Кіріспе

Кобелл қарсы Салазар (бұрын Кобелл қарсы Кемпторн, Кобелл қарсы Нортон және Кобелл қарсы Бэббит) – 1996 жылы Элуиз Кобелл (Блэкфит) және басқа да американдық түпкілікті халық өкілдері АҚШ үкіметінің екі департаментіне – Ішкі істер және Қазынашылық департаменттеріне үнділік траст қорларын дұрыс басқармағаны үшін шағымданып, ұжымдық сотқа берген іс. 2009 жылы шешілді. Айыптаушылар АҚШ үкіметінің заң бойынша Ішкі істер министрлігіне тиесілі, бірақ жеке американдықтардың (пайда алушылардың) иелігіндегі үнділік траст активтерінен түсетін табысты дұрыс есептемегенін мәлімдеді. Іс АҚШ-тың Колумбия округінің аудандық сотына жіберілді. Бастапқы шағымда траст активтерін дұрыс басқармағаны үшін талаптар қойылған жоқ, себебі мұндай талаптарды тек АҚШ Федералдық талаптар сотында ғана дұрыс қарауға болады. Кейде бұл іс АҚШ-қа қарсы тарихтағы ең ірі ұжымдық сот ісі ретінде жарияланады, бірақ бұл күмәнді. Айыптаушылар ұжым мүшелерінің саны шамамен 500 мыңға жетеді десе, айыпталушылар 250 мыңға жуық деп санайды. Іс бойынша АҚШ үкіметінің ықтимал жауапкершілігі де даулы: талапкерлер 176 миллиард долларға дейін бағаласа, айыпталушылар ең көп дегенде бірнеше миллион доллар дейді. 2009 жылы іс 3,4 миллиард долларға шешілді. 1,4 миллиард доллар талапкерлерге төленді, ал 2 миллиард доллар Доуэс заңы бойынша бөлінген жерлерді қайта сатып алуға және оларды резервацияларға және тайпалық меншікке қайтаруға бағытталды. Сонымен қатар, американдық және Аляска түпкілікті халық студенттері үшін стипендиялық қор құрылды, ол бөлінген жерлерді сатудан түсетін қаражат есебінен қаржыландырылады. Бұл қор бастапқы талапкер Элуиз Кобеллдің құрметіне «Кобелл білім беру стипендиялық қоры» деп аталды, ол 1996 жылы үкіметке қарсы сотқа шағымданып, шешімге дейін іспен айналысты. Стипендиялық қортың лимиті 60 миллион доллар, 2016 жылдың қараша айына дейін қорға 40 миллион доллар аударылды. Оның 20 ғасырдың соңындағы түрі кейінгі саясаттың дамуының іздерін сақтайды. 19 ғасырдың соңында Конгресс пен атқарушы билік үндістерді ассимиляциялаудың ең жақсы жолы – «үндістер арасында өркениетті өмір салты мен қызметін енгізіп, оларды біртіндеп біздің азаматтарымыздың қатарына сіңіру» деп сенді. 1887 жылғы «Жалпы бөлу туралы заң» (Доуэс заңы) бойынша тайпалық жерлер бөлініп, үй шаруашылығы басшыларына жеке меншікке берілді. Доуэс тізімдері – сол кездегі үкімет өкілдері тіркеген әрбір тайпаның мүшелерінің тізімі. Заң қабылданған кезде бөлінген жердің жалпы ауданы, тайпалардың резервацияларында бірлесіп иеленген жер көлемімен салыстырғанда шағын болды. Үкімет жер бөлуден кейін қалған жерлерді «артық» деп жариялап, оларды үнді емес қоныстандырушыларға ашты, нәтижесінде миллиондаған акр тайпалық жерлер жоғалды. Доуэс заңының 5-тармағы АҚШ-қа «осылай бөлінген жерді жиырма бес жыл бойы осы жерді алған үндіге пайдалану және иелену үшін сенімгерлікпен ұстауды» талап етті. Сенімгерлік кезеңінде әрбір үнділік үшін жеке шоттар ашылып, жерлер жеке иеленушілердің пайдасы үшін басқарылатын болды. Үндістер мемлекеттік келісімсіз жерлерін сата, жалға бере алмайтын немесе оларды кепілге қоя алмайтын. Егер тайпалар бөлуге қарсылық көрсетсе, ол міндетті түрде жүзеге асырылуы мүмкін еді. Жиырма бес жылдан кейін бөлінген жерлер салық салынатын болды. Көптеген иеленушілер салық жүйесін түсінбеді немесе салық төлеуге ақшалары болмады, сондықтан сол кезде жерлерін жоғалтты.

