Кіріспе

Томас Гейдж (шамамен 1603 - 1656) – ағылшын доминикан монахы, он жылдан астам уақыт Жаңа Испания мен Орталық Америкада болған кезіндегі саяхаттары туралы жазбаларымен әйгілі. Ол отарлық қоғам мен мәдениетті жақыннан бақылады. 1637 жылы Англияға оралған соң англиканизмге көшті.

Ерте өмір

Томас Гейдж – Суррейдегі Хэлингтен Джон Гейджтің ұлы, Маргареттің ұлы, ол сол округтегі Гаттоннан сэр Томас Коплидің қызы болған. Оның екі ата-анасы да өлім жазасына кесілді. Олардың отбасы берік католиктер болғандықтан, басқа католик отбасыларымен, соның ішінде бұрынғы лорд-канцлер Томас Мордың отбасымен туыстық байланыс құрды. Гейдж Суррейде ұзақ тарихы бар, діннен бас тартқан отбасында дүниеге келді: оның екі ата-анасы да католик діни қызметкерлерін баптағандары үшін өлім жазасына кесіліп, кейіннен кешірілді, ал оның бір туысы 1586 жылы Елизавета I-ді өлтіруге жасалған Бэбингтон қастандығына қатысқандығы үшін жазаланды. Иезуит шейіті Роберт Саутвелл оның туысы болды. Отбасының католик діні жасырын түрде сақталды. Оның үш үлкен ағасы католик дәстүрін жалғастырды. Ең үлкені – корольшіл әскер полковнигі сэр Генри Гейдж (1597–1645), ол католик Испания үшін континентте, ал соңынан Англияда I Чарльз үшін шайқасты. Дж. Эрик С. Томпсонның сөзіне сүйенсек, Генри Гейдж «Томас пен оның жамандықтарын ойынан мүлдем шығаруға тырысты». Джордж Гейдж – дипломат және діни қызметкер, ол «жарқын емес бауырымнан» бас тартты; ал Уильям – иезуит. Джон Гейдж ұлы Томас иезуит болсын деп тіледі, сондықтан оны Төмен елдердегі Сент-Омер колледжінің иезуиттерімен оқуға жіберді, бірақ ол ерекше көзге түспеген оқушы болды. Сент-Омерден ол Испаниядағы Вальядолидтегі ағылшын колледжіне, иезуит діни қызметкері болу үшін оқуын жалғастыруға жіберілді. Вальядолидте әртүрлі діни ордендер арасында бәсекелестік пен жағымсыз сезімдер күшті болды, бұл испан және ағылшыздар арасындағы мінездік және саяси шиеленістермен одан әрі ушықты. Гейдж иезуиттерді жек көріп, доминикандықтарды таңдады. Ол Испанияның Херес қаласында доминикандықтарға қосылды, Томас де Санта-Мария деген діни есімді алды, ал оның иезуиттік әкесі оны мұрадан айырды. 1625 жылы ол Филиппинге миссионерлік сапарға ерікті түрде баруға ниет білдірді. Сапарынан бұрын патша жарлығы шетелдіктердің Испанияның колонияларына баруына қатаң тыйым салды. Ғасырлар Гейджге Үндістанға баратын кемеге отыруға көмектесті, ол бір бочкаға жасырылды және отыздан астам доминикан монахтары 1625 жылдың 2 шілдесінде Кадистен теңізге шықты.

