Кіріспе

Рептилиялардың түр-тұқымдары. Шығыс қораптық тасбақасы (Terrapene carolina carolina) – әдетте қораптық тасбақалар деп аталатын, шаршылы қабықшалы тасбақалар тобының бір түр-тұқымы. T. c. carolina АҚШ-тың шығысында табиғи түрде өседі. Шығыс қораптық тасбақасы – жалпы қораптық тасбақаның (Terrapene carolina) бір түршесі. Ол құдық тасбақалар тұқымдасына (Emydidae) жатады, бірақ тасбақа емес, негізінен құрлықта тіршілік етеді. Қораптық тасбақалар баяу қозғалады, өте ұзақ өмір сүреді, жайлап жетіледі және жылына салыстырмалы түрде аз бала туады. Бұл ерекшеліктері, сондай-ақ көліктер мен ауыл шаруашылығы техникасының соққысына ұшырау мүмкіндігі, барлық қораптық тасбақа түрлерін антропогендік, яғни адамның әрекетінен туындаған өлімге осал етеді. 2011 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) «Terrapene carolina-ның кең таралған, тұрақты және үздіксіз азаюын, үш буын ішінде 32%-дан асып түсетінін» атап, оның қорғау статусын «қауіпке жақын» емес, «зардап шегуші» деп төмендетті. Қабықшасының түсі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе қоңыр немесе қара болып келеді және сары немесе қызғылт сары түсті сызықтармен, дақтармен немесе жолақтармен бірге жүреді. Терісінің түсі де қабықша сияқты әртүрлі, бірақ көбінесе қоңыр немесе қара болып, сары, қызғылт сары, қызыл немесе ақ дақтармен немесе жолақтармен араласады. Бұл түс түлпі талдың қысқы жапырағының түсіне ұқсас. Кейбір оқшауланған популяцияларда еркектердің беттерінде, тамақтарында және алдыңғы аяқтарында көк дақтар болуы мүмкін. Сонымен қатар, еркектерде көбінесе қызыл көздер (қарашықтары) болады, ал әйелдерде әдетте қоңыр көздер болады. Шығыс қораптық тасбақасының өткір, мүйізді тұмсығы және мықты аяқтары бар, ал аяқтарының табаны тек түбінде ғана қанатты. Шығыс қораптық тасбақаларының әр алдыңғы аяғында бес саусақ, ал әр артқы аяғында әдетте төрт саусақ болады, бірақ кейбір жекелемелердің әр артқы аяғында үш саусақ болуы мүмкін. Шығыс қораптық тасбақаларының ұзындығы 11-ден 20 сантиметрге дейін жетеді. Шығыс қораптық тасбақалары қораптық тасбақалар тобының бір бөлігі ретінде көптеген ерекше белгілерге ие. Әйелдердің қабықшасы (пластроны) жалпақ болса, еркектерде ол ішкі жағынан қисайған, сондықтан жұптасу кезінде еркек әйелдің қабықшасының артқы жағына сыя алады. Пластронның алдыңғы және артқы бөліктері иілгіш біліктің көмегімен байланысқан. Қауіпке ұшырағанда тасбақа біліктің бөліктерін қабықшаға жақын тартып, пластронды жаба алады, нәтижесінде жұмсақ дене сүйекке тығылып, «қорап» құрайды. Қабықша тірі тамырлы тіндермен жабылған сүйектен тұрады және кератин қабатымен жабылған. Бұл қабықша денеге біріктірілген қабырғалар арқылы байланысқан, сондықтан ол тұрақты бекітілген және алынып тасталмайды. Зақымданған жағдайда қабықша жаңару және қайта құру қабілетіне ие. Жарақаттанған жердің астында грануляциялық тіндер бірте-бірте пайда болады және кератин жаңадан өседі, зақымдалған және жоғалған қабықшаларды алмастырады. Уақыт өте келе зақымдалған жер түсіп, оның астында пайда болған жаңа кератин көрінеді. Су тасбақаларынан, мысалы, жергілікті шығыс боялған тасбақасынан (Chrysemys picta) айырмашылығы, қораптық тасбақалардың қабықшалары өмір бойы өсуін жалғастырады және өсу сақиналарын қалыптастырады. Су тасбақалары әдетте өскен сайын қабықшаларын тастайды. Әйелдердің артқы тырнақтары ұзын және тік болады. Еркектердің құйрықтары ұзын және жуан болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Аты айтып тұрғандай, шығыс қорапшалы тасбақалар негізінен АҚШ-тың шығысында кездеседі. Олар солтүстікке қарай Оңтүстік Мэн және Мичиганның Жоғарғы жарты аралының оңтүстік және шығыс бөліктеріне дейін, оңтүстікке Флориданың солтүстігіне дейін, ал батысқа Канзастың шығысы, Оклахома және Техас штаттарына дейін таралған. Олардың ареалының солтүстік бөлігінде