Жетіспеген саясаттың жемісі

Ертедегі үндістердің сенімгерлік жүйесі, бірте-бірте тоқтатылып, соңында жойылған саясатқа енгізілген бірқатар түзетулердің нәтижесінде қалыптасты. Дауес заңымен құрылған үлестіру жүйесі мәңгілік болуы көзделмеген. Күтілгендей, үндістер 25 жылдың ішінде, шамамен бір ұрпақ бойында жерге толық иелік құқығын (fee simple) алатын еді. Үндістерді үлестірілген жерлерін өңдеп, пайдалы шаруаларға айналдыру туралы теория көтерілген үміттерді ақтамады. Оларға бөлінген жердің көп бөлігі құрғақ батыста шағын отбасылық шаруашылықтар үшін жарамсыз болды және олар алыпсатарлардың қанаушылығына ұшырады. Дауес заңы қабылданғаннан кейін он жыл өткен соң, үндістердің жерді басқару қабілетіне қатысты үкіметтің алаңдаушылығы себепті саясат түзетулерге ұшырады. 1928 жылға дейін тікелей бақылаушылар үндістерге толық құқық бергісі келмеді. Сол жылы жасалған Мериам есебі, үндістерге қатысты федералды саясаттың салдарына баға беріп, жер иелерінің "қабілеттілігін" дәлелдеу үшін сынақ мерзімінен өтуін ұсынды. 1900 жылдардың басында федералды үкімет бірқатар заңдар қабылдады, олар осы жерлерге үкіметтің сенімгерлік құқығын мәңгілікке бекітті. Ішкі істер министрлігінің сенімгерлігі кейде "эволюцияланған сенім" деп аталады. Осы кезде мұрагерлік жер үлесін мәңгілік етудің салдары туралы көп ойланбады. Жеке үндістерге бөлінген жерлер ұрпақтан ұрпаққа басқа отбасылық мүліктер сияқты беріліп отырды. Әдетте, мұрагерлік істерде жер үлесі өсиетте басқаша көрсетілмесе, барлық мұрагерлерге тең бөлінетін. Үндістерде өсиетнамалар кеңінен қолданылмағандықтан, жер үлестерінің көлемі бір мұрагерден келесі ұрпаққа берілгенде үнемі азайып отырды. Нәтижесінде, 20 ғасырдың ортасына қарай бастапқы бөлінген жер учаскесінің 100-ден астам иесі болуы мүмкін еді. Жер учаскесінің мөлшері өзгермегенмен, әрбір жеке иегердің үлесі бөлшектелген. Бұл жерді тиімді пайдалануға кедерілді. Үлестіру саясаты 1934 жылы ресми түрде жойылды, Франклин Д. Рузвельт басшылығымен 1934 жылғы Үндістерді қайта ұйымдастыру туралы заң (IRA) қабылданды. Бұл үнді тайпаларын өз үкіметтерін қалпына келтіруге және ортақ жерлерді басқаруға ынталандыруға бағытталған шаралардың бір бөлігі болды.

