Кіріспе

Моңғол халқының дәстүрлі медицинасы көп жылдар бойы дамып келді. Моңғол медициналық тәжірибесі олардың империясы арқылы таралып, көптеген халықтардың медицина жүйесінің құрамдас бөлігіне енді.

Тарих

Моңғолдар өздерінің медициналық жүйесін дамытқан Еуразия халықтарының кең желісінің бір бөлігі болды, оның ішінде қытай, корей, тибет, үнді, ұйғыр, ислам және несториандық христиандар. Олар осы халықтардың медициналық білімдерін қабылдап, өздерінің медициналық жүйесін дамытуға бейімдеді, сонымен бірге өз империяларындағы түрлі халықтар арасында білім алмасуды ұйымдастырды. Азияны аралап саяхат еткен кезде моңғолдар дәрігерлер тобымен бірге жүрді. Көбінесе шетелдік болған бұл дәрігерлер Азияның басқа халықтарынан моңғол сарайына медициналық білім әкелді. Олар моңғол ханзадаларының сапарларында үш мақсатты қызмет етті. Біріншісі – ханзадаларға медициналық көмек қажет болған жағдайда, олардың жеке дәрігерлері болу. Екіншісі – кездесетін түрлі топтағы халықтардан жаңа медициналық білімді байқап, алу. Ал үшіншісі – кездесетін халықтарға моңғолдар жинаған медициналық білімді тарату. Моңғолдар көшпелі өмір салтының арқасында сүйектерді орнату және соғыс жараларын емдеу сияқты салаларда жаңа немесе озық білімдерді ұсына алды. Моңғолдар тамақтану мен денсаулық арасындағы байланысты алғаш рет анықтаған. Моңғолдың дәстүрлі дәрігерлері шаман немесе қасиетті кісілер деп аталды. Олар ауруды емдеу үшін сиқырлы және рухани күштерге сүйенді. Аурудың табиғи себептерден туындаған ба, әлде зұлым ниеттің салдары ма екенін анықтау үшін оларға жүгінушілік еді. Олар көбінесе емші ретінде қолданылса да, басты күштері болжам жасау еді. Шөптерді қолданып ауруды емдеген шетелдік дәрігерлер шамандардан «оточи» деген атаумен ерекшеленді, бұл сөз ұйғыр тіліндегі «дәрігер» мағынасын беретін «отачи» сөзінен алынған. Моңғол медицинасы шөптер мен басқа да дәрі-дәрмектерді қолдана бастағаннан кейін, шетелдік дәрігерлердің қызметі арқасында шамандардың емшілік маңызы төмендеді. Ху Сихуэй (1314–1330) – Қытайдағы Моңғол Юань әулеті тұсында сарай терапевті және диетолог болған. Ол «Иньшань Чжэньяо» («Тағам мен сусындардың маңызды қағидалары») атты кітабымен танымал, ол қытай медицинасы мен асүйінің классикасына айналды. Ол кемшілік ауруларын эмпирикалық жолмен алғаш рет анықтап, нақты сипаттаған.

Жануарлар қаны

Жануарлардың қаны подаградан бастап қан жоғалтуға дейін әр түрлі ауруларды емдеу үшін қолданылған. Юань Шида жаңадан өлтірілген малдың, әдетте сиырдың немесе өгіздің қанымен емдеген көптеген жағдайлар тіркелген. Моңғол халқы жиі ауыратын подаграны, жаңадан өлтірілген сиырдың ішегіне ауырған дене мүшесін батырып емдеген. Адамды жануардың ішіне салу да қан құюдың бір тәсілі ретінде қолданылған. Соғыс алаңында, егер жауынгер көп қан жоғалтып есінен танып қалса, оны жалаңаяқ қалдырып, есіне келгенше жаңадан өлтірілген малдың ішіне салып қоятын. Ауырырақ жағдайларда, жаңадан өлтірілген өгіздің терісін сиырдың қарнындағы шайналған шөппен қосып, жарақаттарды емдеу үшін таңу және май жасап қолданған. Жаңадан өлтірілген малдың қарны мен майының жаман қанды сіңіріп алып, жаралының денсаулығын қалпына келтіретініне сенген.

