Кіріспе

Австралия геологиясы жер бетіндегі ең көне тау жыныстарының ішінде 3,8 миллиард жылдан астам геологиялық кезеңді қамтитын барлық белгілі тау жыныс түрлерін қосады. Австралия – Үнді-Австралиялық плитасында орналасқан континент.

Құралымдары

Австралияның геологиясын бірнеше негізгі бөлімдерге бөлуге болады: Археандық кратондық қалқандар, Протерозойлық бүктелу белдеулері және шөгінді бассейндер, Фанерозойлық шөгінді бассейндер және Фанерозойлық метаморфты және магмалық жыныстар. Австралия жеке құрлық ретінде Перм кезеңінде Гондвананың ыдырауынан кейін, құрлықтың Африка құрлығы мен Үндістан субконтинентінен бөлінуінен бастап қалыптаса бастады. Австралия Креда кезеңінде Антарктидадан бөлініп шықты. Қазіргі Австралия құрлық массасы қалың субконтиненттік литосферадан тұрады, батыс екі бөлігінде қалың, ал жас шығыс бөлігінде қалың. Австралияның континенттік қабығының орташа қалыңдығы , қалыңдығы диапазоны . Континенттік қабық негізінен Археан, Протерозой және кейбір Палеозой граниттері мен гнейстерінен тұрады. Австралия құрлығының көп бөлігін жұқа шөгінді қабат жабады, негізінен Фанерозой шөгінді бассейндерінен тұрады (олардың қалыңдығы дейін жетеді). Бұл процестер эолиялық және өзендік процестердің үйлесімімен эрозияға ұшырап, кең құм төбелері жүйесін, латерит және сапролит профильдерінің терең және ұзақ дамуын, сондай-ақ плая көлдерінің, тұзды көлдердің және уақытша су ағындарының қалыптасуына әкеледі.

Геологиялық тарихы

Австралия материгінің геологиялық тарихы өте ұзақ және күрделі, ол архейден қазіргі заманға дейін жалғасады. Жалпы үлгі бойынша, континенттік Австралия батыстан шығысқа қарай өсті, батысында архейлік тау жыныстары, ортасында протозойлық тау жыныстары және шығысында фанерозойлық тау жыныстары басым. Соңғы геологиялық құбылыстар ішкі плиталық жер сілкіністерімен шектеледі, себебі Австралия материгі плита шекарасынан шалқап орналасқан. Австралия материгі бес кең, бірақ анық уақыт кезеңінде дамыды, атап айтқанда: 3800–2100 млн жыл, 2100–1300 млн жыл, 1300–600 млн жыл, 600–160 млн жыл және 160 млн жылдан қазіргі уақытқа дейін. Бірінші кезеңде кратондық элементтердің өсуіне негіз болған ядролар қалыптасты, ал соңғы төрт кезеңде Нунна, Родиния және Пангеяның бірігуі мен таралуы болды.

Тектоникалық орта

Австралия құрлығы барлық ірі суперконтиненттердің бір бөлігі болды, бірақ оның Гондванамен байланысы ерекше атап өтуге лайық, себебі Африка континенттік массасы және Антарктидамен геологиялық тұрғыдан маңызды сәйкестіктер анықталды. Австралия Антарктидадан Перм кезеңінен басталып, Креда кезеңіне (84 млн жыл бұрын) дейін созылған ұзақ процесте бөлінді. Австралия континенті өлшенген кернеу өрісінің қазіргі солтүстік-солтүстік-шығыс бағытындағы плита қозғалысына параллель емес болуымен ерекшеленеді. Австралия континентіндегі кернеудің басым бөлігі Жаңа Зеландия, Индонезия және Жаңа Гвинеядағы үш негізгі соқтығысу шекараларынан, сондай-ақ Гималайдан (Индия және Козерог плиталары арқылы берілетін) туындайтын қысыммен бақыланады. −30° ендіктің оңтүстігінде кернеу траекториялары шығыс-батыс және солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс бағыттарында орналасқан. Осы ендіктің солтүстігінде кернеу траекториялары қазіргі плита қозғалысына жақын, шығыс-солтүстік-шығыс – батыс-оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс – оңтүстік-батыс бағыттарында орналасқан. Айта кететін жайт, басты кернеу траекториялары бір-бірінен ең көп айырмашылығын солтүстік-орталық Жаңа Оңтүстік Уэльсте (шығыс-оңтүстік-шығыстан солтүстік-солтүстік-шығысқа дейін) көрсетеді, бірақ бұл аймақ тарихи түрде жер сілкінісіне бейім емес. Оңтүстік Австралияның Флиндерс тауларындағы жас тау құрылысы (< 5 млн жыл бұрын) Жаңа Зеландия шекарасындағы плиталардың конвергенциясының нәтижесінде жүзеге асырылады. Австралия қазіргі уақытта жылдамдығы секундына 6-7 сантиметр болатын Еуразияға қарай жылжуда.

