келген Сүлеймен балалық шағын харемде әйелдер мен евнухтар арасында өткізді, ал оның өмір сүруі жұрттан жасырылды. 1666 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін он тоғыз жасар Sam Mirza, әкесінің атымен Сафи I есімді Сафи II болып таққа отырды. Сафи II ретінде ол қиын билікке ие болды, бұл оның сарай астрологтарын тағы бір рет тәж киюге көндірді. Осылайша, 1668 жылдың 20 наурызында Новруз мерекесімен бірге ол жаңа атымен Сүлеймен I болып жарияланды. Екінші рет тәж кигеннен кейін Сүлеймен өзінің хареміне шегініп, жыныстық ләззат алу мен шектен тыс ішімдік ішуге берілді. Ол мемлекеттік істерге немқұрайлы қарады және көбінесе айлар бойы жұрт алдында көрінбеді. Сүлейменнің билеу кезеңі ірі соғыстар мен көтерілістер сияқты ерекше оқиғаларсыз өтті. Осы себепті батыстық замандас тарихшылар Сүлейменнің билеуін "ешқандай ерекшеліктері жоқ" деп бағаласа, ал Сефевид сарайының жылнамалары оның билік мерзімін тіркеуден бас тартты. Сүлейменнің тұсында Сефевид әскерінің құлдырауы байқалды, әскерлер тәртіпсіз болып, талап етілгендей қызмет етуге ниет білдірмеді. Сонымен қатар, мемлекеттің шығыс шекарасы өзбектер мен калмықтардың үздіксіз шабуылдарына ұшырады. 1694 жылдың 29 шілдесінде Сүлеймен подагра және созылмалы алкоголизмнің салдарынан қайтыс болды. Патшалықтағы сәтсіздік ретінде қарастырылатын Сүлейменнің билеуі Сефевидтердің толық құлдырауының бастауы болды: әлсіреген әскери күш, ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуі және сыбайлас жемқор бюрократия – барлығы оның мұрагері Солтан Хосейннің қиын билеуінің алдын ала ескертулері болды. Сүлеймен – өз патшалығын аралап көрмеген және әскерге жетекшілік етпеген алғашқы Сефевид шахы, осылайша үкімет істерін ықпалды сарай евнухтарына, гарем әйелдеріне және шиит дін қызметкерлеріне тапсырды. Оның билеуінің бағаланатын жағы – өнерге құрмет көрсетуі болды, себебі Фарранги Сази, яғни батыс сурет салу стилі Сүлейменнің демеуімен өркендеді.
Suleiman I (شاه سلیمان; born Sam Mirza, February or March 1648 – 29 July 1694) was the eighth Shah of Safavid Iran from 1666 to 1694. He was the eldest son of Abbas II and his concubine, Nakihat Khanum. Born as Sam Mirza, Suleiman spent his childhood in the harem among women and eunuchs and his existence was hidden from the public. In 1666, after the death of his father, the nineteen year old Sam Mirza was crowned king under the regnal name, Safi II, after his grandfather, Safi I. He had a troublesome reign as Safi II, which convinced his court astrologers that he should undergo a coronation once again. Thus, in 20 March 1668, simultaneously with Nowruz, he was crowned king with a new name, Suleiman I. After his second coronation, Suleiman retreated into his harem to enjoy sexual activities and excessive drinking. He was indifferent to the state affairs, and often would not appear in the public for months. Suleiman's reign was devoid of spectacular events in the form of major wars and rebellions. For this reason, Western contemporary historians regard Suleiman's reign as "remarkable for nothing" while the Safavid court chronicles refrained from recording his tenure. Suleiman's reign saw the decline of the Safavid army, to the point when the soldiers became undisciplined and made no effort to serve as it was required of them. At the same time, the eastern borders of the realm was under the constant raids from the Uzbeks, and the Kalmyks. On 29 July 1694, Suleiman died from a combination of gout and his chronic alcoholism. Often seen as a failure in kingship, Suleiman's reign was the starting point of the Safavid ultimate decline: weakened military power, falling agricultural output and the corrupt bureaucracy, all were a forewarning of the troubling rule of his successor, Soltan Hoseyn, whose reign saw the end of the Safavid dynasty. Suleiman was the first Safavid Shah that did not patrol his kingdom and never led an army, thus giving away the government affairs to the influential court eunuchs, harem women and the Shi‘i high clergy. Perhaps the only admiring aspect of his reign was the appreciation of art, for the Farangi Sazi, or the Western painting style, saw its zenith under Suleiman's sponsorship.