Минералдар

Моңғол медициналық әдебиетінде минералдардың дәрі-дәрмек ретінде, көбінесе ұнтақталған металл немесе тас түрінде қолданылуы еске алынады. Қытайдан монғолдар да цинабар немесе сынап сульфидін емдеу құралы ретінде пайдаланған, оның салдарынан көптеген адам қаза тапқан. Қытайлықтар мен моңғолдар екеуі де цинабар мен сынап сульфидін өмір суру эликсирі деп санаған.

Өсімдіктер

Монғол медицинасының негізін шөптер құрады; аңыз бойынша, кез келген өсімдікті дәрі ретінде қолдануға болады. Бір емшінің айтуынша:
Көппіршіктер қонған барлық гүлдер түрлі ауруларға дауа болады. Мұндай гүлдерді еш ойланбастан жеуге болады. Көппіршіктер ұнатпаған гүл улы, бірақ дұрыс дайындалғанда ол да емге айналуы мүмкін.

Акупунктура және моксибуссия

Моңғолдар қытайлықтардан акупунктура тәжірибесін қабылдады. Олар бұл дәстүрді өзгертіп, түрлі меридиан нүктелеріне ине емес, шөп жағып емдеуге бейімдеді. Моңғолияда моксибуссия (акупунктура нүктелерін жусанмен күйдіру) дәстүрі пайда болды, кейіннен ол Тибет медицинасына енгізілді.

Су

Моңғол медицинасының ерекше бір жағы – суды ем ретінде пайдалану. Суды теңізді қоса, кез келген жерден алып, пайдалануға дайын болғанша көп жылдар сақтайтын. Қышқылдық және басқа да асқазан бұзылыстары су арқылы емдеуге жақсы көрінетін.

Сүйекті орнату

Сүйек салу – моңғол медицинасының бір саласы, оны Бариачилер, маманданған сүйек салушылар жүзеге асырады. Олар дәрі-дәрмек, анестезия немесе құрал-жабдықтарсыз жұмыс істейді. Олардың орнына, сүйектерді дұрыс орналасуына келтіру үшін физиотерапияны пайдаланады. Бұл процедура науқасқа ешқандай ауыртпалық тудырмайды. Бариачилер – медициналық білімі жоқ, отбасылық дәстүрді жалғастыратын қарапайым адамдар. Олар қаншалықты ауыр немесе қиын болса да, кез келген сүйек проблемасын шеше алады. Қытай дәрігерлері Моңғол империясына келген кезде, танымал Юань дәуірінің травматолог-хирургі Вэй Илин сүйек сынықтарын жазып, иық, жамбас және тізе буындарының шығуына арналған ерекше әдістерді енгізді. Ол сонымен қатар буынды орналастыру үшін ілгіш әдісін де дамытты. Вэй Илин – тек травматолог-хирург ғана емес, сонымен қатар анестезиолог болды және операциялары кезінде анестезия үшін түрлі халықтық емдеу тәсілдерін қолданды. Бұл дәстүрлі тәжірибе төмендеп бара жатқандай көрінеді және оны зерттеуге ғылыми жұмыстар жүргізілмеген.

