Отта Бруннер: Тарихшы, саясат және «халық» идеясы

Кіріспе

Австриялық тарихшы, швейцарлық астроном.

Отто Бруннер (21 сәуір 1898, Модлинг, Төменгі Австрия – 12 маусым 1982, Гамбург) – австриялық тарихшы. Ол кеш ортағасырлық және ерте заманауи Еуропаның әлеуметтік тарихы саласындағы еңбектерімен әйгілі. Бруннердің зерттеулері XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында неміс және австриялық академиялық ортада кең таралған саяси және әлеуметтік тарихтың дәстүрлі көзқарастарынан түбегейлі өзгеше болды. Оның орнына, ол "халықтық" мәдени құндылықтарға, әсіресе саяси зорлық-зомбылық, билік пен басшылық туралы идеяларға назар аудара отырып, әлеуметтік тарихтың жаңа моделін ұсынды. Ол Вена университетінде, содан кейін Гамбург университетінде оқытумен айналысты. 1940-1945 жылдары Венадағы архивтік және тарихи зерттеулер институтының (Institut für österreichische Geschichtsforschung) директоры қызметін атқарды, бұл институт – архивтік және тарихи саладағы беделді оқу орны.

Тарихи көзқарастар мен еңбектер

Бруннер ХХ ғасырдың ең маңызды неміс ортағасырлықтарының бірі саналады, бірақ соғыстан кейінгі Австрия мен Германиядағы тарихшы ретінде оның мұрасы даулы болды. 1920-30 жылдары көптеген консервативті австриялық ғалымдармен бірге Бруннер пангермандық саясатты қабылдады және нацистік Аншлюсті құттықтады. 1938 жылы ол нацистік партияға қосылуға тырысты, бірақ өтініші 1941 жылға дейін тоқтатылды. Нацистер «арнаға секіруге» асыққандарға күдікпен қарады және партияның толық мүшелігін тек нацистік мақсатқа ерекше және ерте берілгендігін көрсеткендерге ғана ұсынды. Дегенмен, Бруннердің 1939 жылғы «Жер мен билік» (Land und Herrschaft) кітабы «халық» (Volk) – германдық нәсілдік этникалық қауымдастықтың тарихи рөлін жоғары бағалаған «жаңа» неміс тарихнамасына маңызды үлес ретінде қабылданды. Кітапта Бруннер «Ел» идеясы – ортағасырлық империялық саясаттың тарихи және мәдени жағынан ерекше аймағы – тек феодалдық заңның өнертабысы емес, сонымен қатар патриархалдық билік идеясына негізделген, үй шаруашылығы мен оның мүшелеріне (Hausherrschaft) және оның жауынгерлер тобының басшысына (Gefolgschaftsrecht) қатысты билік пен үстемдік туралы мәдени және күрделі талаптардың нәтижесі екенін айтты. Бруннердің пікірінше, бұл дәстүрлер германдық халық санасы мен әлеуметтік өмірінің негізгі аспектілері болды және неміс жерлерінің тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол ортағасырлық институттар мен құқықтық практикаларды саяси қоғамдастықтың, атап айтқанда конституциялық ұлт мемлекетінің, көне нұсқалары ретінде қарастыратын тарихқа қазіргі тәсілдерді сынға алды. Саяси либерализм идеясын түбегейлі девальвациялау және демократиялық ұлт мемлекетінің орталықтығы фашистік құқықтық теоретик Карл Шмиттің еңбектерінде де кездеседі, оның еңбегін Бруннер мұқият қадағалап, өз кітаптарында сілтеме жасады. Оның интеллектуалдық күш-жігері нацистермен айқын сәйкес келсе де, Бруннер жеке антисемит емес еді, тіпті соғыста өзінің жеке ресурстары мен саяси байланыстарын қолданып, әріптесі Эрих Цолльнердің анасын қорғады, ол жартылай еврей болған және депортацияға ұшырайтын еді. Саяси көзқарасына байланысты Бруннер 1945 жылы университеттегі лауазымынан шығарылды және 1954 жылы Гамбургтегі ортағасырлық тарих кафедрасына тағайындалғанға дейін бірнеше жыл бойы тәуелсіз ғалым болып жұмыс істеді. Ол Шығыс Еуропа тарихының ғалымы Германн Аубиннің саяси симпатиясын бөлісті. Соғыстан кейінгі кезеңде Бруннер ортағасырлық және ерте заманауи әлеуметтік тарих туралы жазуын жалғастырды. «Жер мен билік» (Land und Herrschaft) кітабы ортағасырлық әлеуметтік ұйым тарихының мәдени тұрғыдан Германияда стандартты мәтіні болып қала берді. 1949 жылы Бруннер өзінің екінші танымал еңбегі «Асыл ауылдық өмір және еуропалық рух» (Adeliges Landleben und Europäischer Geist) атты австриялық барон Вольф Гельмхард фон Хобергтің (1612-1688) ерекше өмірбаянын жариялады. Ол сондай-ақ «Конституциялық және әлеуметтік тарихтың жаңа жолдары» (Neue Wege der Verfassungs- und Sozialgeschichte) (1956) атты очерктер жинағын шығарды, ол «Жер мен билік» (Land und Herrschaft) идеяларының кейбірін өзгертілген түрде ұсынды және жаңа жаһандық мәдениеттің негізі ретінде Еуропа тарихының кеңейтілген түсінігін ұсынуға тырысты. Брунер сонымен қатар Вернер Конзе және Рейнхарт Козелекпен бірге тарихтың негізгі ұғымдары немесе тарихтың негізгі ұғымдары (Geschichtliche Grundbegriffe) атты үлкен энциклопедиялық жұмысына үлес қосты, бұл жаңа пәнді, ұғымдық тарихты қалыптастыруға көмектесті. Ұғымдық тарих парадигмалық идеялар мен құндылық жүйелерінің уақыт өте келе, мысалы «бостандық» немесе «реформа» сияқты эволюциясымен айналысады. Бруннер және оның әріптестері әлеуметтік тарих – шын мәнінде барлық тарихи ой жүгірту – уақыт өте келе белгілі бір контексте тарихи мәнді мәдени құндылықтар мен практикаларды түсінуден басталуы керек деп сенді.