Өмірбаян
Сүлейменнің әкесі, Аббас II, Сафави Иранының жетінші шаһы болды. 1649 жылы Аббас армияны жетектеп, Сафави мен Моғол империясы арасындағы Тахмасп I тұсында басталған талас-тартыстың ошағы болған Кандаһарды қайтарып алды. Соғыс сәтті аяқталғанымен, оның билігі кезінде Сафави империясын күйреуге дейін жеткізген экономикалық құлдыраудың бір себебі болды. Кандаһар үшін болған соғыстан кейін Аббас билігіндегі Сафави әскері Кавказда тағы екі әскери науқан жүргізді: бірі 1651 жылы Терек өзенінің иран жағындағы орыс бекінісін (Сафавилер өздерінің аймағының бір бөлігі деп есептеген) қирату үшін, екіншісі 1659 жылы грузин көтерілісін басу үшін. Аббас билігінің қалған бөлігінде үлкен көтерілістер болған жоқ және салыстырмалы түрде бейбіт өтті. Осы бейбітшіліктің салдарынан әскердің әлсіреуі басталды, ол оның өкімшілігі кезінде басталып, оның мұрагерлерінің тұсында ең жоғары деңгейге жетті. Аббас өзбектермен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Ол Бухара өзбектерімен Иран аумағына жасалатын шабуылдарды тоқтату туралы келісім жасады. Осман империясымен де қарым-қатынас бейбіт болды, бірақ Аббас билігінде Транскавказиядағы жағдай шиеленіскен. Соғыс қаупі соншалықты жоғары болғандықтан, түрік шекаралық провинцияларының әкімі Иран шабуылын күтіп, азаматтық халықты эвакуациялады. Басрада, таққа отыру үшін болған күресті реттеу үшін шаһтан көмек сұралды. Фаранги сази стилі Аббастың қолдауымен гүлденді, ол осы стильдегі екі белгілі суретші, Мұхаммед Заман мен Әлиқұл Жаббадарды қолдады. Ол көңілді монарх болды. Ол армян шіркеуінің қызметтеріне және рәсімдеріне жиі қатысты, сондай-ақ 1653 жылы Исаиттерге Исфаһанда миссия құруға рұқсат берді. Сафави билігі 1645 және 1654 жылдар аралығында Иран еврейлерін ислам дініне өткізуге мәжбүрлегенімен, Аббас оларды осыған итермелегенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.
Ерте өмір
Сэм Мирза 1648 жылы ақпан немесе наурыз айларында Әббас II мен оның кәнизагы Нақихат Ханумның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Аға Назер есімді қара нәзік адамның қамқорлығымен Сафавид патшасының харемінде өсті. Француз саяхатшысы Жан Шарденнің айтуынша, Сэм Мирза мақтандығымен белгілі болған. Оның ана тілі азербайжан тілі болған, ал парсы тілін қаншалықты түсінетіні белгісіз. Әббас II пен Сэм Мирза арасында жақсы қарым-қатынас болмаған деседі – шаһ жас ханзаданы соқыр қылғаны туралы әңгімелер тараған. Әббас II Сэм Мирзаның кіші інісі, черкес кәнизағының ұлы Хамза Мирзаны артық көретін. 1662 жылдың соңында Әббас II-де сифилис ауруының алғашқы белгілері пайда болды. 1666 жылдың 26 қазанында Бехшахрда қыстағанда, ол отыз төрт жасында сифилис және тамақ рагының салдарынан қайтыс болды, себебі шамадан тыс ішімдік ішкен. Ол өлім төсегінде, өзінен кейін келетін патшаның тағдыры мәңгілік қырқыстар мен апаттарға толы болатынын болжаған деседі.
Бірінші таққа отырғызу
Аббас II қайтыс болғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң, юзбаши Суламан Ақа шахтың лагеріндегі беделді адамдармен кездесу шақырды. Ол жабық есіктердің артында оларға шахтың қаза тапқанын және олар астана Исфаханға аттанбас бұрын оның мұрагерін таңдауы керектігін айтты. Шахтың бас визирі Мырза Мұхаммед Караки шахтың балалары туралы сұраққа: «Мен не білемін?» және «Сарайдың ішінде не болып жатқанын білмеймін» деп жауап берді. Ішкі сарай евнухтары екі ұлының бар екенін хабарлады: он тоғыз жасар Сәм Мирза және жеті жасар Хамза Мирза. Таққа ыңғайлы бала келсін деп тілеген және Сәм Мирзаның соқыр екені туралы қауесетке сенген евнухтар Хамза Мирзаны қолдады. Бас визир де Хамза Мирзаның талабын қолдады. Осы сәтте Хамзаның лаласы (қорғаушысы) Аға Мұбарак өзінің және евнух әріптестерінің мүддесіне қайшы келіп, Сәм Мирзаның пайдасына сөз сөйледі. Ол евнухтарды өзімшілдікпен Хамза Мирзаны таңдады деп айыптады. Сәм Мирзаның әкесінің бұйрығымен соқыр еместігін, оның қарапайым баладан артық екенін атап көрсетті. Ақырында Аға Мұбарактың сөзі басым болды. Евнухтардың арасында ең сенімсіз деп танылған Тофанчи ағасы Хосров Солтан Армани Аббас II-нің қазасы туралы хабар тарағанға дейін жаңа мұрагерді жариялау үшін Исфаханға баруға тағайындалды. Өмірінің бар сағатын әйелдер мен евнухтармен өткізген, гаремнен тыс әлемді көрмеген Сәм Мирза ішкі сарайдан шығарылды. Ол таққа отыру рәсімі үшін тақ бөлмесіне шақырылғанда, қорқынышқа білінді және өзін өлтіру немесе соқыр ету үшін шақырып жатыр деп ойлап, шақыруды теріс қабылдады. 1666 жылдың 1 қарашасында, Аббас II-нің қазасынан кейін алты күн өткен соң, Сәм Мирза атасы Сафи I-нің құрметіне Сафи II деген атпен патша тағына отырды. Сағат түскі бірде Исфаханның шейх әл-исламы Мұхаммед Бағир Сабзевари бастығымен рәсім өтті. Жаңа патша өлтірілген өзбектердің басын алды және өлтірушілерді ақшамен сыйлады. Сондай-ақ, Осман империясынан Исфаханға пана іздеп келген 300 түрік босқынына ақша бөлді. Биліктің тыныш тапсырылуының белгісі ретінде Исфахан тыныш қалды: дүкендер ашық болды және Сафи II-нің жаңа монеталарымен сауда-саттық бастады, ал күнделікті өмір өзгеріссіз қалды. Көтерілістер мен тонаудан қорқып үйлерін құлыптаған шетелдік азаматтар қайтадан қалаға шықты.