олар сирек кездеседі, ал оңтүстік бөлігінде 6000 футқа дейін биіктікте кездесуі мүмкін. Шығыс қорапшалы тасбақалар Ұлы көлдер аймағында сирек кездеседі, бірақ қатты қозғалыспен жүретін жолдармен бөлінбеген жерлерде олардың популяцияларын табуға болады. Орта Батыста Огайо штатында олар қорғауға алынған түрлердің тізімінде, ал Мичиган және Индиана штаттарында – ерекше қорғауға алынған түрлерге жатады. Шығыс қорапшалы тасбақалар жапырақты немесе аралас орманды аймақтарды жақсы көреді, онда орман төсегі орташа ылғалды және дренажы жақсы. Олар төбелер мен қалыңдықтағы орманға қарағанда төмендіктерде жиі кездеседі. Оларды ашық шалғындарда, жайылымдарда, құлаған ағаштардың астында немесе ылғалды жерде, әдетте ылғалды жапырақтарда немесе ылғалды топырақта табуға болады. Terrapene carolina жапырақты қиқымдарға, бұталарға немесе топыраққа көмілуге бейім. Бұл ойықтар «демалыс формалары» деп аталады және олар температураны реттеу немесе су толықтыру үшін қолданылады. Олар сондай-ақ ағын сулар мен көлдерде немесе шұңқырларда «шомылуға» жақсы көреді, ал ыстық кезеңдерде бірнеше күн бойы лайға батып жатуы мүмкін. Дегенмен, егер оларды тым терең суға (толық суға батырып) салса, олар шүкірленіп кетуі мүмкін. Көптеген шығыс қорапшалы тасбақалар стрестік қоршаған орта жағдайларынан аулақ болуға тырысады. Қыс мезгілінде олар топыраққа көміліп, температура жоғарылайғанша ұйықтап жатады. Шығыс қорапшалы тасбақалар өте жоғары тұрақтылыққа ие және ұзақ жылдар бойы бір мекенде қалады. Кейбіреулерінің бір жерде 32 жылдан астам уақыт тұрғаны белгілі, бұл бауырымен жорғалаушылар үшін өте сирек кездеседі. Олардың үйге қайтуға күшті инстинкті бар және әдетте өздерінің мекендеу аумағынан 2,5 шақырымнан аспайтын қашықтыққа жүреді. Егер оларды басқа жерге көшірсе де, олар бастапқы мекендеу аумағына қайта оралуға тырысады. Көшірілген тасбақалардың мекендеу аумағы сол аймақтағы тұрақты тасбақалардың мекендеу аумағынан 3 есе үлкен болуы мүмкін. Олар Солтүстік Америкада ғана кездеседі. Тамақтану маусымдар арасында өте аз өзгереді, қорапшалы тасбақалар әрбір тамақтану маусымында өсімдіктер мен омыртқасыздарды, ал кейбір айларда саңырауқұлақтар мен бұқақтарды жейді. Жастар негізінен етқоректі, ал ересектер көбінесе өсімдікқоректі. Аналығы бір жыл ішінде 1-ден 5-ке дейін, әрқайсысында 1-ден 9-ға дейін жұмыртқадан тұратын жұмыртқалар салуы мүмкін, тіпті ресурстар жеткіліксіз болса, жұмыртқа салуды кейінге қалдыруы мүмкін. Бір теория бойынша, жұмыртқаның мөлшері ендікке қарай артады, бірақ бұл тұжырымды растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Аналықтарында кешіктірілген ұрықтану қабілеті бар, яғни сперма ұрықтану мен жұмыртқа салу үшін жағдайлар қолайлы болғанға дейін бірнеше жыл бойы жұмыртқа жолдарында сақталады. Инкубация температураға байланысты кең ауқымда өзгереді, бірақ орташа есеппен 50-ден 70 күнге дейін созылады. Шығыс қорапшалы тасбақалар қалалық аймақтарда да кездеседі, онда олар көлік құралдарымен соқтығысу, шабуылдау және адамдардың оларды табиғаттан алып кету қаупіне тап болады, себебі олардың қауіпсіздігіне алаңдайды немесе оларды үй жануарлары ретінде ұстағысы келеді. Аурулар да шығыс қорапшалы тасбақаларға қауіп төндіреді. Мысалы, 2014 жылдан бері Иллинойс штатындағы шығыс қорапшалы тасбақаларда ранавирустар табылды.

Мемлекеттік бауырымен жорғалаушылар

Шығыс қорапты тасбақа – АҚШ-тың екі штатының ресми мемлекеттік жорғалауылы: Солтүстік Каролина (одан түр мен түрше Carolina carolina атауы шыққан) және Теннесси. Пенсильвания штатында шығыс қорапты тасбақа заң шығарушы органның бір палатасынан өтті, бірақ 2009 жылы ресми түрде мойындалмады. Вирджиния штатында шығыс қорапты тасбақаны құрметтеуге бағытталған заң жобалары 1999 және 2009 жылдары қабылданбады; мұның басты себебі – осы жануардың Солтүстік Каролинамен тығыз байланысы.