Кіріспе

Францияда бубондық обаның таралуы

Марсельдің Ұлы обасы, сонымен қатар Прованс обасы деп аталатын бұл оба, Батыс Еуропада бубондық обаның соңғы ірі жайылуы болды. 1720 жылы Францияның Марсель қаласына келген ауру 100 000-нан астам адамның өмірін алды: келесі екі жыл ішінде қалада 50 000 адам, ал солтүстікке қарайғы аймақтар мен қалаларда тағы 50 000-нан астам адам қайтыс болды. Экономикалық белсенділік бірнеше жылдың ішінде қалпына келгенімен, сауда Батыс Үндістан және Латын Америкасына кеңейген кезде, халық саны 1720 жылғы деңгейге 1765 жылға дейін толыққан жоқ.

Санитарлық тақта

1580 жылғы обаның аяқталуынан кейін Марсель тұрғындары болашақта аурудың таралуын бақылауға тырысу үшін бірқатар шаралар қабылдады. Марсель қалалық кеңесі санитарлық кеңес құрды, оның құрамына қалалық кеңес мүшелерімен қатар қала дәрігерлері де кірді. Кеңес қандай күні құрылғаны нақты белгісіз, бірақ оның бар екендігі алғаш рет 1622 жылы Экс Парламентінің мәтінінде айтылған. Жаңадан құрылған санитарлық кеңес қаланың денсаулығын сақтау үшін бірқатар ұсынымдар жасады. Олар Марсельдің денсаулығын қамтамасыз ету үшін бюрократиялық жүйені құрды. Сыртқы қауіптерден қаланы қорғаумен қатар, санитарлық кеңес қоғамдық инфрақұрылымды дамытуға ұмтылды. Осы кезеңде Марсельдегі алғашқы мемлекеттік аурухана да салынды және оған дәрігерлер мен медбикелердің толық штатты бекітілді. Сонымен қатар, санитарлық кеңес жергілікті дәрігерлерді аттестаттауға жауапты болды. Оба кезінде таралатын көптеген жалған ақпаратты ескере отырып, санитарлық кеңес азаматтарға сенімді деп саналатын дәрігерлердің тізімін беруге тырысты. Санитарлық кеңес Марсель қаласы құрған алғашқы атқарушы органдардың бірі болды. Ол кеңестің өкілеттіктерінің артуын қолдау үшін штаттандырылды.

Карантин жүйесі

Санитарлық кеңес үш деңгейлі бақылау және карантин жүйесін құрды. Кеңес мүшелері келген барлық кемелерді тексеріп, оларға үш түрлі “саулық туралы куәлік” берді. Бұл “саулық туралы куәлік” кеме мен оның жүгінің қалаға кіру деңгейін анықтады. Санитарлық кеңес мүшелерінің делегациясы әрбір кемені күтіп алуға міндетті болды. Олар кеме тоқтаған әрбір қала туралы жазылған капитанның кемелік журналын қарап, оны Жерорта теңізіндегі оба жұққан қалалар туралы хабарламалары бар санитарлық кеңестің бас тізімімен салыстырды. Делегация сондай-ақ барлық жүк, экипаж және жолаушыларды тексеріп, аурудың кез келген белгісін іздеді. Егер команда ауру белгілерін байқаса, кемеге Марсель портына түсуге рұқсат берілмейтін. Егер кеме алғашқы тексеруден өтіп, ауру белгілері жоқ болса, бірақ кеме маршрутында оба тіркелген қала болса, онда кеме Марсель портынан тыс аралдардағы карантиннің екінші деңгейіне жіберілетін. Лазареттерге қойылатын талаптар: аурудың миазмасы деп есептелетін нәрсені тарату үшін жақсы желдету, байланыс және су тазалау үшін су соруды жеңілдету үшін теңізге жақын болу, сондай-ақ оқшауланған, бірақ қолжетімді болу. Тіпті кемеге таза саулық туралы куәлік берілсе де, аралдан тыс жерде кемінде 18 күн карантинде болу қажет еді. Осы уақыт ішінде экипаж қала маңында салынған лазареттердің бірінде ұсталатын. Лазареттер де кемеге және жеке тұлғаларға берілген саулық туралы куәліктерге сәйкес жіктелетін. Саулық туралы куәлігі таза болған экипаж мүшесі, көптеген кемелер мен экипаждарды қабылдай алатын, қоймасы бар ең үлкен карантин орталығына жіберілетін. Егер экипаж мүшелерінің обаға шалдығу қаупі бар деп есептелсе, олар Марсель портының жағалауындағы аралда салынған оқшауланған карантин орталығына жіберілетін. Экипаж мен жолаушылар 50-60 күн күтіп, аурудың белгілері пайда бола ма деп бақыланатын. Олар өз мерзімін өткергеннен кейін, тауарларын сату және кетер алдында демалу үшін қалаға кіруге рұқсат алатын.