Испандық Америкада

Жол Мексика арқылы өтті, онда Гейдж сол жерде қалуға шешім қабылдап, біраз уақыт монастырь мектебінде латын тілін оқытты. Гейдждің өзінің айтуынша, Мексика қаласында Филиппиндегі қызметінен қашып келген монахтан Доминикан басшыларының қатыгез және қатал, ал монахтардың жемқор және дүниеге құмар екенін естіді. Филиппинге жіберуден қашу үшін Гейдж және тағы үш монах Мексикадан Гватемалаға қашып кетті. Бұл жерде оны доминикандықтар өздерінің жұмыс күштеріне пайдалы қосымша ретінде қабылдады. Ол екі-үш жыл бойы Сантьяго-де-лос-Кабальерос монастырында болды, онда ол оқу мүмкіндігін ұнатты, бірақ діни күмәндана бастады және Англияға оралуды сұрады. Доминикан билігі миссионерлердің Америкада он жыл қалуы керек деген негізде бас тартты. Оның ашуы одан әрі күшейіп, ол Франсиско Моранмен бірге Гватемаланың жаңа аймақтарына барып, америкалықтардың тілін және әдет-ғұрыптарын үйренуді шешті. Ол осылай істеп, бес жыл бойы Микско және Пинола елді мекендерінде уағыз айтты. Бұл, кем дегенде, оның ойында жалдамалы операция болған сияқты, Англияға оралу үшін қаражат жинауға бағытталған. Гейдж 9 000-ға жуық крона жинады, оның қанша бөлігі адал жолмен табыс етілгені белгісіз. 1635 жылы осы сома жиналған кезде Гейдж испандық Америкадан көңілі толып, Еуропаға оралуға дайын болды, Доминикан провинциалынан рұқсат сұрады, бірақ ол бас тартты және оны Петапаға жіберді. Бір жылдан кейін ол сол жерде қызмет етуді шешті. Барлығы, ол 1625–1637 жылдарды Мексика мен Гватемалада өткізді. Өзінің байлығын інжу-маржан мен асыл тастарға айналдырып, 1637 жылдың 7 қаңтарында Никарагуа арқылы жолға шығып, 4 ақпанда Коста-Рикадан кемеге отырды. Жолда ол Диего эль Мулато басқарған голланд корсарларына түсті. Гейджке ешқандай зиян келмеді және оған бірнеше кітаптары мен суреттерін сақтап қалуға рұқсат берілді, бірақ ол барлық басқа да құндылықтарынан айырылды. 1637 жылдың 28 қарашасында Испанияға жетіп, 1638 жылы Англияға келді. Сол жерде, жиырма алты жыл болмағаннан кейін, ол отбасысымен жақсы қабылданып, жақсы күтім көрді, бірақ әкесі, көп бұрын қайтыс болған, оны танымай, мұрагерлік құқығынан айырды. Англиядағы доминикандықтармен оның арасы жараспады, сондықтан ол көп ұзамай Римге сапар шекті, бірақ оның сеніміне күмәндері әлі де болды. Жолда ол ағасы Генри Гейджге Гент маңындағы қыстақ үйіне барды. Денсаулығының нашарлауы мен соғыс жағдайына байланысты саяхаты ұзаққа созылып, оған көптеген оқиғалар әкелді, сонымен қатар Германия мен Франциядағы протестанттық қауымдарды аралау мүмкіндігі туды. Римде, протестантизмге бейімділігін жасыра жүріп, ол түрлі интригаларға қатысты.

