Тан әулетінің императоры Тайцзудың әйелі Чжансунь Хуанхоу

Кіріспе

Тан императоры Тайцзунның әйелі император Жансун (長孫皇后, жеке аты белгісіз, шамамен Вугу (無垢) (15 наурыз 601 – 28 шілде 636), ресми түрде император Вэндешуньшенг (文德順聖皇后, сөзбе-сөз "әдепті, ізгі, тыныш және қасиетті император") немесе қысқаша, император Вэнде (文德皇后) – қытай эссешісі және қытай Тан әулетінің императрицасы. Ол император Тайцзунның әйелі және император Гаоцзунның анасы болды. Ол жақсы білім алған, оның ата-бабалары Сяньбей тайпасынан шыққан. Олардың бастапқы тегі Туоба, кейін Чжансунға өзгертілді. Императрица болған кезінде ол күйеуі император Тайцзунға адал көмекші және тура кеңесші болды.

Өмірбаян

Болашақ императрица Чжансун 601 жылы 15 наурызда дүниеге келді. Оның әкесі Суй әулетінің генералы Чжансун Шен (長孫), ал анасы Чжансун Шеннің әйелі Гао ханым, ресми Гао Цзиндэнің (高敬德) қызы болды. Оның кем дегенде төрт ағасы болған: Чжансун Шенгтің үлкен ұлы Чжансун Сингбу (長孫行布, 604 жылы Суй императоры Янның ағасы, Хан әмірі Ян Лянның бүлігіне қарсы тұрып қаза тапты), Чжансун Хенган (長孫恆安), Чжансун Анье (長孫安業) және Чжансун Вуджи. (Чжансун Вуджи де Гао ханымнан туған, ал Чжансун Анье – емес; Чжансун Сингбу мен Чжансун Хенганның аналары тарихта жазылмаған.) 609 жылы Чжансун Шен қайтыс болды, ал Чжансун Анье кіші інісі мен қарындасын тәрбиелеудің орнына, оларды және өгей анасы Гао ханымды Чжансун үйінен қудырып, Гао ханымның ағасы Гао Шилианға жіберді. Гао Шилиан оларды тәрбиеледі. Болашақ императрица Чжансун оқуға құштар және әрекеттерінде ұқыпты болған. 614 жылы ол Тан герцогы Ли Юаньның екінші ұлы Ли Шиминге үйленді. Ли Шимин 15 жаста, ал ол 13 жаста еді. Чжансун әулетінің ата-тегі Шыңбей әулетінің негізін қалаушы Солтүстік Вэй императоры Тайвудың 17-ші ұрпақ атасы Туоба Куалиге (拓拔立) дейін жетеді деп жазылған. Олардың атасы Туоба Куалидің үшінші ұлы болған, ол Баба (拔拔) тегін алған, кейіннен 496 жылы Солтүстік Вэй императоры Сяовэнь Шыңбей тегін хань тегіне ауыстырғанда Чжансун тегіне өзгертілген.