Іс

Элуиз Кобелл Монтана штатындағы федералды мойындалған Қара аяқты тайпасының банкирі және қазынашысы болды. 20-шы ғасырдың соңында ол федералды үкіметтің сенімдік есептерді дұрыс басқармағаны және американдық индейлерге тиіс ақшаны төлемегеніне қатысты мәліметтерге алаңдады. 1980-ші және 1990-шы жылдардағы реформаларға қолдау көрсету әрекеттері сәтті болмағаннан кейін, ол топтық сотқа шағымдануға шешім қабылдады. «Кобелл Бэббитке қарсы» ісі 1996 жылдың 10 маусымында тіркелді. Сотқа шағымданушылар: Элуиз Кобелл, Эрл Олд Персон, Милдред Клегорн, Томас Моулсон және Джеймс Луис Лароуз. Жауапкерлер – АҚШ Ішкі істер министрлігі және АҚШ Қаржы министрлігі. Кобеллдің сөзіне göre, «Бұл іс федералды шенеуніктердің нашар басқаруын, тиімсіздігін, адалдықсыздығын және кешіктіруін аңғарды». Шағымданушылар «үкімет 1880-ші жылдары индейлердің жерлерін мұнай, ағаш, минерал және басқа компанияларға жалға беру үшін алғанда, олардан 150 миллиардтан астам долларды заңсыз ұстап қалды» деп мәлімдеді. Бастапқыда индей шағымданушылар тобын адвокаттар Деннис М. Гингольд (келісімге қол жеткеннен кейін 2012 жылы кетіп қалды), Таддеус Холт және Американың түпкілікті халықтарының құқықтары қорының адвокаттары, оның ішінде Кит Харпер және Джон Эхохок өкілдік етті. Ішкі істер министрлігін президенттік тағайындармен, бірінші Брюс Бэббитт, содан кейін Гейл Нортон, Дирк Кемпторн және соңында Кен Салазар өкілдік етті. Іс судья Ройс Ламбертке жүктелді, ол ақырында Ішкі істер министрлігінің қатал сыншысына айналды, бірқатар өткір пікірлер білдірді. Сот бұйрығымен (шағымданушылардың өтініші бойынша) сот процесінде Ішкі істер министрлігінің веб-сайтының, оның ішінде Үндістан істері бюросының (BIA) бір бөлігі 2001 жылдың желтоқсанынан бастап жабылды. Жабылу бұйрығының себебі – Департаменттен тыс тұлғалар сенімдік деректерге қол жеткізе алады және оларды манипуляциялай алады деген алаңдаушылықтарды ескере отырып, сенімдік деректердің қауіпсіздігін қорғау болды. Бұйрық Департамент қызметкерлеріне де Интернетті пайдалануға тыйым салды. 2002 жылы Департамент жабылуды Ұлттық Индейлер Қазақстан Комиссиясына (NIGC) ұзартуды бұйырды, бұл индейлер қазақстандық ойындарын реттеуге қатысты үлкен бұзылыстарға әкелуі мүмкін еді, өйткені Комиссия ойын индустриясында жұмыс істейтін адамдардың тексерулері үшін саусақ іздерін тексеру үшін Интернет байланыстарын пайдаланды. NIGC жабылу бұйрығына қарсы күшті қарсылық көрсетті және осылайша тәуелсіз федералды агенттік ретіндегі мәртебесін орнатуға көмектесті. 2008 жылдың 14 мамырындағы округтік соттың бұйрығымен BIA және басқа да Ішкі істер министрліктері мен кеңселер қайтадан Интернетке қосылды.

Ламберт алынып тасталды

2006 жылдың 11 шілдесінде АҚШ-тың Колумбия округінің апелляциялық соты, үкімет тарапын қолдап, судья Ламберттің істен алынуына келісім берді, оның объективтілігін жоғалтқандығын анықтады. "Біз өте ойсырап, бұл жағдайды қайта тағайындау қажет болатын сирек жағдайлардың бірі деп қорытындылаймыз", - деді судьялар. Президент Рональд Рейган тағайындаған Ламберт өз пікірін ашық білдіретін адам ретінде танымал болды. Ол американдықтардың ұжымдық сотқа шағымдану ісінде бірнеше рет үкім шығарды. Оның шешімдері үкіметті айыптады және Ішкі істер министрлері Гейл Нортон мен Брюс Бэббиттің іс жүргізуі үшін сотқа сылтаусыздық жасады. Апелляциялық сот Ламберттің шешімдерін бірнеше рет қайтарды, соның ішінде Нортонға қарсы айыптауды да. 2005 жылы Ламберт Ішкі істер министрлігін нәсілшіл деп сынағаннан кейін, үкімет апелляциялық сотқа оны істен алу туралы өтініш жасады, оның істі жалғастыруға тым бейтарап екенін мәлімдеді. Апелляциялық сот судья Ламберттің кейбір мәлімдемелері шектен шыққандығын және "бірнеше жағдайда аудандық сот немесе оның өкілдері бейтарап төрешінің рөлін асырып кеткенін" анықтады. Сот Ламберт Ішкі істер органдарындағы нәсілшілдік әлі де жалғасып жатқанына және оның "адамгершілік пен мәдениеттен бейхабар, бір ғасыр бұрын жерленуі керек болған ұятты нәсілшіл және империалистік үкіметтен қалған динозавр, біз артта қалдырдық деп ойлаған бейжайлық пен англоцентризмнің соңғы өкінішті бекеті" деп санайтынын мәлімдеді. Апелляциялық сот істі басқа судьяға қайтаруды бұйырды [2006 жылдың 7 желтоқсаны. Іс барлық келешек процедуралар үшін судья Джеймс Робертсонға қайта тапсырылды].