Аурудың таралуы және өлім-жітім

Бұл үлкен обаның жарылуы – бұл бубондық оба пандемиясының соңғы қайталануы болды, он төртінші ғасырдың басында басталған қырыптық эпизодтардан кейін; Марсельде бубондық обаның алғашқы белгілі жағдайы 1347 жылдың күзінде Қара өлімнің келуімен тіркелді. Заманауи есептерге сәйкес, 1720 жылдың мамыр айында *Yersinia pestis* Grand Saint Antoine сауда кемесімен Марсель портына Леванттан жеткізілді. Кеме Ливанның Сидон қаласынан шығып, бұрын Смирна, Триполи және обаға шалдыққан Кипр қалаларында тоқтаған еді. Түрік жолаушысы бірінші болып жұқтырып, көп ұзамай қайтыс болды, одан кейін бірнеше экипаж мүшелері мен кеме хирургі де ауырды. Кеме Ливорно портына кіруге рұқсат алмады. Марсельге келгеннен кейін, порт билігі оны лазаретте карантинге алды. Марсельдің Левантпен француз саудасына монополиясы болғандықтан, бұл маңызды портта импортталған тауарлардың көп қоймасы болды. Сондай-ақ, ол Таяу Шығыстың басқа аймақтарымен және Жаңа әлемнің дамып келе жатқан нарықтарымен саудасын кеңейтті. Қаланың ықпалды саудагерлері Бокаирдегі үлкен ортағасырлық жәрмеңкеге кеменің жібек және мақта жүгін алу үшін карантинді жеңілдетуге билік органдарын үгіттеді. Бірнеше күннен кейін ауру қалада тарады. Ауруханалар тез арада толып, тұрғындар қорқып, ауруларды үйлерінен қудырып, қаладан шығарып жіберді. Ұлы қабірлер қазылды, бірақ олар да тез толып кетті. Ақырында, қаза болғандардың саны қаланың денсаулық сақтау күшін басып, мыңдаған мәйіттер қаланың төңірегінде шашырап, үйіліп қалды. Обаның таралуын тоқтату үшін жасалған әрекеттердің бірі – Марсель мен Прованс арасындағы байланыс үшін өлім жазасын қарастырған Экс Парламентінің қаулысы болды. Бұл оқшаулануды қамтамасыз ету үшін ауылдың бойымен індет қабырғасы (mur de la peste) салынды. Қабырға құрғақ тастан қаланған, биік және қалың болды, ал қабырғадан алшақ күзетші бекеттері орналастырылған. Қабырғаның қалдықтары Воклюз жазығының әртүрлі бөліктерінде әлі де көрініп тұр. Обаның басталуымен бірге, Пелопоннес жағалауындағы фабрикада вице-консул болған және сол жерде эпидемиялармен күрескен Николас Розе жергілікті билік органдарына, эшевендерге өз қызметін ұсынды. Грек шабуылдарымен күресу тәжірибесіне сүйене отырып, ол Rive Neuve ауданының бас комиссары болып тағайындалды. Ол бақылау-өткізу бекеттерін құрып карантин енгізді, тіпті тонаушыларға қарсы ескерту ретінде дарға асу құралдарын орнатты. Ол сондай-ақ бес үлкен жаппай қабір қаздырды, Ла Кордериді далалық госпитальге айналдырды және халыққа гуманитарлық көмек таратуды ұйымдастырды. Ол қаланың өзіне де жабдықтауды ұйымдастырды. 1720 жылдың 16 қыркүйегінде Розе жеке өзі 150 ерікті және тұтқыннан тұратын топқа жетекшілік етіп, Эспланаде де ла Туреттің кедей ауданындағы 1200 мәйітті алып тастады. Кейбір мәйіттер үш апталық болған, ал заманауи дереккөздер оларды "адам пішінінен мүлдем шығып, құрттармен қозғалған" деп сипаттаған. Жарты сағаттың ішінде мәйіттер ашық шұңқырларға лақтырылып, әкпен толтырылып, топырақпен жабылды.

Соңғы зерттеулер

1998 жылы Université de la Méditerranée университетінің ғалымдары бубондық оба эпидемиясының құрбандарының жаппай қабірін қазып зерттеді. Қазба жұмыстары Марсель қаласының екінші округінде орналасқан, "Монастырь-де-Обсервация" деп белгілі аймақтағы 200-ден астам қаңқаны зерттеуге мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы зертханалық сараптамадан өзге, осы жаппай қабірдің қолданылу шарттары мен мерзімін анықтау үшін мұрағаттық құжаттар да зерттелді. Осы көп салалы тәсіл 1722 жылғы эпидемияға қатысты бұрын белгілі болмаған фактілер мен жаңа түсініктерді ашты. 15 жастағы ұлдың бас сүйегін қайта құрау 1722 жылғы көктемде жасалған мәйіт тілімінің алғашқы тарихи дәлелін көрсетті. Қолданылған анатомиялық техникалар 1708 жылға жатқан хирургиялық кітапта сипатталған тәсілдермен толық сәйкес келеді.