Цин ханшайымы және ханшайымның мұрагері ретінде

617 жылы Ли Юань, Ли Шимин және оның ағасы Ли Цзяньчэн, сондай-ақ басқалары Тайюаньда (太原, қазіргі Тайюань, Шаньси) көтеріліс жасап, сол жылы астана Чанъаньды басып алды. Император Янның немересі Ян Юны Дай князі (император Гун ретінде) деп жариялады. 618 жылы император Янның Цзяндуда (江都, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) генерал Ювэнь Хуацзи бастаған төңкеріс кезінде қаза тапқаны туралы хабар келген соң, Ли Юань Ян Юдан тақты уыстатып, Тан әулетін құрды. Ли Юань Тан әулетінің алғашқы билеушісі, император Гаоцзу болды. Ол ұлы Ли Шиминды Цинь князі, ал әйелін Цинь ханшайымы етіп тағайындады. Олардың үш ұлы – Ли Чэнцзянь, Ли Тай және Ли Чжи, сондай-ақ кем дегенде үш қызы болды, олар кейін Чанлэ, Цзиньян және Синьчэн ханшайымдары деп аталды. Ли Шимин Суй әулетінің құлауынан кейін Қытайды қайта біріктіру жорықтарында Танның ең қабілетті генералы болды. Ол ірі жауларын – Цинь императоры Сюэ Жэнгао, Диньян ханы Лю Учжоу, Чжэн императоры Ван Шичжун және Ся князі Ду Цзяндэні жеңді. Осылайша ол ағасы, тәж мұрагері Ли Цзяньчэнден басымдық танытты. Араларында қызу бәсеке пайда болды. Ханшайым Чжансунь қайын атасы, император Гаоцзуға ұқыпты қызмет етіп, оның қарындастарымен достық қарым-қатынас жасады, оның арқасында күйеуі мен оның жақтастарының қателіктерін жасыра алды. 626 жылы тәж мұрагері Ли Цзяньчэн және оны қолдаған Ли Юаньцзи, Ци князі, Ли Шиминнің өркендеуіне тосқауыл қою үшін аттанды. Бірақ Ли Шимин бұл тұзақ туралы естіп, қарсы төңкеріс ұйымдастырды, өзінің ең сенімді және тәжірибелі сарбаздарымен бірге тұзаққа кірді. Ли Шимин жеке әскерін сарайында жинағанда, ханшайым Чжансунь әскер алдына жеке шығып, оларды жігерлендірді. Оның ағасы Чжансунь Уцзи осы мәселеде Ли Шиминнің маңызды стратегияларының бірін жасады. Ли Шимин Сюаньу қақпасында Ли Цзяньчэн мен Ли Юаньцзиге қарсы тұрып, оларды өлтірді, содан кейін император Гаоцзуды оны тәж мұрагері етіп тағайындауға мәжбүр етті. Сәйкесінше, ханшайым Чжансунь тәж ханшайымы аталды. Екі айдан кейін, 4 қыркүйекте император Гаоцзу тақты Ли Шиминге уыстады, ол Тайцзун императоры ретінде таққа отырды. Ханшайым Чжансунь нәтижесінде императрица болды, ал олардың үлкен ұлы Ли Чэнцзянь тәж мұрагері аталды.

In 617, Li Yuan, aided by Li Shimin and his older brother Li Jiancheng, among others, rebelled at Taiyuan (太原, in modern Taiyuan, Shanxi), and later that year captured the capital Chang'an, declaring Emperor Yang's grandson Yang You the Prince of Dai emperor (as Emperor Gong). In 618, after news arrived that Emperor Yang had been killed in a coup at Jiangdu (江都, in modern Yangzhou, Jiangsu) led by the general Yuwen Huaji, Li Yuan had Yang You yield the throne to him, thus establishing the Tang Dynasty. Li Yuan became the first Tang ruler, Emperor Gaozu. He appointed his son, Li Shimin, as the Prince of Qin, his wife as the Princess of Qin. The couple would eventually have three sons – Li Chengqian, Li Tai, and Li Zhi – and at least three daughters, who were later named the Princesses Changle, Jinyang, and Xincheng. Li Shimin was Tang's most capable general in its campaigns to reunite China following Sui's collapse, defeating the major enemies Xue Rengao the Emperor of Qin, Liu Wuzhou the Dingyang Khan, Wang Shichong the Emperor of Zheng, and Dou Jiande the Prince of Xia. In doing so, he overshadowed his older brother Li Jiancheng, the crown prince. The brothers developed an intense rivalry. Princess Zhangsun was said to serve her father in law Emperor Gaozu carefully, forming friendships with his concubines which she would use to cover up the mistakes of her husband and his faction. Sources state that in 626, the crown prince Li Jiancheng and another brother, Li Yuanji the Prince of Qi, who supported Li Jiancheng, set out to ambush the rising Li Shimin. But Li Shimin heard about this trap, and organized a counter coup, walking into the trap with several of his own most trusted and skilled soldiers. When Li Shimin mobilized his personal troops within his mansion, and as he did so, Princess Zhangsun was said to have personally made an appearance before the troops to encourage them. Her brother Zhangsun Wuji was one of Li Shimin's major strategists in this matter. Li Shimin was able to counter Li Jiancheng and Li Yuanji at Xuanwu Gate and kill them, and then essentially forced Emperor Gaozu to appoint him crown prince. Princess Zhangsun was accordingly named crown princess. Two months later, on 4 September, Emperor Gaozu yielded the throne to Li Shimin, who took the throne as Emperor Taizong. Princess Zhangsun, consequently, became empress, and their oldest son, Li Chengqian, became crown prince.