Батыс Австралия оқиғалары

Австралияның Археялық Йилгарн және Пилбара кратондарының құрастырылуы ~2200 млн жыл бұрын Гленбург орогенінің алғашқы кезеңдерінде басталды. Пилбара кратонының оңтүстік шетіндегі 2770–2300 млн жыл бұрынғы Хамерсли алабының соңғы сатылары Палеопротерозой дәуіріне жатады және екі кратон арасындағы соңғы тұрақты су астындағы өзендік ортаны тіркеді, бұл рифтің, жиырылудың және ~1800 млн жылдық Эшбертон мен Блэр алаптарының, 1600–1070 млн жылдық Эдмунд және Коллиер алаптарының, 1840–1620 млн жылдық солтүстік Гаскойн комплексінің, 2000–1780 млн жылдық Гленбург терранының (оңтүстік Гаскойн комплексінде) және Йилгарн кратонының солтүстік-батыс шетіндегі Эррабидди қиылыс аймағының құрастырылуына дейін сақталған. Шамамен 2000–1800 млн жыл бұрын Йилгарн кратонының солтүстік шетінде, Брайя алабының ~2000 млн жылдық Нарракута вулканикалық формациясы соқтығысу кезінде көлденең артқы доғалық рифтік шұңқырада пайда болды. Кратондық соқтығысудың шегіне жеткені алдыңғы тұнбалы Пэдбери алабының қалыптасуына әкелді. Шығысқа қарай Йеррида және Ээрариди алаптары Йилгарнның солтүстік шетімен пассивті шеттер болды. ~1830 млн жылдық Каприкорн орогенісі Пилбара-Йилгарн шекарасының осы бөлігінде Брайя-Пэдбери алабының және Йеррида алабының батыс шетінің деформациясына, сондай-ақ лавалық базальттардың пайда болуына себеп болды. Япункунг орогенісі (~1790 млн жыл бұрын) Солтүстік Австралияның Архея-Протерозой бүктеме белдеулерінің құрастырылуы арқылы Ээрариди алабының солтүстік шетінде Стэнли бүктеме белдеуін қалыптастырды.

Шығыс Австралия оқиғалары

Оңтүстік-шығыс Австралиядағы Палеопротерозой кезеңі Уиллиама супертобының көп рет деформацияланған жоғары дәрежелі гнейс аймақтарымен, сондай-ақ Оңтүстік Австралия мен Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Олари және Брокен Хилл блоктарымен көрсетілген. Австралияның солтүстігіндегі Палеопротерозой кезеңі көбінесе Иса тауы блогымен және күрделі бүктеліс-итергіш белдеулермен бейнеленеді. Бұл тау жыныстары, қарқынды деформацияға ұшырағаннан басқа, кең таралған платформалық жамылғы шөгінділерінің, энзиалдық рифт сағаларының (кең таралған доломит платформалық жамылғысын қоса алғанда) және терең теңіз түбінде кең көлемде фосфорит жинақталуының кезеңін сақтайды.

Неопротерозойлық

Неопротерозой дәуірінде кеңінен шөгінділер Орталық супербассейнде және Аделаида геосинклинінде (Аделаида рифті кешенінде) қалыптасты. Питерман оргениясы неопротерозойдың соңында Австралияның орталық аймағында кең көлемде көтерілуге, тау пайда болуға және бассейндердің фрагментациясына әкелді.

Силуар

Силур дәуірінде Австралия материгінің батысы мен орталық бөлігінің көп бөлігі құрғақ жер болды. Дегенмен, Батыс Австралияның алыс жағалауындағы Джералдтоннан солтүстікке қарай Эксуут шығанағына дейін өзендік шөгінділер жиналатын алап болды. Мурчисон өзенінің Калбарри маңында Австралия құрлығында алғашқы рет қадам басқан алып су шаянының іздері табылды. Қазіргі Ұлы Құмды Шөлдің астында теңізге қосылған шығанақ жатқан. Осы арада, шығыста Жаңа Англияда, Таунсвилл мен Кэрнстің батысында, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Австралия астанасы аумағында жанартаулық доғалар орналасқан. Коура, Тумут және Хиллэнд ойыстарында терең су шөгінділері қалыптасты. Ясс-Молонг көтерілісі – жанартаулар тізбегі. Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викторияда 435-425 миллион жыл бұрын гранит интрузиялары пайда болды, ал Бега батолиті 400 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының граниттерінде I және S типті граниттердің арасындағы айырмашылық анықталды.

Қырыққабат

Австралия мен Антарктиданың юра кезеңіндегі алғашқы жарылуы креда кезеңінде де жалғасты, мұхиттың ортасындағы тау жотасының теңіз түбін кеңейту орталығының жағалауда дамуымен бірге. Тасмания осы кезеңде бөлініп шықты. Квинсленд жағалауындағы кредалық вулканизм, Уитсандей аралдарымен ерекшеленетін доға тәрізді құрылымның шағын эпизодымен байланысты болды, одан кейін тыныш Хантер-Боуэн оргендік белдеуінде жағалаудағы коралл платформаларының, пассивті шеттік алаптардың және алысқа таралған вулканизмнің дамуы орын алды. Сурат алабында креда кезеңінде шөгінділер жиналды. Ұлы Артезиан алабындағы негіздік көтерілімдердің шеттерінде шағын кредалық вулканизм болды, нәтижесінде бүгінде сирек кездесетін вулканикалық түйреулер пайда болды. Перт алабында да креда кезеңінде шөгінділер жиналды.

Үшінші деңгейлі

Үшінші кезеңде Австралияның тектоникалық белсенділігінің көп бөлігі тоқтады. Ішкі плиталық вулканизмнің сирек мысалдары бар, мысалы, Квинслендтегі Гласхаус таулары – бұл Оңтүстік Австралия мен Викториядағы Жаңа вулканизмнің шамамен 10,000 жылдық маар жанартаулары мен базальттарына әкелетін, оңтүстікке қарай жасы төмендейтін шағын жанартау түйіндерінің үшінші кезеңдегі үлгілері.