Brunner ranks as one of the most important German medievalists of the twentieth century, but his legacy as a historian in post war Austria and Germany has been controversial. Along with many conservative Austrian academics in the 1920s and 30's, Brunner embraced pan Germanistic politics and welcomed the Nazi Anschluss. He attempted to join the Nazi Party in 1938, though his application was held up until 1941—the Nazis tended to be suspicious of those who rushed to 'jump on the bandwagon' and held out full party membership only to those who demonstrated exceptional, and early, commitment to the Nazi cause. Nonetheless, Brunner's 1939 book Land und Herrschaft (Land and Lordship) was welcomed as a seminal contribution to a "new" German historiography that valorized the historical role of the "folk" (Volk), the Germanic racial ethnic community whose citizenry and spirit the Nazis claimed to embody. In the book, Brunner argued that the idea of a "Land"—a historically and culturally distinct region within the larger medieval imperial polity—was not simply an invention of feudal law, but an outgrowth of more organic and culturally complex claims to power (Herrschaft) resting in the idea of patriarchal rule over a household and its members (Hausherrschaft), as well as that of a chieftain over his band of warriors (Gefolgschaftsrecht). These traditions, Brunner argued, were fundamental aspects of Germanic folk consciousness and social life and played a key role in shaping the history of German lands. He criticized then current approaches to history which viewed medieval institutions and legal practices as primitive antecedents of a supposedly more advanced form of political community, namely the constitutional nation state. The radical devaluation of the idea of political liberalism and the centrality of the democratic nation state could also be found in the writings of the fascist legal theorist Carl Schmitt, whose work Brunner followed closely and cited in his books. Although his intellectual efforts were clearly aligned with the Nazis, Brunner was apparently not personally antisemitic and even used his own resources and political connections during the war to protect the mother of a colleague, Erich Zöllner, who was part Jewish and would have been subject to deportation. Due to his political affiliations, Brunner was forced out of his university post in 1945 and worked for a number of years as an independent scholar before being appointed to the chair of medieval history at Hamburg in 1954 as successor to Hermann Aubin, a scholar of eastern European history with notably similar political sympathies. In the post war period, Brunner continued to write on medieval and early modern social history. Land und Herrschaft remained a standard text in Germany for the history of medieval social organization from a cultural perspective. In 1949, Brunner published his second acclaimed work, Adeliges Landleben und Europäischer Geist (Noble Rural Life and the European Spirit), a highly original biography of the Austrian baron Wolf Helmhard von Hohberg (1612–1688) which illuminated the shared cultural and intellectual values of the European nobility in the early modern period. He also produced a collection of essays, Neue Wege der Verfassungs und Sozialgeschichte (New Paths of Constitutional and Social History)(1956) which presented some of the ideas of Land und Herrschaft in a modified form and attempted to offer an expanded notion of European history as the basis for a new global culture. Brunner also contributed, with Werner Conze and Reinhart Koselleck, to a major encyclopedic work, Geschichtliche Grundbegriffe, or Fundamental Concepts in History which helped shape a new discipline, that of conceptual history. Conceptual history deals with the evolution of paradigmatic ideas and value systems over time, such as "liberty" or "reform." Brunner, along with his colleagues, believed that social history—indeed all historical reflection—must begin with an understanding of historically contingent cultural values and practices in their particular contexts over time.