Англикан дініне айналу

Әрине, ол Доминикан және басқа да ордендер әлемнің басқа бөліктерінде түзетуге тырысқан беймәжіліске тап болды. Дін қызметкерлерінің да расмияттасуы да жаңалық емес. Гейдж өзінің күш-жігерін әлемге монахтардың карта ойнағаны туралы әңгімелерге арнайды, бір монах ойын-сауықпен жеңімпайды ақшаны әдетінің ішіне тығып алып, доминикандықтарға ақшаға тиісуге тыйым салынғанын айтады. Мұндай оқиға жаман талғаммен белгіленген, құлшыныссыз атмосфераның белгісі болуы мүмкін, бірақ ол дінді өзгертуді қажет етпеуі мүмкін. Өзінің антына қарсы байлық жинаған Гейдждің наразылығымен айтылған тағы бір оқиға – білімділігімен танымал испан монахы, оның бөлмесінен ақша табылған кезде ол қауымнан шығарылды. Гейдж мінезінен ащы, ал өмірінің соңында айқын түрде шатасқан сияқты. Енді, мүмкін, көп немесе аз нәрседен үміт үзген ол 1640 жылдың қыркүйегінде Римнен Англияға оралды және Англиядағы парламенттік дау-дамағлдарға белсенді қатыса бастады, содан кейін 1642 жылы католик шіркеуінен ағылшын пуритандық формасына өтті. Ол «Сөзді уағыздаушы» болды және протестанттар мен Парламент тарапынан жылы қабылдауға оң әсер ету үшін үйленді. Ол осы үшін Кенттегі Акриздің ректоры болып марапатталса да, сол жазда Лондонның Сент-Полс шіркеуінде уағыздаған уағызымен жалпы жұрттың мазағына ұшырап, қазан айында «Томас Гейдж, бұрынғы Рим діни қызметкері, 38 жыл бойы «Күнәкардың көз жастары арқылы ашылған шайтанның төрелігі» деген тақырыппен жариялады. 1642 жылдың желтоқсанында ол Сент-Омер мен Вальядолидте танысқан діни қызметкер Томас Холландқа қарсы куәлік берді және асылып, суретке түсіріліп, төртке бөліну жазасын алды, ол тиімді орындалды. Келесі жылы, 1643 жылы, францискан Франциск Беллтің кезегі келді, ол да осындай нәтижеге қол жеткізді. 1644 жылы 7 қыркүйекте иезуит Ральф Корби оның куәлігі бойынша өлім жазасына кесілді. Кейін Гейдж өмірлік тәжірибесін жариялауға кірісті және 1648 жылы өзінің қазір танымал болған кітабын жариялады, ол теңіз және құрлық бойынша саяхаттары, ол саяхаткердің әңгімесі сияқты саяси памфлет және авантюристтің жоспары болды. Томас Холландтың өлімі Гейдж католиктер арасында жауапты болған жалғыз өлім емес еді. 1650 жылы екі діни қызметкер, иезуит Питер Райт пен доминикан Томас Миддлтон немесе Дейд тұтқындалды. Райт Гентте және Англияда Томас Гейдждің солдат ағасы Генридің капелланы болған және Генридің өлімінде болған. Дейд ағылшын доминикандарының провинциалы болды. Гейдж басты куәгер болды. Оның ағасы Джордж оған келіп, өзін сот арқылы өлтірумен арамдамауын өтінді. Томас Гейдж бұл істі тоқтатуға уәде берді және жеке кек сақтаған Дейді айыптан босатты. Мүмкін, Гейдж өзінің қауіпсіздігі үшін сот сәтсіз аяқталады деп қорыққан шығар. Райтті өлтіру халыққа ұнаған жоқ, ал Гейдждің сатқындығы, оның марқұм ағасы Генридің жақсы атына жасаған шабуылдары, тіпті соттың сөгісін де алды. 1651 жылы ол өзінің «Иисуит пен доминикан арасындағы жекпе-жек» атты шығармасымен қоғамның назарын қайтаруға тырысты: Парижден басталды, Мадридте ерлікпен күресті және 16 мамыр күні, Anno Dom, жұма күні Лондонда жеңіске жетті. 1651 / Томас Гейдж, аты ағылшын америкалық, қазір сөзді уағыздаушы Кенттегі Дилде, бірнеше басылымда, содан кейін оның Сион мен Вавилонның толық шолуы және Англияның приходтық шіркеулері мен приходтық министрлерінің нақты ақталуы [ ], немесе, М. Чарльз Николс, Кентінің Киелі жазбалардың жалғандығы және силогистикалық сенімділігі: Кенттегі Дилдің приходтық шіркеуінде үш демалыс күні уағыздар сөйледі.

Ақпарат беруші

Гейдж тыныш түрде сенімін өзгерткен жоқ, сонымен қатар бұрынғы дінін қуғындауға бар күшімен дайын болды. Ол Томас Холландқа (1642), Фрэнсис Беллге (1643), Ральф Корбиге (1644) және Питер Райтқа (1651) өлім жазасын кесті. 1649 жылы оны Мемлекеттік кеңес шақырып, әлде католик дін қызметкерлері туралы ақпарат беру үшін келген болуы керек. Шындығында, 1617 жылы Томас Гейдж тұтқындалып, Жеке кеңес алдына жеткізілгенін көрсететін жазба бар. Бұл біздің Томас Гейдж болған болуы мүмкін және Кеңес оны тыңшылық жасау үшін босатқан, бірақ бұл әлі дәлелденбеді.

Саякат жазушысы

Азамат соғысы Революцияға сәттілік әкелгенде, ол Оливер Кромвельмен жақын қарым-қатынасқа түсті. 1648 жылы ол «Англиялық америкалық, немесе Батыс Үндістанның жаңа шолуын» жариялады, бұл кітаптың кейінгі басылымдарында, әсіресе пастор Самуэль Пурхастың жинағынан және Франсиско Лопес де Гомараның (1511-1562) «Хиспания Виктрикс» (1552) еңбегінен алынған материалдардың қосындысы болды. Кітапта шектен тыс асыра сілтеулер мен қияли суреттемелер болғанымен, ол сенсация тудырып, Америкадағы испан иеліктерінің алғашқы сипаттамасын көпке жариялады. Бұл кітап кейін кеңейтілген басылымдарда, үзінділерде және аудармаларда қайта басылды. Камерон лорды, сэр Томас Фейрфаксқа, Парламенттік генерал-капитанға арналған бұл кітапта Гейдж испандық иеліктердің ұзын жағалаулары мен нашар қорғанысы ағылшын әскерлері үшін оңай олжа болады деген пікірді білдіреді және мұндай шабуылды ағылшындарға діни борыш және миссия ретінде ұсынады. Егер Құдай Англияны тазарту үшін пуритандықтарды жоғарылатса, онда Америкадағы католиктер басым аймақтарында, Гейдж олардың жемқор дін қызметкерлері деп санайтын нәрселерді түзетуге қаншалықты мұқтаж еді? Бұл тезис бойынша, Еуропадағы қымбат соғысқа түспей, Америкадағы испан иеліктеріне шабуыл жасап, тонауға болады. Кітапта басып алушы әскерге көмектесетін жолдар, бекіністер, халық және қалалардың орналасуы туралы ерекше мәліметтер келтірілген. Кітаптағы мәліметтердің кәсіби тыңшының бақылауларынан туындағанына күдік тудырмау қиын.