Императрица ретінде

Императрица Чжансунның иемденуші, ысырапшыл емес, тек қажетті заттарын ғана алып, сән-салтанатпен өмір сүрмейтіндігі айтылған. Ли Чэнцзяның бала күтушісі Суйань ханымның сарайы жеткілікті тауарға ие емес екенін және одан да көп сұрағанын айтқан кезде, ол: "Атадан қалған ханзаданың бәрі жеткілікті қасиеттерге немесе жеткілікті атаққа ие болмау туралы уайымдауы керек. Неге жеткілікті нәрселеріміз жоқ деп уайымдаймыз?" - деп сұрады. Сондай-ақ, ол өзінің қызметіндегі қыз-келіншектер мен евнуктерге сирек ашуланатын. Ол Таицзонг императорына жақсы билік етуге шабыттандыратын тарихи мысалдарды жиі келтіретін. Егер императордың әкімшілік немесе лауазымды адамдар туралы шешімінде проблема болса, ол оны шешімін өзгертуді құрметпен сұрайтын. Оның оған ықпалы соншалық болғандықтан, ол сотталған қылмыскерлерді кешіруге және император Тайцзунның зиянды шешімдерін жұмсақ кеңестермен өзгертуге араласты. Бірде император Тайцзунның қызметшісіне ашуланғанда, ол өзі де ашуланғандай болып, оны жеке тергеп, қамауға алуды сұрады; содан кейін ол ашуы басылғанша күтті, содан кейін олардың атынан өтініш білдіре бастады, осылайша сарайдағы орынсыз жазаларды азайтады. Император Тайцзунның кәнизактары ауырып қалған кезде, ол оларға жеке өзі барып, оларды емдеу үшін жұмсаған шығындарын азайтатын. Император Тайцзунның бір кәнизагы қызын босанған кезде қайтыс болғаннан кейін, император Чжансун қызы Южанды өз қызындай тәрбиеледі. Император Тайцзун кейде оның пікірін білу үшін сыйлық пен жаза туралы мәселелерді талқылауға тырысатын, бірақ ол әрқалай келіспей, бұл оның міндеті емес екенін айтатын. Оның ағасы Чжансун Вуцзи Ли Цзяньчэнге қарсы жеңіске үлкен үлес қосқан ірі стратег болғандықтан, ол Чжансун Вуцзиді канцлер еткісі келді, ал император Чжансун Вуцзидің атынан бас тартты, ол: "Менде сарайда болуға мүмкіндік бар, ең жоғары құрметке қол жеткіздім. Мен ағаларым мен немерелерімнің билік жүргізетінін көргім келмейді. Хан әулеті императорлары Лю Цзи мен Хуо Гуанның үйлеріне болған оқиғалар - бұл не болуы мүмкін екендігінің мысалдары. Мен Сізге, патша әміршісі, ағамды канцлер етіп тағайындамауыңызды сұраймын." деді. Император Тайцзун бастапқыда келіспей, 627 жылдың күзінде Чжансун Вуджиді канцлер етіп тағайындады, бірақ Чжансун Вуджидің өзі де бірнеше рет бас тартқандықтан, император Тайцзун 628 жылдың көктемінде жеңілдеп, Чжансун Вуджиді канцлер лауазымынан алып тастады. Сондай-ақ 627 жылы император Чжансунның басқа ағасы Чжансун Анье генералдар Ли Сяочан (李孝常), Лю Дэйю (劉德裕) және Юань Хуншань (元弘善)пен бірге опасыздыққа қатысты. Бастапқыда, Чжансун Анье, басқа да қастандықшылар сияқты, өлім жазасына кесілуі тиіс еді, бірақ император Чжансун оның атынан араласқан, ол Чжансун Анье өлімге лайық болса да, адамдар оны және Чжансун Вуджиді кішкентай кезінде жаман қолданғаны үшін кек алады деп ойлаған болар еді. Император Тайцзун келісіп, Чжансун Аньеді аман қалдырды, тек оны Си префектурасына (巂州, қазіргі Сычуаньдағы Ляншань-И автономиялық префектурасы) жер аударып жіберді. 632 жылы император Тайцзун ханшайым Чанле ханшайымын Чжансун Вуджидің ұлы Чжансун Чонгқа (長孫沖) үйлендіруге дайындалды. Ханшайым Чжансуннан туылғандықтан және оның сүйікті қызы болғандықтан, император Тайцзун оның қалыңдығы өз әпкесі принцесса Йонгцзядан артық болуы керек деп бұйырды. Канцлер Вэй Чжэн бұл ұсынысты қабылдамады, өйткені бұл Хан императорының Миңнің ұлдары ағалары сияқты құрметтелмеуі керек деген пікіріне қайшы келетінін атап өтті. Император Тайцзун келісті және сондай-ақ император Чжансунды хабардар етті, ол Вэйдің адал кеңесінен қатты таң қалды, сондықтан император Тайцзуннан рұқсат алғаннан кейін, ол өзінің евнуктерінен Вэйге ақша мен жібек сыйлықтарын жіберіп, оның адалдығы үшін мақтады. Бірде император Тайцзун патшалық қонақ үйден қайтқанда ашуланып: "Осы ауылдың қарапайым кісіні өлтіруге мүмкіндік