Мұра және дау-дамай

Бруннер, Карл Босль, Вальтер Шлезингер, Теодор Шидер және Вернер Конзе сияқты тарихшылармен бірге – олардың барлығы соғыстан бұрын және соғыс кезінде нацизмді қолдаған немесе ашық түрде оған жақтасқан – соғыстан кейінгі Германия мен Австрияда ортағасырлық әлеуметтік тарих теориясы мен оқытуын басып озды. Франтишек Граус сияқты бірнеше ғалымдар олардың әдістері мен теорияларының идеологиялық салдары, сондай-ақ кейбір тарихи интерпретацияларының дұрыстығы туралы сұрақтар көтергенімен, академиядағы өз орнынан ығыстыра алмады. Жақында Израиль ортағасырлық зерттеушісі Гади Алгази Бруннердің теориясын қатаң сынап, оның дереккөздерін фашистік көзқараспен қарастырғанын және кітаптарының нацистік мәдени тарих көзқарасын қолдауға бағытталғанын айтты. Геттинген тарихшысы Отто Герхард Оексле Бруннердің еңбегін 1920-30 жылдардағы тарихи көзқарастар контекстінде қарастыру керек екенін, оны нацистік пропаганда деп қарапайым түрде жатқызуға болмайтынын мәлімдеді. Тарихшы Ханна Скода "оның саяси көзқарастары оның қорытындыларын қабылдауға дайындықпен үйлеспейді" деді. Бруннердің бірнеше тұжырымдамалары мен үлгілері бүгінге дейін тарихи зерттеулерде талқыланып келеді, сонымен қатар олардың нацистік идеялардың ықпалында қаншалықты болғаны сұрақ тудырады. Бұл бүкіл үй тұжырымдамасына қатысты, онда Бруннер соғыстан бұрынғы қоғамдардың негізгі бірліктерін сипаттау үшін маңызды термин деп санды, немесе оның ортағасырлық саясаттың орталық түрі ретінде қарастырған қақтығыс анықтамасына қатысты. Өзінің әлі күнге дейін талқыланып келе жатқан "Жер мен билік" еңбегінде Бруннер орта ғасырлардағы биліктің пайда болуының ықпалды моделін жасады. Ортағасырлық зерттеулерде Бруннердің еңбегі ортағасырлық конституциялық құрылымдарды заманауи емес, олардың өзіндік терминдерімен түсіндіруге тырысқанында көрінеді. Бруннердің "Жер мен билік" конституциялық еңбегі оның замандасы Карл Шмиттің "саяси" ұғымын, ол жау ұғымына ерекше мән берді, одан бас тартудың тарихнамалық көрінісі ретінде де түсіндірілді. Бруннердің түсінігіне сәйкес, саяси әлемнің тәртіп жүйесі ретінде жұмыс істеуі "достыққа" көбірек тәуелді болды: ортағасырлық тарих жалпы құқық түсінігі арқылы бірге өмір сүруде бейбітшілікті сақтауға басымдық берді. Шешуші фактор – билік үшін күрес емес, құқық үшін күрес, ол негізінен жалпы бейбіт тәртіпті қорғау үшін күрес. Бүгінгі көзқарас бойынша, Бруннер бүкіл үй тұжырымдамасымен "бірігу идеалын" ұсынды және ортағасырлық тарихты қарастырудан қақтығыстарды көптеп алып тастады. Соңғы зерттеулер Бруннердің соғысты орта ғасырлардағы өмірдің негізі деп талап етуін сынап, оның еңбегіне қатысты сынды салыстырмалы түрде қарастырады. Кейбір соңғы зерттеулер (Алгази, Кортум) орта ғасырды зорлық-зомбылықты өз мақсаты ретінде қарастыратын анахронистік тұжырымдамадан басталады, оны құқықты сақтау және бейбітшілік орнату құралы ретінде емес. Сонымен қатар, ортағасырлық "елдер" идеологиялық құрылымдар ретінде көрінуі мүмкін, бірақ қазіргі заманғы ұғымдарға сәйкес келмейтін құрмет, пайда және бейбітшілік қоғамдары ретінде емес. Алгази мен Кортумның зерттеу нәтижелері де сынға ұшырады, Ото Бруннер оларды таза идеологиялық тұрғыдан қарастырады, бірақ оның модернизацияланған ұлттық тарихнамаға енуін елемеді, ол көп жағдайда 60-70 жылдардағы "мәдени бұрылысқа" дайындады, ол тарихи ғылымдарда бүгінге дейін әсер етеді. Отто Бруннер 1982 жылы Гамбургте ортағасырлық тарих профессоры болып қайтыс болды.