Әскери авантюрист

Гейдждің Кариб теңізі мен Орталық Америкадағы айқын тәжірибесінің арқасында бұл өтініш қабылданды, әсіресе 1654 жылы ағылшын-голланд соғысының аяқталуы Кромвеллді жаңа сыртқы саясат мүмкіндіктеріне назар аударуға итермеледі. Құпия жоспарланған операцияда 18 әскери кеме, 20 көлік кемесі және 3000 адамдық күш 1654 жылы Рождество күні Портсмуттан теңізге шығып, Гедж кемеде дін қызметкері және жетекші ретінде бір айдан кейін Барбадосқа жетті. Шындығында, солдаттардың бір бөлігі өз полктеріндегі ең қиын адамдар болды, ал қалғаны – жақында ғана әскерге шақырылған лондондықтар еді. Барбадос, Монтсеррат, Невис және Сент-Китс колонияларындағы қызметшілер мен еркін адамдардан тағы 6000 әскер жиналды. Жабдықтар жетіспеді, бірлескен командирлер дауласты, ал солдаттар испандық колонияларын тонамайтындарын білгенде көтеріңкі рухтары төмендеді. Мақсаты – Кариб теңізінде операциялық базаны қамтамасыз ету және сол арқылы Орталық Америкадағы испан саудасы мен қазына жолдарына қауіп төндіру, сондай-ақ Америкадағы католиктердің ықпалын әлсірету еді. 1655 жылдың 13 сәуірінде Санто-Домингоға жеткен экспедиция бұл туралы бұрыннан хабарланғанын және испандықтар дайын тұрғанын анықтады. Құрлықта ағылшын әскерлері ауыр ыстық пен құрғақшылықтан қиын тропикалық жерлер арқылы өтетін сапарында қатты зардап шекті. Сонымен қатар, Гейдждің сенімді болжамына қарамастан, испандықтармен бірге шайқасқан үндістер қорғану шараларын қабылдаған еді. Бұған дөңгелекбастардың демократиялық әдеттері қосылып, сәтсіздікке ұшырады. Флота 11 мамырда Ямайкаға жетіп, генерал Венаблздің әскерін түсірді және испандықтардың қаһарлы қарсылығына қарамастан, аралды басып алды. Испания 1670 жылы Ямайканы Англияға ресми түрде бергенімен, марондар (испандық әміршілері босатып жіберген құлдар) 18 ғасырға дейін ағылшындарды тиімді түрде мазалады. Экспедиция командирлері кейіннен лауазымдарынан бас тартқаны үшін айыпталып, қысқа мерзімге Тауэрде түрмеге қамалды және қызметтерінен босатылды. Ал Томас Гейдж операция аяқталғанға дейін (вероятно, дизентериядан) 1656 жылы қайтыс болды.

Басылымдар

А. П. Ньютон (ред.), Томас Гейдж, «Англиялық америкалық: Батыс Үндістанға жаңа шолу», 1648, Routledge, Лондон, 1946. Дж. Е. С. Томпсон (ред.), Томас Гейдждің «Жаңа әлемдегі саяхаттары», Оклахома университетінің баспасы, Норман, 1958.

Зерттеулер

Ньютон, Норман. Томас Гейдж испандық Америкада, Faber & Faber, Лондон, 1969 (Гейджтің естеліктеріне сүйене отырып, оның өмірін баяндайды; салыстырмалы түрде жаңа библиографиясы бар). Томпсон, Дж. Эрик С. Томас Гейдждің "Жаңа әлемдегі саяхаттары" кітабына "Редактордың кіріспесі". Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1958.