беріңізші!" - деп айқайлады. Императрица Чжансун оның кімді айтқанын сұрады, ол: "Мен Вэй Чжэнді айтып отырмын. Ол мені патша сарайындағылардың алдында әрдайым қорлайтын!" деді. Императрица Чжансун өзінің төсек бөлмелеріне қайтып, императорлық киімді киіп, салтанатты түрде тұрды және император Тайцзонға иіліп тағзым етуге дайындалды. Ол таң қалды, және оның себебі қандай екенін сұрады. Сонда ол: "Мен тек қана өте қабілетті императордың ғана адал қол астындағы адамдары болатынын естідім. Вей сенің билігіңді мойындап, адалдық танытты. Сізді қалайша құттықтамасам болады?" деді. Император Тайцзунның ашуы қуанышқа айналды, және ол Вэйді жазаламады. Кейін сол жылы, император Тайцзун және ол жеке өзі император Гаозуды (сол кезде Тайшаң Хуан (зейнеткер император) атағын алған) оның Да'ан сарайында (大安宮) қонаққа барды және оған жеке дастархан жасайтын. Император Тайцзун бірнеше жыл бойы ауыр науқастарға ұшырады, және император Чжансун оған күндіз-түні күтім жасады, белдігінде у іздеп, император қайтыс болса өзіне-өзі қол жұмсауға бекінді. Император Чжансунның өзі де ауыр астмадан зардап шеккендігі айтылады, және оның жағдайы 634 жылы ауырған кезде нашарлаған, бірақ император Тайцзунның күйеуі Чай Шао (柴紹) герцогінің шұғыл хабарынан кейін түн ортасында оянып, қару-жарақ киюге мәжбүр болғанда да оған күтім жасады. 636 жылға қарай оның жағдайы нашарлап, Ли Чэнцзян оған дәрігерлердің барлық мүмкіндіктерін пайдаланғандықтан, император Тайцзун жалпы кешірім жариялап, қарапайым халықты будда немесе дао монахтарына айналуға шақыруын ұсынды, құдайдың ықыласын алу үшін. Император Чжансун император Тайцзунның будда және даоизмді ұзақ уақыттан бері жақтырмайтынын және өзінің кешірімді тым көп пайдаланудың дұрыс емес деп есептейтінін білгендіктен, бас тартты. Ли Чэнцзян осы идеяны канцлер Фан Сюаньлинге айтты, ол император Тайцзунға хабарлады. Император Тайцзун жалпы кешірім жариялауды қарастырды, бірақ император Чжансун тағы да бас тартты. Өліміне жақындаған кезде (Фан император Тайцзунның ашуын қоздырып, уақытша лауазымынан алынып, үйіне қайтарылған кезде), ол император Тайцзунмен қоштасып, мына сөздерін айтты: "Фан Сюаньлин Сіздің Императорлық Шаңырағыңызға ұзақ қызмет етті. Ол сақтықпен жүреді, және оның барлық керемет стратегиялары мен құпия жоспарлары ешкімге жарияланбады. Егер ерекше себеп болмаса, Сіз оны тастамауыңызды тілеймін. Менің Чжансун руымның көптеген мүшелері біздің некеміздің арқасында жоғары жалақы мен жоғары лауазымдарға ие, олардың үлкен ерліктері үшін емес, сондықтан олар оңай құлай алады. Чжансун руын сақтау үшін Сіз оларды билікке қоймауыңызды және Сізді әр айдың бірінші және он бесінші күні патшалық жиналыстарда көруге қанағаттандыратындай етуіңізді тілеймін. Менің өмірімде халыққа ешқандай үлес қоспадым, мен өлімде оларға зиян тигізбеуім керек. Сіз халықтың еңбек етуіне және империяның ресурстарын ысырап етуіне себеп болатын мазар салмайсыз деп үміттенемін. Менің мазарымды төбе етіңіз, және мазарда тек кірпіш немесе ағаш құралдарын пайдаланыңыз. Сіздің Императорлық Шаңырағыңыз адал адамдармен жақын болып, мінезі жоқ адамдардан алыс болып қала берсін; Сіз адал сөздерді қабылдап, зұлым мақтауларды қабылдамаңыз; Сіз еңбекті азайтыңыз және аң аулауды тоқтатыңыз. Мен жаннатқа түскен кезде де, егер осы нәрселер орын алса, мен өкінушілік сезімге ие болмаймын. Ұлдары мен қыздарын қайта шақырудың қажеті жоқ; егер оларды қайғырып жылағанын көрсем, мен тек қана қайғыға батам." Ол 636 жылы қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, сарай билігі император Чжансунның жазбаларын - "Есімдер кітабы" (女則, Nü Ze) деп аталатын ежелгі әйелдердің ізгі істерінің 30 томдық жинағын және Хан әулеті императорлығы Маға сын айтатын түсіндірмелерді император Тайцзунға ұсынды. Император Тайцзун оның еңбектерін оқығанда қатты қайғырды, және ол: "Бұл кітап, императрица жазған, қабілетті..." деді.

