Александр Брюкнер: Польша тілі мен әдебиетінің көрнекті зерттеушісі

Кіріспе

Польша тілшісі және сөздік жасаушы Александр Брюкнер (29 қаңтар 1856 – 24 мамыр 1939) – славян тілдері мен әдебиеті (славистика) саласындағы поляк ғалымы, филолог, сөздік жасаушы және әдебиет тарихшысы. Ол 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы ең белгілі славистердің бірі және поляк тілі мен мәдениеті тарихы бойынша толық монографиялар жазған тұңғыш ғалым. Ол 1500-нен астам еңбек жариялаған, сондай-ақ поляк тіліндегі ең көне прозалық мәтінді (Қасиетті Крест уағыздары) ашқан.

Өмір

Брюкнер Австрия империясының Галисиядағы Бжежани қаласында (Бережаны) дүниеге келді, бұл жерге үш ұрпақ бұрын Стрийден көшіп келген австриялық-поляк отбасының ұлы болған. Ол Львовтағы (Лемберг) неміс гимназиясында Омелиан Охоновскийден, Венада Франц Миклошичтен, ал Берлинде Ватрослав Ягичтен сабақ алды. Брюкнер алғашқыда Львов университетінде оқытты. 1876 жылы Вена университетінде докторлық диссертациясын қорғады, ал 1878 жылы Магдебург маңындағы славян қоныстары туралы зерттеуі үшін (Die slawischen Aussiedlungen in der Altmark und im Magdeburgischen) хабилитациясын аяқтады. 1881 жылы Берлин университетінде профессорлық қызметке тағайындалды, онда ол ұзақ жылдар бойы (1881–1924) славян филологиясы кафедрасын басқарды. Университетінен саяхат және зерттеулер үшін қаржы алды және өмірінің соңына дейін 58 жыл Берлинде тұрды. Ол Краковтағы Польша Ғылым академиясы, Санкт-Петербург Ғылым академиясы, Лембергтегі Шевченко ғылыми қоғамы, Болгария Ғылым академиясы, сондай-ақ Прага мен Белградтағы академиялар сияқты көптеген ғылыми қоғамдардың мүшесі болды. Брюкнер славян тілдері мен әдебиетінің тарихы, фольклоры, көне славян және балтық мифологиясы, поляк және орыс әдебиетінің тарихы туралы поляк және неміс тілдерінде кеңінен жазды. Оның ең маңызды еңбектері: поляк тілінің тарихы (Лемберг, 1906), поляк және неміс тілдеріндегі поляк әдебиетінің бірнеше тарихы, орыс әдебиетінің тарихы, поляк тілінің этимологиялық сөздігі (Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927), славян және балтық мифологиясы бойынша еңбектер, Ескі Польша энциклопедиясы және поляк мәдениетінің 4 томдық тарихы (Краков, 1930–46). Брюкнер поляк және славян мәдениетінің ерте кезеңдерінің маманы болды және поляк тіліндегі ең көне қолжазбаны – «Киелі Крест уағыздары» ашып, түсіндіріп, жариялады. Ол ортағасырлық поляк әдебиетін жақсы білді, оны түпнұсқа қолжазбалардан зерттеді, сонымен қатар Ренессанс және жаңа заман поляк әдебиетінің саршыны болды. Жалпы алғанда, Брюкнер өзі жұмыс істеген немістердің және көңілі бір жақты болған поляктардың көзінде ескі славян мәдениетінің беделін арттыруға тырысты. Ол Ресейдің автократиясын және өз заманындағы орталықтандырылған Ресей мемлекетін, соның ішінде орталықтандырылған мемлекетті қолдаған және федерализмге немесе Ресей империясының орыс емес халықтарының ұлттық автономиясына қарсы болған орыс либералдарын (кадеттерді) сынады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Орталық державаларды қолдады, бірақ қайта жанданып келе жатқан Польшаға қарсы бағытталған деп есептеген Брест-Литовск келісімін қабылдамады және туған шығыс Галициясындағы украиндарға үлкен жеңілдіктер берді. Дегенмен, саясат емес, ғылым оның басты қызығушылығы болды. Славян ғылымының ең маңызды мәселелері бойынша ол ежелгі заманда славян және балтық тілдерінің ортақ ата-бабасы болғанына сенді және осы ортақ балтық-славян байланысын үнемі атап өтті. Ол славяндардың отанының орналасқан жерін қазіргі Польша аумағында, көптеген славян ғылымдарынан батысқа қарай орналастырды. Ол славяндардың елшілері Кирилл мен Мефодий өздерінің миссиясы туралы идеяны өздері ұсынғанына сенді және Моравиядан келген шақыруды азайтып бағалады; соңында, украин тарихшысы Михайло Грушевскийпен болған пікірсайыста ол Русьтің шығу тегі туралы нормандық көзқарасқа келді, скандинавиялық байланысқа тілдік және тарихи дәлелдерді келтірді. 1924 жылы ол университеттің профессоры қызметінен зейнетке шықты және уақытының көп бөлігін поляк мәдениеті мен тілінің, әсіресе ескі поляк кезеңінің тарихын жазуға арнады. Берлинде қайтыс болғаннан кейін оның соңғы кітабы, поляк мәдениетінің неміс тіліндегі қысқаша тарихы жарық көрмеді.