Қақтығыстар мен апаттар
Сафи таққа отырғаннан кейін көп ұзамай қиындықтарға тап болды. Екі құнарсыз егістің салдарынан мемлекеттің орталық аймақтары ашаршылыққа ұшырады, ал 1667 жылғы қарашада Ширванда болған жер сілкінісі ауылдарда 30 000-нан астам, ал оның астанасы Шамахиде 20 000-ға жуық адамның қаза табуына себеп болды. Келесі жылы мемлекеттің солтүстік провинциялары Стенка Разиннің казактарының шабуылына ұшырады, бірақ Сефевид әскері оларды бағындыра алмады. Бұрын, 1664 жылы, казактар осы провинцияларға шабуыл жасағанда, жергілікті күштер оларды жеңген болатын. Енді, Разин басшылығымен, олар Мазандаранды тонап, Дағыстанға шабуыл жасады. Разин Сафидан өзінің мемлекетінде жер беруді сұрап, шаһқа адалдық көрсететінін айту үшін Исфаханға келді, бірақ келісімге қол жеткізбей, Каспий теңізіне тонау үшін қайта кетті. Ресей патшасы Алексей, келтірілген зиян үшін кешірім сұрау үшін Исфаханға делегация жіберді, ал кейін 1671 жылы Разин бүлікші ретінде дарға асылды. Осы арада ішкі мәселелер де туындады. Сафи белгісіз ауруға шалдықты, ол 1667 жылдың тамызына қарай оның өлуі мүмкін деген ойға баршаны жеткізді, сондықтан сарайдың билеушілері оның денсаулығы үшін жамағат алдында дұға оқып, кедейлерге 1000 томан садақа берді. Шаһ үкімет қаражатын кедейлерге таратып жіберді. Патшалық қазынасы шексіз деп ойлауының нәтижесінде қазына тозып, Исфаханда бұрыннан-ақ жетіспейтін ақша одан да сирек болып кетті.
Екінші таққа отырғызу
Сафи ауырып жатқан кезде, шаһты емдеген дәрігер оның бақытсыздығының себебі таққа отырғызу күнін дұрыс есептемеу болуы мүмкін деп болжады. Көп ұзамай сарай астрологы бұл пікірді растады, сосын сарай, патша анасы Накихат Ханум және жетекші евнухтар шаһтың келісімімен таққа отырғызуды қайта жасап, Сафиді жаңа есіммен патша ету керек деген шешімге келді. Осылайша, 1668 жылдың наурыз айында сағат тоғызда, Новруз мерекесімен бірге, Шехел Сотун сарайында шаһтың екінші тағына отырғызу рәсімі өтті. Рәсімге дейін ерекше ғұрып орындалды. Жан Батист Тавернье куә болғандай, "ежелгі патшалардың ұрпағы" саналатын зороастрилік, арқасы ағаш мүсінге байланып, шаһтың тағына отырғызылды. Оған күн батқанға дейін бір сағатқа дейін құрмет көрсетілді, содан кейін бір қызметкер мүсіннің басын кесіп тастады, ал зороастрилік қашып кетті, оның орнына Сафи II пайда болды. Сафи II Сафави сәукелесін киіп, белді семсермен бекітіп, Әбу'л-Муззафар Әбу'л-Мансур Шах Сүлеймен Сафави Мұсави Бахадур Хан деген ат алды, мұндағы Сүлеймен есімі Сүлеймен патшаға сілтеме жасады. Таққа отырғызудан кейін Сүлеймен I есімімен жаңа патшалық мөрлер мен монеталар жасалды және жиырма төрт сағат ішінде көптеген жаңа ақшалар соғылды. Сонымен қатар, аспанда комета пайда болды, ол оқиғаның жақсы белгісі деп есептелді.