Brunner, along with historians like Karl Bosl, Walter Schlesinger, Theodor Schieder and Werner Conze—all of whom supported, or were openly sympathetic to, Nazism in one way or another before and during the war—dominated the theory and teaching of medieval social history in post war Germany and Austria. A few scholars, like the Czech medievalist František Graus, attempted to raise questions about the ideological implications of their methods and theories, as well as the tenability of some of their historical interpretations, but failed to effectively displace them from their position in the academy. More recently, the Israeli medievalist Gadi Algazi leveled a major critique against Brunner's theories, charging that Brunner read his sources through a fascist lens and that his books were clearly intended to support a Nazi vision of cultural history. Others, like the Göttingen historian Otto Gerhard Oexle, have argued that Brunner's work should be understood in the broader context of historical attitudes in the 1920s and 30's and not simply dismissed as Nazi propaganda. The historian Hanna Skoda has said that "his own political views sit uncomfortably with a historiographical willingness to take his conclusions very seriously". Several concepts and models by Brunner are discussed in historical studies to this day, also under the question of the extent to which they were influenced by Nazi ideas. This applies to the notion of the whole house, in which Brunner saw the key term to describe the basic units of premodern societies, or to his definition of the feud, which he understood as a central form of medieval politics. In his work Land und Herrschaft, which is still discussed today, Brunner designed an influential model for the emergence of late medieval sovereignty. In Medieval Studies, Brunner's merit is seen in the fact that he tried to capture and present the medieval constitutional structures not with modern, but with their own appropriate terms. Brunner's central constitutional work Land und Herrschaft was also interpreted as a historiographical rejection of the concept of his contemporary Carl Schmitt, who defined the “political” with a strong emphasis on the concept of the enemy. According to Brunner's understanding, the functioning of the political world as a system of order was much more dependent on the “friendship”: Medieval history was shaped by the primacy of maintaining peace in coexistence through a common understanding of law. The decisive factor is not the struggle for power per se, but the struggle for law, which is essentially a struggle for the protection of the common order of peace. From today's perspective, it is emphasized in this context that Brunner set an “ideal of integration” with his concept of the whole house and thus largely excluded conflicts from the consideration of medieval history. Recent studies criticize Brunner's apodictic insistence on war as the basis of existence in the Middle Ages. At the same time, they relativize the criticism of his work. Some of the more recent research (Algazi, Kortüm) would start from an anachronistic conception of the Middle Ages, which regards violence as an end in itself and not as a means of safeguarding the law and creating peace. At the same time, medieval “countries” would be seen as ideological constructions, but not as actually existing communities of honor, benefit and peace that defy modern criteria of conception. At the same time, the research findings of Algazi and Kortüm are critically questioned, which Otto Brunner locates purely ideologically and ideologically, but overlooks his integration into a modernizing national historiography, which in many ways prepared the "cultural turn" of the 60s and 70s that in the historical sciences continues to have an effect today. Otto Brunner died in 1982 as professor emeritus of medieval history at Hamburg.