Импульсті диагностикалау

Пульс диагностикасы Батыс Азияда, әсіресе Иранда кең таралған, ал оның Ислам әлеміне таралуы моңғолдарға дейін жетеді. Моңғол тіліндегі "май" сөзінің шығу тегі қытай тілінде. Қытай медицинасында пульс диагностикасы инь мен ян арасындағы тепе-теңдікпен байланысты болған. Пульстің бұзылуы инь мен янның тепе-теңсіздігінен туады деп есептелген. Бірақ моңғолдар бұл медициналық тәжірибені қабылдағанда, пульстің моральдық тәртіппен тікелей байланысты екеніне сенген. Моральдық тәртіп бұзылса, пульс та бұзылып, ретсіз болады деген сенімде болған. Бұл сенім "Юань Ши" кітабындағы оқиғада айқын көрінеді. 1214 жылы Оғодай қағанның пульсі ретсіз болып, ауыр сырқатқа шалдықты. Оның сенімді дәрігері империяның барлық аймағында жалпы кешірім жариялауға бұйрық берді. Біраз уақыттан кейін Оғодай қағанның денсаулығы жақсарды және пульсі қалыпқа келді. Моңғолдар үшін бұл оқиға пульс пен моральдық тәртіп арасындағы тікелей байланыстың дәлелі болды. Пульс диагностикасы тез арада басты диагностикалық құралға айналып, моңғол медицинасының негізгі тасы болды. Қубилай хан пульстік медицинаға арналған қытайлық нұсқаулықтарды моңғол тіліне аударуды бұйырды. Оның ізбасары Темір 1305 жылы пульс диагностикасын Императорлық Медицина академиясының студенттері емтихан тапсыруға міндетті он пәннің бірі ретінде бекітті. Пульс диагностикасында баланың және ересек адамның пульсін өлшеу арасында айырмашылық болды, және бұл айырмашылық аударған қытай мәтіндерінде, содан кейін моңғол мәтіндерінде ерекше атап көрсетілді.

Тамақ пен денсаулық арасындағы байланысты ашу

1330 жылы моңғол дәрігері Ху Сихуэй «Иншань Жэньё» (Тамақ пен сусындардың маңызды қағидалары) атты кітап жариялады. Бұл осы сала бойынша жарық көрген алғашқы кітап еді. Оқулығында Ху Сихуэй тепе-теңдікті сақтап, аса тоймауды, әсіресе ішімдік ішудегі шаманы сақтаудың маңыздылығын айтты. Ол сондай-ақ балық, моллюскілер, ет, жемістер, көкөністер және 230 түрлі дәнді дақылдар сияқты көптеген тағамдардың пайдалы қасиеттерін тізімдеді. Жүзім мінезді нығайтуға және қуатты арттыруға ұсынылды. Дегенмен, көп мөлшерде алма жеу ісіңкірдікке, ал апельсин жеу бауырдың зақымдануына алып келуі мүмкін. Көбінесе тағамға қолданылатын ит еті бауыр, көкбауыр, жүрек, өкпе, бүйрек және жүрек қыбын тыныштандыратындықтан өте пайдалы болды. Моңғолдар Еуразия далаларындағы саяхаттарында диета мен денсаулық арасындағы осы байланысты кеңінен таратуға ықпал етті.

Дом

Дом – бұл үй шаруасындағы емдеу дәстүрі, олардың көптегені қарапайым сенім-болымға негізделген – мысалы, баланың төсегінің үстіне ілінген түлкінің суреті оның ұйықтауына көмектеседі. Тыныс алу жиілігін санау психологиялық мәселелер мен күйзеліске де көмектеседі деп айтылады.

Тамақ ішетін қағаздар

1920 жылдары Шығыс Моңғолияда табылған баспа материалдары, аурулардың алдын алу немесе емдеу мақсатымен үстіне жазылған қағазды жеудің тарихи әдет-ғұрыптарын көрсетеді. Шамамен 24x29 мм көлемдегі беттерге тибет тілінде сиқырлы дұғалар мен монғол тілінде қолдану жөніндегі нұсқаулар басылған. Бұл практика, көрініп тұрғанындай, ламалық халық медицинасының бір бөлігі болған.

Қазіргі монғол дәстүрлі медицинасы

Бүгінде Моңғолия өзінің дәстүрлі медицина жүйесін ресми түрде қолдайтын санаулы елдердің бірі болып табылады. 1949 жылдан бері Қытай үкіметі моңғол медицинасын, зерттеулерді және білім беруді тұрақты түрде дамытуға көмектесіп келеді. 1958 жылы Ішкі Моңғолия медициналық колледжінің дәстүрлі қытай және моңғол медицинасы кафедрасы студенттерді қабылдай бастады. 2007 жылы ол кеңейтіліп, Хохот қаласының шетінде заманауи кампус ашылды. Қытай үкіметі 1999 жылдан бері көптеген моңғол медицинасы ауруханаларын ашты, оның ішінде Ішкі Моңғолияда 41, Шыңжаңда 3, ал Ляонин, Хэйлунцзян, Гансу және Цинхай провинцияларында бір-бір ауруханадан құрылды.