Brückner was born in Brzeżany (Berezhany) in Galicia, Austrian Empire, to an Austro Polish family who had moved there from Stryj three generations earlier. He studied at the German Gymnasium in Lwów (Lemberg) under Omelian Ohonovsky, in Vienna under Franz Miklosich, and in Berlin under Vatroslav Jagić. Brückner first taught at Lwów (Lwów University). In 1876 he received a doctorate at the University of Vienna and in 1878 his habilitation for a study on Slavic settlements around Magdeburg (Die slawischen Aussiedlungen in der Altmark und im Magdeburgischen). In 1881 he received a professorship at the Berlin University, where he long held (1881–1924) the chair in Slavic Philology. He received funds for travel and studies from his University and he resided in Berlin continuously for 58 years until his death. He was a member of many learned societies, including the Polish Academy of Learning in Kraków, the Saint Petersburg Academy of Sciences, the Shevchenko Scientific Society in Lemberg, and the Bulgarian Academy of Sciences, as well as academies in Prague and Belgrade. Brückner wrote extensively in both Polish and German on the history of the Slavic languages and literature, folklore, ancient Slavic and Baltic mythology, and the history of Polish and Russian literature. His most important works include a history of the Polish language (Lemberg, 1906), several histories of Polish literature in Polish and German, a history of Russian literature, an etymological dictionary of the Polish language (Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927), works on Slavic and Baltic mythology, an encyclopedia of Old Poland, and a 4 volume history of Polish culture (Kraków, 1930–46). Brückner was a specialist on the older periods of Polish and Slavic culture and was the discoverer, interpreter, and publisher of the oldest known manuscript in Polish, the Holy Cross Sermons. He had an incomparable knowledge of medieval Polish literature, which he knew from the original manuscripts, and was an expert on Renaissance and early modern Polish literature. In general, Brückner tried to raise the prestige of old Slavic culture both in the eyes of the Germans among whom he worked and in the eyes of the Poles with whom he sympathized. He was critical of the Russian autocracy and the centralized Russian state of his time, including the Russian liberals (Kadets) who supported a centralized state and opposed either federalism or national autonomy for the non Russian peoples of the Russian Empire. During the First World War, he favored the Central Powers but opposed the Treaty of Brest Litovsk, which he believed was largely directed against a resurgent Poland, and made deep concessions to the Ukrainians in his native eastern Galicia. It was, however, scholarship, not politics, which always remained his main concern. On the most central questions of Slavic scholarship, he believed that in ancient times the Slavic and Baltic languages had a common ancestor and he always stressed this common Balto Slavic bond. He placed the original homeland of the Slavs farther west than most Slavists, on the territory of today's Poland. He believed that the apostles of the Slavs, Cyril and Methodius, had originated the idea of their mission on their own, and he played down the invitation from Moravia; finally, in a polemic with the Ukrainian historian Mykhailo Hrushevsky, he took a Normanist position on the origins of the Rus', stressing the linguistic and historical evidence for a Scandinavian connection. In 1924, he retired from the university and spent most of his time writing concise histories of Polish culture and language, especially of the Old Polish period. After he died in Berlin, his final book, a short German language history of Polish culture, went unpublished.

Ағылшын тіліндегі шығармалары

Ресей әдебиетінің тарихы, ред. Э. Х. Миннс, ауд. Х. Хавелок (Лондон: Т. Ф. Унвин, 1908). xix, 558 б.