Негізгі жұмыстар

Жер және иелік: Ортағасырлық Австриядағы басқару құрылымдары, Говард Каминский және Джеймс Ван Хорн Мелтон аудармасы (Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы, 1992). Алғаш рет жарияланған: "Ланд унд Херршафт: Оңтүстік-Шығыс Германияның ортағасырлық территориялық конституциялық тарихының негізгі мәселелері" Венадағы Тарих зерттеу және мұрағаттану институтының жарияланымдары (Баден бей Вена, 1939). Ақсүйектік шаруашылық және еуропалық рух. Вольф Гельмхардс фон Хохбергтің өмірі мен еңбектері 1612–1688 (Сальцбург: Отто Мюллер, 1949). Батыс тарихындағы ойлау (Гамбург: Univ. өзіндік баспасы, 1954). Әлеуметтік тарихтың жаңа жолдары. Дәрістер мен мақалалар (Геттинген: Ванденхок және Рупрехт, 1956). Тарихи негізгі ұғымдар: Германиядағы саяси-әлеуметтік тілдің тарихи сөздігі, Отто Бруннер, Вернер Конзе, Рейнхарт Козелек редакциясымен (Штутгарт: Клетт Котта, 1972–1997). Орта ғасырдағы Еуропаның әлеуметтік тарихы (Геттинген: Ванденхок және Рупрехт, 1978).

Оқыған білімін қайта бағалау

Гади Алгази, Ерлер билігі және феодалдар билігі соңғы орта ғасырларда: Билік, өзара қарым-қатынас және тіл қолданысы. (Франкфурт-на-Майне/Нью-Йорк: Campus, 1996). Франтишек Граус, “Орта ғасыр конституциялық тарихы”, Historische Zeitschrift 243 (1986), 529–590 бб. Отто Герхард Оексле, “Әлеуметтік тарих – ұғымдық тарих – ғылым тарихы. Отто Бруннердің еңбегіне түсініктемелер”, Vierteljahresschrift für Sozial und Wirtschaftsgeschichte 71 (1983), 305–341 бб. Джеймс Ван Хорн Мелтон, “Халықтық тарихтан құрылымдық тарихқа: Отто Бруннер (1898–1982) және неміс әлеуметтік тарихының радикалды консервативті тамырлары”, Хартмут Леман және Джеймс Ван Хорн Мелтон, ред., Үзділіктің жолдары: Орталық Еуропа тарихнамасы 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін (Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1994), 263–292 бб. Питер Н. Миллер, “Нацистер және неостоиктер: Отто Бруннер мен Герхард Острайх Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және кейін”, Past and Present 176 (2002), 144–186 бб. Константин Лангмайер, (2016). “‘Елге құрмет пен пайда, тыныш және ыңғайлы’: Елді құрмет, пайда және бейбітшілік қауымдастығы ретінде қарастыру: Ортақ пайда туралы пікірталасқа үлес”, Zeitschrift für Historische Forschung 31, № 4 (2004), 529–549 бб.