As empress, Empress Zhangsun was said to be frugal and not wasteful, taking only the supplies that she needed without living luxuriously. When Li Chengqian's wet nurse the Lady Sui'an stated that his palace lacked sufficient goods and requested more, she replied, "All a crown prince should worry about is not having enough virtues or enough fame. Why worry about not having enough goods?" It was also said that she rarely got angry with the ladies in waiting and eunuchs who served her. She often gave Emperor Taizong examples from history to inspire him to rule better, and if there was a problem with the decision of Emperor Taizong about the administration, or for the officials and officers, she respectfully asked him to change the decision. Her influence over him was such that she interceded on behalf of condemned criminals and changed his harmful decisions with gentle counsel. One time, when Emperor Taizong got angry at a servant, she pretended to be angry as well and asked to personally interrogate them and hold them in custody; she then waited until his anger had subsided, and then begin to plead on their behalf, thus reducing improper punishments within the palace. It was said that whenever Emperor Taizong's concubines would be ill, she would personally visit them and reduce her own expenditures to treat them. When one of Emperor Taizong's concubines died giving birth to a daughter, Empress Zhangsun raised the daughter, Princess Yuzhang, as her own. Emperor Taizong would at times try to discuss with her matters of award and punishment to see what she opined, but each time she refused to do so, stating that it was not her place to do so. As her brother Zhangsun Wuji was a major strategist who contributed much to his victory over Li Jiancheng, he wanted to make Zhangsun Wuji a chancellor, and Empress Zhangsun declined on Zhangsun Wuji's behalf, stating:

I have the opportunity to be here in the palace, reaching the highest of honors. I do not wish to see my brothers and nephews wield power. What happened to the households of Han dynasty's Empress Lü Zhi and Huo Guang are cruel examples of what might happen. I pray that Your Imperial Majesty will not make my brother chancellor. Emperor Taizong initially disagreed and made Zhangsun Wuji chancellor anyway in fall 627, but with Zhangsun Wuji himself also repeatedly declining, Emperor Taizong relented in spring 628 and removed Zhangsun Wuji from the chancellor position. Also in 627, Empress Zhangsun's other brother Zhangsun Anye was implicated in a treasonous plot, along with the generals Li Xiaochang (李孝常), Liu Deyu (劉德裕), and Yuan Hongshan (元弘善). Initially, Zhangsun Anye, like the other conspirators, were to be put to death, but Empress Zhangsun interceded on his behalf, stating that even though Zhangsun Anye deserved death, the people would have thought that she was retaliating for his ill treatment of her and Zhangsun Wuji when they were little. Emperor Taizong agreed and spared Zhangsun Anye, only exiling him to Xi Prefecture (巂州, roughly modern Liangshan Yi Autonomous Prefecture, Sichuan). In 632, Emperor Taizong was about to marry the Princess Changle to Zhangsun Wuji's son Zhangsun Chong (長孫沖). As the princess was born of Empress Zhangsun and was his favorite daughter, Emperor Taizong ordered that her dowry had to exceed that for his sister, the Princess Yongjia. The chancellor Wei Zheng advised against it, pointing out that this was contrary to Emperor Ming of Han's observation that his sons should not be as honored as his brothers. Emperor Taizong agreed and also informed Empress Zhangsun, who was greatly impressed with Wei's honest advice, and therefore, after receiving permission from Emperor Taizong, she had her eunuchs send rewards of money and silk to Wei, praising him for his honesty. On another occasion, after Emperor Taizong returned from an imperial gathering, he was angry and yelled, "Let me find a chance to kill this country bumpkin!" Empress Zhangsun asked whom he was referring to, and he replied, "I am referring to Wei Zheng. He always finds a way to insult me in front of everyone in the imperial hall!" Empress Zhangsun retreated to her bedchambers and put on the official empress gown; standing solemnly, she prepared to bow to Emperor Taizong. He was surprised, and asked her what the reason was. She responded, "I have heard that only a most able emperor will have subordinates who have integrity. Wei shows this much integrity because you are an able emperor. How can I not congratulate you?" Emperor Taizong's anger turned to happiness, and he did not punish Wei. Later that year, on an occasion when Emperor Taizong and she personally visited Emperor Gaozu (who had then taken the title of Taishang Huang (retired emperor)) at his Da'an Palace (大安宮), they personally served a feast to him. Emperor Taizong, for several years, had often suffered from severe illnesses, and Empress Zhangsun often attended to him day and night, carrying poison within her belt and resolving to commit suicide if the emperor should die. Empress Zhangsun herself was said to suffer from severe asthma, and her conditions were exacerbated in 634 when she was ill, but nevertheless attended to Emperor Taizong when he was forced to wake up in the middle of the night and put on armor and weapons due to an emergency report by his brother in law, Chai Shao (柴紹) the Duke of Qiao. By 636, her conditions were severe, and Li Chengqian suggested to her that, as the doctors appeared to have done everything they could, Emperor Taizong declare a general pardon and encourage commoners to become Buddhist or Taoist monks, to try to gain divine favor. Empress Zhangsun, knowing that Emperor Taizong had long disapproved of Buddhism and Taoism and herself believing overuse of pardons to be improper, refused. Li Chengqian instead told the idea to the chancellor Fang Xuanling, who reported it to Emperor Taizong. Emperor Taizong considered issuing a general pardon, but Empress Zhangsun again refused. As she came close to death (at a time that Fang had drawn anger from Emperor Taizong and was temporarily relieved of his post and returned to his mansion), she bid Emperor Taizong goodbye with these words;

Fang Xuanling has served Your Imperial Majesty for a long time. He is careful, and all of his wonderful strategies and secret plans were not revealed to anyone. Unless there is a particularly good reason, I hope that you will not abandon him. As to my Zhangsun clan, many of them enjoy high salaries and high positions on account of our marriage, not because of their great virtues, and therefore they can crumble easily. In order to preserve the Zhangsuns, I hope that you will not put them in powerful positions, and that they would be satisfied with seeing you at imperial gatherings the first and 15th day of each month. During my lifetime, I made no contributions to the people, and I should not harm them in my death. I hope that you will not build a tomb to cause the people to labor and the empire to waste resources. Make a hill my tomb, and only use brick or wooden implements in the tomb. I hope that Your Imperial Majesty will continue to be close to honest men and stay away from those lacking virtues; that you will accept faithful words and reject wicked flattery; that you will decrease labor and stop hunting. Even as I go into the underworld, if these things happen, I will have no regrets. It is not necessary to summon the sons and daughters back here; if I see them mourn and cry, I will only be saddened. She died in 636. After she died, the palace authorities submitted Empress Zhangsun's writings—a 30 volume compilation of the good deeds of ancient women titled Examples for Women (女則, Nü Ze), and a commentary criticizing Han dynasty's Empress Ma – to Emperor Taizong. When Emperor Taizong read her works, he was greatly saddened, and he stated:

This book, written by the empress, is capable of being an example to generations. It is not that I do not know the will of heaven and mourn uselessly, but now, when I enter the palace, I can no longer hear her corrective words. I have lost a wonderful help, and I cannot forget her. He summoned Fang back to his chancellor position, and then he buried her with honors due an empress, but reduced the expenditures as much as possible, as she wished. He himself would eventually be buried at the same tomb, after his own death in 649.