Патшалық оқшаулау
Көп ұзамай, қайталап тәж кигізу мен жаңа есім мемлекетті жақсартуға бір қадам да жақындастырмайтыны дәлелденді. Сүлеймен тәж кигізілгеннен кейін харемнің тереңіне шегініп, патшалық оқшаулану саясатын бастады. Ол көпшілік алдына шықпады және елді аралап саяхаттаудың орнына көбінесе Исфахан қаласында қалуды жөн көрді. Ол сарайдан тек қана құруқ (quruq) түрінде шығар еді, яғни, бір ауданның халқын мекендерін тастап, басқа жерге көшіп кетуге бұйырды, сонда Сүлеймен мен харем әйелдерінің сүйемелдемесі сол ауданда еркін жүріп кете алатын болды. Шаһ пен оның серіктері атпен келе жатқанда, алты жастан асқан ер адамдарға сол ауданда болуға рұқсат етілмеді, егер ер адам ұсталса, өлім жазасына кесілетін. Сүлеймен әкесінен айырмашылығы, өзінің поддандыларына сарайына кіруге және петиция беруге рұқсат бермеді. Шындығында, ол ішкі сарайдан он екі күнге дейін шықпайтын, сол кезде харемнен тыс ешкім оны мазаламас еді. Оның билігінің алғашқы он бес жылында әйелдерге оның құруқтары кезінде оған жүгінуге рұқсат берілді: бірақ 1683 жылы бұл мүмкіндік толығымен жойылды. Замандас бақылаушылар Сүлейменнің екінші тәж кигізуден кейінгі билігін ешқандай ерекше оқиғасыз деп санады және осы кезеңді жылнама түрінде жазудан бас тартты. Қажар тарихшысы Мұхаммед Шафи Теһрани өзбектер мен қалмықтардың Астрабадқа жасаған шабуылдары оның билігінің жалғыз маңызды оқиғасы болды деп мәлімдейді. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар оған қарсы пікір білдіреді. Сүлейменнің мемлекетке жалпы есептелгеннен гөрі көбірек бақылау жасағаны мүмкін деген ұсыныс бар: Хериберт Буссе жинаған он бір жарлықтың жетісі тікелей Сүлейменнің бұйрығымен шығарылған, ал үшiншiсi оның өзінің сөздерімен, ал төртеуі оның ұлы визирімен айқын айтылған. Сүлеймен өзінің сәнді өмір салтын ұната отырып, оның орнына билік ететін білікті ұлы визирді таңдауға жете білді. Оның таңдауы – Шейх Әли Хан Зангане, мемлекет қайраткері, ол жиырма жыл бойы оның бас визирі қызметін атқарды.
Шейх Әли ханның Ұлы визираты
Шейх Әли хан Зангане тайпасының әмірі болды және 1669 жылы Мирза Мұхаммед Каракинің (Сүлейман билікке көтерілгеннен кейін орнын сақтап қалған) орнын бас уәзір ретінде иеленді. Бірқатар қиындықтардан кейін қазынаның тозғанын көрген Шейх Әли бірден шығындарды қысқартумен кірістерді арттыруды біріктіретін қаржылық саясатты бастады. Ол VOC-қа жыл сайынғы жібек жеткізілімін қатаң бақылауға тырысты, олар астанадағы қаосқа пайдаланып, алдын ала келісілгеннен артық жібек алды. Сонымен қатар, ол қант монополиясын өз бақылауына алуға тырысты және Үндістанға қант тасымалдайтын саудагерлерге бес пайыздық салық салды. Шейх Әли Жаңа Жұлфа шіркеулеріне және Исфахан маңындағы ауылдарда тұратын армян халқына жаңа салықтар қойды. Шейх Әли барлық жобаларында еңбекқорлық танытты, көптеген әріптестерінен айырмашылығы, пара алудан бас тартты және көп ұзамай адалдығымен танылды. Шейх Әлидің жобаларының көптегені толыққанды сәтті болмағаны рас, бірақ ол патшалық қазынаға кіріс жинауда өте тиімді болды. Шейх Әли ханның саясаты оған сарайдағылардың арасында жау жаратты, олар оның сарайдағы зәулім өмір салтын шектеуге тырысуын ұнатпады. Ол Сүлейманды шараптан тыйылуға шақырды, бұл оның жомарттығына тәуелді қарсыластарын ашуландырды. Шейх Әлидің шаһтың құрметінен айырылуы 1672 жылдың басында болды, шаһ өзінің бас уәзіріне шарап ішуді бұйырды: ол бас тартқанда, Сүлейман оны ішіп, сағаттап масқаралады. Шейх Әли хан көп ұзамай тұтқындалды, мемлекет дүрбелеңге түсті. Сол жылы оның ұлдарының бірі Осман империясына