Интернетке қайта қосылу

2008 жылдың 14 мамырында судья Джеймс Робертсон Ішкі істер министрлігінің бес кеңсесі мен бюросын интернетке қайта қосуға рұқсат беретін бұйрық шығарды. Солиситор кеңсесі, Үндістер ісі жөніндегі бюро, Тыңдаулар және шағымдар жөніндегі кеңсе, Арнайы сенімдінің кеңсесі және Тарихи сенімгерлік есептер кеңсесі 2001 жылдың 17 желтоқсанынан бастап ажыратылған еді, одан кейін үкімет әсер ететін мемлекеттік кеңселердің қалай дұрыс орындалуын көрсетуі және интернетке қайта қосылуы туралы талаптарды белгілейтін Келісім бұйрығына қол қойды. Судья Робертсонның бұйрығы бұл Келісім бұйрығын күштен шығарды. Келесі апталарда бұл кеңселер мен бюролар қайта қосылып, олардың веб-сайттарына көпшілік қайтадан қол жеткізе алды.

Тарихи есептік сынақ

2008 жылы аудандық сот талапкерлерге 455,6 миллион доллар өтемақы берді, оған екі тарап та шағымданып, жолғы берді. Cobell v. Kempthorne, 569 F. Supp.2d 223, 226 (D. D. C. 2008). 2009 жылдың 29 шілдесінде округтік апелляциялық сот бұл өтемақыны күштен шығарып, Cobell XXI ісі бойынша аудандық соттың бұрынғы шешімін қарауға қайтарды. Қараңыз, Cobell v. Salazar (Cobell XXII), 573 F.3d 808 (D. C. Cir. 2009).

Елді мекен

2009 жылдың 8 желтоқсанында Барак Обама әкімшілігі сенімгерлік іс бойынша келіссөздер арқылы шешімге келгенін мәлімдеді. 2010 жылы Конгресс 2010 жылғы талаптарды шешу туралы заң қабылдады, ол Кобелл мен Салазардың топтық іс жүргізу сенімгерлік ісі (және төрт үнділік су құқығы ісі) үшін 3,4 миллиард доллар қарастырды. Келісімнің шарттарында үкіметтің үнді мүліктілерінен жерді сатып алу және оны ұрпақтар арасында бөлініп, өте үңілген жерді тайпалық меншікке қайтару көзделген. Бұл ұзақ жылдар бойы шешілмей келген мәселені түзеу мақсатында жасалды. Келісімге бөлінген 1,4 миллиард доллар сотқа шағымданушыларға төленді. Дауес заңы бойынша бөлінген жерлерді қайта сатып алуға 2 миллиард долларға дейін қаражат бөлінді. Президент Барак Обама 2010 жылдың желтоқсан айында 3,4 миллиард долларлық келісімнің соңғы нұсқасын қаржыландыруға рұқсат беретін заңға қол қойды, бұл он төрт жылдық сот дауларынан кейін мәселені шешу мүмкіндігін арттырды. Сот судьясы Томас Хоган 2011 жылдың көктемінде келісімнің әділдігін тексеру отырысын өткізуге тиіс болды. 2014 жылдың желтоқсан айында Indian Trust веб-сайтында жарияланған баспасөз хабарламасында "шамамен 263 500" талапкерге чектер жіберілгені хабарланды. "Шектердің үштен екісі келіп түскеннен кейін 10 күн ішінде қолма-қол ақшаға айналдырылды және топ мүшелерінің 80% - ден астамы тарихи есеп беру бойынша төлемдерін алды". Келісімнің тағы бір бөлігі ретінде үкімет бас талапкер Элуиз Кобелдің құрметіне Cobell Education Scholarship Fund деп аталатын стипендиялық қор құрды. Ол қайта сатып алу бағдарламасы бойынша сатудан түскен қаражатты тоқсан сайын, ең жоғасы 60 миллион долларға дейін аударады. 2016 жылдың қараша айына дейін стипендиялық қорға жұмсалған жалпы сома 40 миллион долларды құрады. Жеке талапкерлерге төленген төлемдерге қоса, үкімет 1,7 миллион акр жерді қайта сатып алу үшін 900 миллион доллар төледі, бұл резервациялардың жер қорын тайпалық бақылауға қайтаруға мүмкіндік берді.

Реформа

2011 жылдың соңында, келісімге қол жеткізгеннен кейін, АҚШ Ішкі істер министрі Үндістердің сенімдік жүйесін бағалау үшін комиссия құрды. Комиссияға бес мүше кірді, оның ішінде Гарвард құқық мектебінің профессоры, сондай-ақ Квинальт және Навахо тайпаларының президенттері.