Кіріспе

Биомассаның немесе биомасса өнімділігінің графикалық бейнесі. Экологиялық пирамида (трофикалық пирамида, Эльтон пирамидасы, энергия пирамидасы немесе кейде тағамдық пирамидасы да) – экожүйедегі әрбір трофикалық деңгейдегі биомассаны немесе биоөнімділікті көрсетуге арналған графикалық бейнелеу. Энергия пирамидасы әрбір трофикалық деңгейден жаңа биомасса түрінде қанша энергия сақталады екенін көрсетеді, ал биомасса пирамидасы организмдердегі биомасса мөлшерін (тірі немесе органикалық заттардың көлемін) көрсетеді. Әрбір трофикалық деңгейдегі жеке организмдер санын көрсететін сандар пирамидасы да бар. Энергия пирамидалары көбінесе тік болады, бірақ басқа пирамидалар кері (мысалы, теңіз аймақтары үшін биомасса пирамидасы) немесе басқа пішіндерде (шошақ пішіндес пирамида) болуы мүмкін. Экологиялық пирамидалар негізінде өндірушілерден басталады (мысалы, өсімдіктер) және әртүрлі трофикалық деңгейлер арқылы жүреді (мысалы, өсімдіктермен қоректенетін шөпқоректілер, содан кейін етқоректілер, содан кейін өсімдіктер мен етті де жейтін барлық жейтіндер және т.б.). Ең жоғары деңгей – тағамдық тізбектің ең жоғарғы сатысы. Биомассаны бомбалық калориметрмен өлшеуге болады.

Биомассаның пирамидасы

Биомасса пирамидасы белгілі бір уақытта экологиялық қауымдастықтың әрбір трофикалық деңгейіндегі биомассаны сандық бағалау арқылы биомасса мен трофикалық деңгей арасындағы қатынасты көрсетеді. Бұл – экожүйедегі тірі немесе органикалық заттардың жалпы мөлшері болып табылатын биомассаның әртүрлі трофикалық деңгейлердегі бірлік аудандағы графикалық бейнесі. Типик бірліктер – бір шаршы метрге грамм немесе бір шаршы метрге калория. Биомасса пирамидасы "қайтарылған" болуы мүмкін. Мысалы, көлдік экожүйеде негізгі өндірушілер болып табылатын фитопланктонның белгілі бір сәттегі биомассасы, балықтар мен жәндіктер сияқты гетеротрофтардың биомассасынан кем болуы мүмкін. Бұл фитопланктонның өте жылдам көбейетінімен, бірақ жеке өмір сүру ұзақтығының қысқа болуымен түсіндіріледі.

Сандар пирамидасы

Сандар пирамидасы азық тізбегінің әр деңгейіндегі организмдердің саны немесе олардың молдығын графикалық түрде көрсетеді. Бұл әр трофикалық деңгейдегі организмдердің санын, олардың жеке мөлшері мен биомассасын ескермей көрсетіледі. Пирамида міндетті түрде тік болуы керек емес. Мысалы, егер қоңыздар орман ағаштарының шығарылған заттарымен қоректенсе, немесе паразиттік организмдер ірі жануарлармен қоректенсе, онда пирамида кері болады.

Тарих

Сандар пирамидасы ("Элтон пирамидасы") деген ұғымды Чарльз Элтон 1927 жылы жасады. Кейіннен Боденхаймер 1938 жылы оны биомасса тұрғысынан да түсіндірді. Өнімділік немесе энергия пирамидасы идеясы Г. Эвелин Хатчинсон және Реймонд Линдеманның (1942) еңбектеріне негізделген.