қашып, соғыс қаупі тудырды. Ол 14 айдан кейін Шейх Әлиді қайтадан бас уәзір етіп тағайындады, соғыс туралы қауесеттерді тоқтату үшін. Лауазымына оралғаннан кейін Шейх Әли әскери шығындарды қысқартуға кірісті және салық жинаушыларды провинцияларға жіберіп, салықтарды талап етті және төленбеген міндеттемелер үшін айыппұл салды. Шейх Әли енді шаһқа мемлекеттік істер туралы хабарламауды шешті және өз міндеттерінен бас тарта бастады, Сулейманға өтініштерді жіберіп, оларды оқымай-ақ бекітуге шақырды. Шейх Әли кейде Сүлейманның ашуын оның сусын ұсынуын қабылдамай, тудыратын. Шаһтың ашуы әрқашан бас уәзірді қорлауға әкелетін, бірақ көбінесе Сүлейман өзінің мазақтағаны үшін өкінетін және бас уәзірге оның еңбегі үшін құрмет киімін жіберетін. Жылдар өте келе Сүлейман бас уәзірімен мемлекеттік істерді талқылауға деген ықыласын азайтып алды. Сондықтан маңызды шешімдер қабылдағанда бас уәзір өз күшімен шектелді, ал Сүлеймен мемлекеттік істерді әйелдерімен және оның сенімді адамдары болған евнухтармен талқылайтын. Оның әйелдері мен евнухтары шаһқа үстемдік ететін, өздерінің ықпалын сақтап, шаһтың басқалармен байланысқа түсуіне кедергі келтіретін. Сүлейман тіпті харемде құпия кеңес құрды, оған ең маңызды евнухтар кірді. Шаһ бас уәзірімен мемлекеттік істерді талқылаған кезде де, Сүлеймандың ықылассыздағы мен патшалықтағы проблемаларға деген наразылығынан оларды егжей-тегжейлі талқылау мүмкін болмады.
Соттың бос орындары
Шейх Әли қайта тағайындалғаннан кейін, шахтың сарайы оған қорқынышпен қарады және одан сақтанды. Сүлеймен сарайдағы адамына зор қатыгездік көрсетті: 1679 жылы ол Шейх Әлиді сақалын қырқуға мәжбүр етті (оны христиан діні үшін жек көретін грузинше ұқсату үшін), ал сақалы толық қырқылмағандықтан, ол шаштаразды да жазалап өлтірді; 1680 жылы ол диван бегі Зейнал Ханды көзінен айырды; сондай-ақ, Шейх Әли мен оның патшалық хатшыларының бірін жазалады; 1681 жылы ол он төрт жастағы ұлының бірін өлтірді. Баланың өмірінің барлығын харемде әйел киімдерін киюге астрологтар итермеледі, олар Сүлейменді тақтан түсіретінін болжаған еді. Көптеген сарай адамы шахтан қорқып, хажға барамын деген сылтаумен сарайдан кетуге тырысты. 1681 жылдың басында Шейх Әли хаж жасауға рұқсат сұрады, бірақ себебі белгісіз болғандықтан қабылданбады. Шаһтың тұрақсыз және болжаусыз мінез-құлқы сарай адамын жағымпаздыққа, шахты мақтауға және одан жаман жаңалықтарды жасыруға, сондай-ақ өздерінің міндеттерін тастап, жемқорлыққа ұмтылуға итерді. Әскердің жалпы тәртібі нашарлады, әскери стандарттар төмендеді, себебі сарбаздар жалақыларын тек сыйлық ретінде қарастыра бастады. Кейбір әскери бөлімдер тек қағаз бетінде ғана болды. Өзінің қауіпсіздігіне сенімсіздігіне және шахпен байланысының шектеулі болуына қарамастан, Шейх Әли хан 1680 жылдары, көптеген лауазымдар бос тұрған кезде де өзінің орнын сақтап қалды. 1680 жылы шах садр и мамалик (дін министрі) лауазымын өзіне алды; патшалық хатшылық 1682 жылы жұмыстан босатылды. Сол жылы сепассалар лауазымы иесінің қайтысынан босады және Сүлейменнің билігінің соңына дейін бос күйінде қалды. Сонымен қатар, диван бегі, қурчи баши, шейх әл Ислам және миршекар баши (бас аңшы) лауазымдары да сол жылы бос қалды. Шейх Әли хан 1689 жылы бас уәзір лауазымында жүріп қайтыс болды. Оның өліміне қайғырып, жиырма жыл бойы бас уәзіріне жаман қарым-қатынас жасаған Сүлеймен бір жыл бойы ішкі сарайдан шықпады және екі жыл бойы оның орнына кімді тағайындау керектігін шеше алмады. 1691 жылы Мұхаммед Тахер Вахид Казвини, ақын және сарай тарихшысы, бас уәзір болып тағайындалды.
Кейінгі жылдар және өлім
Жаңа ұлы везирге патшалықтың ең шұғыл қажеттіліктері мен мәселелерін шешу үшін беспрецедентті толық өкілеттік берілді. Алайда, Вахид Қазвини сатқын және тиімсіз ұлы везир болып шықты: ол жетпіс жастағы өте қарт адам болды және басқаруға қажетті күш-қуаты болмады. Одан әрі, ол жезөкшелікке бой алдырып, пара алудан тартынбады. Вахидтің сарайда көптеген жауы болды: оның басты қарсыласы – жаңа құрши баши Сару хан Сахандулу. Сару хан Зангане тайпасынан шыққан және Сүлейменнің ең жақын адамы болды. 1691 жылы ол өз тайпасының қырық мүшесін өлтірді, бірақ шаһтың жомарттығы оның қылмысын кешірді. Дегенмен, ол шаһтың қарындасы Марьям Бегүммен байланыс жасағаны белгілі болғанда Сүлейменнің ашуына ұшырады. Сөйтіп, 1691 жылдың соңында өткен мәжілісте Сүлеймен барлық қатысушыларға, Сару ханнан басқа, шарап ұсынды және оны дереу өлімге кесті. Өмірінің соңғы жылдары Сүлеймен көбірек усақ-түйекке көңіл бөлді және ішімдік оның денсаулығын күрт нашарлатты. 1691 жылы жобалаушылардың кеңесімен ол тоғыз ай бойы сарайдан шықпады. Сонымен қатар, патшалықта үлкен алабұдындаулар болды: 1689 жылы өзбектер Хорасан шебінде шабуыл жасады, ал Белуджистанда көтерілістер басталды. 1692 жылы Сүлеймен Баба Курдистанда Сефевидтерге қарсы қару көтерді, ал Керман, Кандагар, Лар және Грузияда да көтерілістер тіркелді. Осы уақытта Сүлеймен аяқ ауруынан зардап шекті және 1692 жылдың тамызында ол он сегіз айдан астам уақыт бойы сарайдан шықпады деген қауесет тарады. 1694 жылдың 20 наурызында Наурыз мерекесіне Әли Капу сарайының залына келмеді және тіпті әкімдер мен басқа да билерден әдеттегі сыйлықтарды қабылдаудан бас тартты. Ол соңғы рет 24 наурызда, өте қысқа кеңеске қатысып, содан кейін гареміне қайтып келді. 29 шілдеде қайтыс болғанға дейін ол ішкі сарайдан шықпады. Оның өліміне қатысты көптеген себептер айтылды, олардың ішінде мас кезінде инсульт, подагра немесе ұзақ жылдар бойы ерсілі-қарсылыққа берілу. Француз дін қызметкері Мартин Годреоның сөзіне сүйенсек, оның соңғы сөзі: «Маған шарап әкеліңдер» болды. Ол көптеген ата-бабалары сияқты Құмда жерленді, ал оның орнына соңғы Сефевид монархы – үлкен ұлы Солтан Хосейн келді.
Дін
Әкесінен өзгеше, Сүлеймен діни мәселелерге көбірек мән берді: ол әкесінің христиан дініне деген қызығушылығын бөліспеді, алкоголь ішуге тыйым салатын бірнеше жарлық шығарды. Оның тұрақсыз мінез-құлқы, оның шиа дәстүріне қаншалықты берілгенін анықтауды қиындатады: ол тек 1667 жылы бір рет ішімдік ішуді тоқтатты: діни себептермен емес, денсаулығы үшін, әсіресе, жұтқыншақтың қабынуына байланысты. Сүлейменнің билігі тұсында шиа исламы мемлекеттік құрылымның маңызды бір бөлігі ретінде қалыптасты, бірақ шахқа қарсы пікірлер де естілді. Шиа ғалымдары Сүлейменді ішімдік ішуден бірнеше рет қайтарды. Осы ғалымдардың бірі, Құм қаласының шейх әл-Исламы Мұхаммед Тахир Құми, Сүлейменді сынағаны үшін жазаға тартылуға жақын болды. Сүлеймен сонымен қатар жергілікті және халық арасында кең таралған діни сенімдерді қолдады және дамытты. Ол Мұхаррам айындағы рәсімдерді тек діни уағызға ғана емес, мерекеге айналдырды. Осы рәсімдерде Язд (зороастризмнің негізгі орталығы) мен Османлы империясын қарғауға шақырылды. Шах бірнеше имамзадаларды және басқа да «халықтық» қасиетті орындарды көркейтуді өз міндеті етті. Одан әрі, ол Сафави әулетінің ежелгі суфи ордені – Сафавияның басшылығын сақтап қалды. Бұл дәуірдегі үш негізгі рухани ағымның (халықтық суфизмді жақтаушылар, философиялық ғалымдар және шариғатты ұстанатын уламалар) арасындағы күресте, соңғысы Сүлейменнің сарайында үстемдікке ие болды. Уламалар одан әрі күшейіп, Сүлейменнің мемлекеттік істерге салқын қатынасын пайдаланды. Олардың жаңадан қол жеткізген билігі шиа емес ирандықтарға жасалған қысымда көрінді; осы кезеңде суфизмге қарсы жазбалар көбейді. 1678 жылы астананың уламалары сол жылы елдің көп бөлігін қампқан құрғақшылыққа армян және еврейлерді кінәлады. Бірнеше раввин өлтірілді, ал Исфахан қаласының еврейлері 600 туман төлеп, өлімнен құтылды.
Дипломатиялық
Сүлейменнің тұсында шетелдермен байланыс едәуір азайды. Әкесі сияқты, ол да дипломатиялық қиындықтарға алып келуі мүмкін кез келген іс-әрекеттен сақтанды. Тіпті Осман империясына қарсы соғыс жүргізуге мүмкіндік болғанда да (олардың өзі осы дәуірде басқа елдермен соғысқан болатын), ол 1639 жылы атасы Шах Сафидің Жоғарғы Портамен жасасқан бейбіт шартын бұзудан қатаң бас тартты, тіпті Месопотамиядан (1684 және 1685 жылдары) және Басрадан (1690 жылы) оны қайтадан ирандық үстемдікті орнатуға шақыруға қарамастан. Османдықтармен бейбіт сақтау ниетімен Сүлеймен 1668 немесе 1669 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арқылы Англияның II Карлына білікті шеберлерді сұрап хат жібергеннен басқа, Еуропамен қарым-қатынас жасаудан аулақ болды. Сүлеймен тіпті 1670 жылдары Осман империясына қарсы ынтымақтастық іздеу үшін Исфаханға келген орыс елшілерін де кері қайтарды. 1684–1685 жылдары келген еуропалық елшілер де осындай жауап алды. Осы кезеңде Еуропаға өзара сапарлар тіркелмеген. Сүлейменнің тұсында Исфаханға моғол, осман және өзбек елшілері келді. Бірақ, жауап тек Осман империясына ғана берілді. 1669 және 1680 жылдары Аюттая Сиам патшалығының патшасы Нарай Сүлейменнің сарайына елшілер жіберді. Олардың мақсаты Пегу патшалығына қарсы Сефевид теңіз күшінің көмегін сұрау еді. 1685 жылы Мұхаммед Раби ибн Мұхаммед Ибрахим басқарып, Нарайдың сарайына ирандық делегация жіберілді. Бұл миссияның мәліметтері Ибн Мұхаммед Ибрахимнің "Сафине йе Солаймани" атты еңбегінде жазылған. Кітап төрт бөлімнен тұрады және ирандықтардың Сиамға саяхаты мен екінші Аббас тұсында осы елде болған ирандық қауым туралы айтады. Сүлейменнің билігі кезінде Иран шығыс көршілерінен қуылған беделді тұлғаларға пана берді: мысалы, 1686 жылы Сүлеймен Аурангзебтің бүлікші ұлы Мұхаммед Акбарға баспана ұсынды.
Өнер
Парадоксальды түрде, батыспен арақатынастары үздіріліп-қайта жандануына қарамастан, Фаранги Сази немесе батыс сурет салу стилі Сүлейменнің тұсындағы өркендеу шегіне жетті. Ол өнерді терең түсіне білетін сардар және өнерді қолдаушы ретінде 17 ғасырдың соңындағы Иранның үш ұлы суретшісі – Әлиқұл Жаббадар, Мұхаммед Заман және Мо’ен Мосаввердің ең таңғажайып туындыларына тікелей немесе жанама түрде ықпал етті. Сүлеймен осы суретшілерді әкесінен мұра етіп алды және олардың туындыларын одан әрі дамытуға атсалысты, Мосаввердің шебер болған дәстүрлі парсы миниатюрасын, сондай-ақ Әлиқұл мен Мұхаммед Заманның туындыларында көрініс тапқан батыс суретшілігінен шабыттанған жаңа бағыттарды қолдады. Егер Сүлейменнің эстетикалық сезімі одан да қолайлы жағдайда қалыптасса, онда Иран тарихында жаңа өнер дәуірінің тууы мүмкін еді. Сүлейменнің қолдауы сәулет өнеріне де қатысты. Ол Исфахандағы Хашт Бехешт сарайын салдырды және Мешхедтегі бірнеше ғимараттарды, соның ішінде ертеректегі жер сілкінісінен зардап шеккен Имам Реза мазары мен бірнеше мектептерді жөндеуге бұйрық берді. Одан асып, оның билігі кезінде көптеген сарай адамы ғимараттарды демеушілік етуді бастады: Шейх Әли Хан жеке қаржысына Исфаханның солтүстік-батысында (1678 жылы салынған) керуен сарай салғызды және 1679 жылы қаланың Хажу ауданындағы мешітке демеушілік етті. Ол сондай-ақ Хамадан қаласында жаңадан құрылған кірісінен вақф ретінде берілген мектеп салдырды.
Тұлғасы мен сыртқы келбеті
Сүлеймен әкесінің танымал болған қасиеттерінен – энергия, батылдық, шешімділік, тәртіп, бастамашылық және ұлттық мүддеге көз жеткізуден – мүлдем құрала қоймады. Екінші рет таққа отырғаннан кейін, оның оларды қалауы да, ие болуы да мүмкін емес екені анық болды. Замандас бақылаушылардың көпшілігі Сүлейменнің мінезін жалқау, тойымсыз және құмарлық деп сипаттайды, сондай-ақ оның қарапайым халықтан ақша талап етуге бейім екенін айтады. Өмірі бойы Сүлеймен шарап пен әйелдерге көбірек құмар болды, тіпті шетелдіктердің айтуынша, ешбір парсы билеушісі осы екеуіне осы деңгейде берілген емес. Ол көптеген кештерді жоғары сарай шенеуніктерімен бірге шарап ішіп өткізді, ал патшалық Наурыз мерекесінде оның бұйрығымен шарап ішуге шамадан тыс ынталандырылды. Сүлейменнің мас күйі көбінесе жағымсыз салдарға әкелді, мысалы, бір әйелін соқыр етуге бұйрық берді. Ал құмарлыққа келсек, Сүлейменнің харемінде кем дегенде 500 әйел болған. Сүлеймен көбінесе жұмсақ мінезді деп сипатталған, бірақ кейде қатты ашуланып, тіпті қатыгездік танытатын, әсіресе мас болғанда. Ол сарайдағыларын арақ ішуге мәжбүрлеп, оларды қорлауды ұнататын. Мәжбүрлеу үшін үлкен алтын кәсе қолданылды, сыйымдылығы шамамен бір пинттен кем емес, тіпті бір галлонға жететін болған. Сыртқы келбеті туралы Жан Шарден оны «ұзын бойлы, әдемі, көк көзді, сары шашы қара және ақ түспен боялған, терісі ақ» деп сипаттаған. Бұл сипаттама Николас Сансонның Сүлейменді «ұзын, күшті және белсенді, жақсы ханзада, бірақ жауынгер монарх үшін сәл әйелдей, бүркіт мұрынды, үлкен көк көзді, қара сақалды» деп атаған сөздерімен сәйкес келеді.
Ақша шығару
Сүлейменнің тұсында Иранның ақша бірлігін біріктіру жүйесінің соңғы кезеңі болды. Оның билігінде ларин валютасы қолданыстан тоқтатылды, ал Ховейзехтен шығарылған мохаммади валютасы Иранда және шетелде ерекше даңққа ие болды және шахтың билігінің соңына дейін ресми түрде соғылды. Сафи II-нің монеталары сақталған жоқ. Олардың орнына Сефевидтер тарихында алғаш рет ауыр күміс монеталар айналымға енгізілді. Екінші рет тәж кигеннен кейін Сүлеймен "Сүлейман банда е шаһ е велаят" ("Сүлейман, мемлекеттік мәртебенің құлы") деген екі тармақтық өлеңмен монеталар шығарды. Алтын монеталар (салмағы шамамен 57 грамм) сирек соғылса, күміс монеталар оның билігінің кезеңінде, көбінесе Исфаханда және кейде Казвинде соғылды.
Мұра
Сүлеймен I билігінің тұсында Сафавилер мемлекетінің құлдырауы басталды. Қазіргі заманғы тарихшы Руди Маттидің айтуынша, Сүлеймен британдық тарихшы Хью Кеннеди "ішкі қатысушы емеуші" деп атаған (10 ғасырдағы Аббасид халифасы Әл-Муқтадирге сілтеме жасап), "қаржы ресурстарының шектеулері мен мүмкіндіктерін шын мәнінде бағаламаған" билеуші болды. Ол ешқашан "саяси жетілгендікке" жете алмады және әлсіз әрі қатыгез билеуші саналды, оның бейжайлығы мен әдепсіздігі мемлекетінің құлдырауына ықпал етті. Исфахан қоршауынан кейін ондаған жылдар өткен соң Иранды барып көрген Джонас Ханвей Сүлейменнің билігін "ешқандай пайдалы іс жасамайтын, жалқаулықпен, қатыгездікпен және адамдық емес қатыгездікпен ерекшеленеді" деп сипаттайды. Қазіргі тарихшылар оны сәтсіз патша деп бірауыздан мойындайды. Ханс Роберт Рёмердің сөзіне қарағанда, Сүлейменнің тұлғасының және билігінің жалғыз жақсы тұсы – өнерді қолдауы болды. Сүлеймен "сияст" немесе билеушінің жазалау құқығынан бас тартып, оның орнына өзінің ұлы уәзіріне басшылық етуді тапсырды. Егер оның жанында білікті ұлы уәзір болса және ол маңызды сәттерде шешуші түрде араласса, бос шаһтың билігі мемлекеттік басқарудың нашарлауына әкелмейді. Сүлеймен Шейх Али Ханды құзырлы ұлы уәзір етіп тағайындады. Бірақ оны жан-жақты қолдаудың орнына, Шейх Алиді кемсітіп, оны әрекетсіздікке мәжбүр етті. Сүлеймен – өзінің мемлекетін аралап көрмеген және ешқашан әскерге жетекшілік етпеген алғашқы Сафави патшасы болды. Осының салдарынан билік сарай евнухтарының, харем әйелдерінің және шиит дін басыларының қолына шоғырланды, бұл мемлекеттің болашағына бағытталған саясатты жүзеге асыруға кедерес келтірді.