Кіріспе

Морейдегі бенедиктиндер монастыры, Шотландия, Ұлыбритания. Плюскардэн аббаттығы (/p//l//ʌ//s//k//ə//r//d//ə//n/) – Шотландияның Морей аймағындағы Элгин қаласының оңтүстік-батысына қарай 6 миль (10 км) жерде, Қара Өзеннің шатқалында орналасқан католик бенедиктиндер монастыры. Ол 1230 жылы Александр II Валискаулиан ордені үшін құрылған. 1454 жылы Уркхарт приорлығымен біріккеннен кейін Плюскардэн приорлығы бенедиктиндер үйіне айналды. Шотландия реформациясы кезінде приорлық төмендеді, ал 1680 жылға қарай қираған күйге келді. 19 ғасырдың соңында бұзылуды тоқтату үшін бірқатар жұмыстар атқарылды. 1948 жылы приорлық Субиако Кассинес Бенедиктиндер конгрегациясының үйіне айналды, ал Глостерширдегі Принкнаш аббаттығының монахтары оны қалпына келтіру жұмыстарын бастады. 1966 жылы приорлық ана үйден тәуелсіздік алды; 1974 жылы аббаттық мәртебеге көтерілді.

Этимология

Плюскард атауы, оның ең алғашқы жазбалары 1226 жылы Плюскардин, ал 1233 жылы Плошардин түрінде кездеседі, шығу тегі «күмәнді». Плюскардэн атауы пиктік немесе бриттондық *карден элементіне қатысты пікірталас шақырады, бұл, мүмкін, «қоршалған жер» дегенді білдіреді және екінші бөлігі болуы мүмкін. Бірінші элемент бриттондық болып көрінеді, бірақ оның нақты мағынасы белгісіз. Бұл корнуолл тіліндегі plos сөзімен байланысты болуы мүмкін, яғни «ластанған». Фонетикалық тұрғыдан ең ықтимал шешім – бірінші элементтің гель тіліндегі plaosg («тері, қабықша, жұмыртқа қабығы») немесе оның пиктік түбірі *plusc (мысалы, валлий plisc, орта бретон plusk) болуы. «Орын» деген мағынаны білдіретін валлий plas сөзімен байланыстырылған да, бірақ бұл сөздің көне француз тілінен алынғандығын ескерсек, бұл мүмкін емес. Plaosc немесе *plusc бірінші элемент болса, атаудың екінші бөлігі гель тіліндегі árd немесе валлий тіліндегі arrd пиктік тіліндегі баламасынан шыққан болуы мүмкін, екеуі де «биіктік» дегенді білдіреді. Орденді құрған Виар, Лугнидегі Чартерхауста дін қызметкері болып оқыған. Орденнің алғашқы монастыры Бургундиядағы Шатильон-сюр-Сеннен шамамен 20 км қашықтықта орналасқан Валь-де-Шо болды. Орденнің аскетикалық ережелерін жасаған Виар 1205 жылы Папа Иннокентий III-тен рұхсат алды; осы бұйрықтың көшірмесі Морейдің жарғысында сақталған. Содан кейін жазылған заңдық жарғы, Ordinale, литургияның егжей-тегжейін, лауазым иелерінің міндеттерін және орденнің тәртібін анықтады. Ordinale цистерциандық және, аз дәрежеде, картузиандық тәжірибелерге ұқсас ережелерді қамтиды. Цистерциандық тәжірибеден ең басты айырмашылық – монахтар үшін жеке жатқан орындар, ең болмаса Грандмонтиндер тәжірибесіндегідей бөлінген жатақхана, және бау-бақшалар, онда ағайындар ресми міндеттерінен бос уақытта жеке бақшаларын күтіп-ұстауға рұқсат етілген. Валлискаулиандар қабылдаған тағы бір картузиандық ереже – монастырда 20-дан аспайтын монах болуы керек еді. Бұл қауымның кішкентай болуына байланысты, бай демеушілер болмаса, өмір сүру қиын болар еді. Орденнің 19 ғасырлық тарихшысы JAP Mignard мәлімдегендей, валлискаулиандардың барлығы 21 ғимараттан тұрды, сондықтан олар 1429 жылы Перттегі жалғыз шотландтық картузиандық монастыры құрылғаннан кейін олардың әдет-ғұрыптарын білген болуы керек. Александр II орденге Несс және Шпей өзендері арасындағы кең жазықтарды сыйлады. Ол сонымен қатар Плюскард, Элгин, Дункинедир, Молен, Форрес және Дулпотендегі диірмендерден түскен табысты, сондай-ақ Финдхорн және Шпейдегі шабақ аулау құқығын берді. Плюскард ормандарында кенеттен шығарылған темірге оннан бір бөлік алынды. Монастырдың өзінен шыққан заманауи жылнамалар жоқ, бірақ Liber Pluscardensis – бұл Шотландия тарихы, ол Scotichronicon және Fordun еңбектерінен көп нәрсені алған және 1461 жылы Данфермлин аббатының бұйрығымен Плюскардта жазылған. Құжатты Морис Бьюкенен атты дін қызметкері жазған, бірақ ол монастырьдың монахтық мекемесінен алынған ешқандай ақпаратты бермейді. Дәстүр бойынша, монастырда 14 ғасырда екі өрт болған. Біріншісі 1303 жылы Англияның Эдуард I-іне, ал екіншісі 1390 жылы Александр Стюартқа, 1-ші Бухан графына, Баденохтың қасқыры деп аталды. Әрине, физикалық дәлелдер өрт болғанын және трансепттерге келтірілген зиянның қалпына келтірілмегенін растайды, бұл азайған ресурстарды көрсетеді. 15 ғасырға қарай, үйдің жағдайы, физикалық және саяси тұрғыдан, ауыр болды, кімнің алдыңғы орынға шығуы керектігі туралы даулар жиі туындады. Жүз жылдық соғысқа (1337–1453) байланысты Франциямен байланыс үзілуі және кірістің төмендеуі жағдайды нашарлатты. Шотландиялық үйлерге Валь-де-Шодағы жылдық Бас Капитулға қатысудан босату берілді.

Бенедиктин монастырі

1453 жылы Уркхарт преоры Джон Бонали Рим папасынан өзінің монастыры мен Плюскардэнді біріктіруді ресми түрде сұрады. Ол кезде Уркхартта екі ғана монах, ал Плюскарденде алты монах болды. Папалық бұйрық Николай V 1453 жылдың 12 наурызында екі монастырды біріктіру туралы жариялады, содан кейін Плюскардэн бенедиктиндік Данфермлин аббаттығының еншілес үйіне айналды. Плюскардэн, ғимараттары кеңірек болғандықтан және қалпына келтіру оңайырақ деп есептелгендіктен, приория орны ретінде Уркхарттан басымдық алды, ал Бонали оның бірінші бенедиктиндік приоры болып тағайындалды. Джон Боналидің кезінде Плюскардэн және одан бұрын Уркхарт монастырьларында тәртіпсіздіктер кең таралды, ал екі орындағы приорлар да көптеген күнәларға ұшырады деп айыпталды. Аталған тәртіпсіздіктерге қатысты комиссиядан кейін Бонали отставкаға кетіп, оның орнына Дунфермлин аббаттығының сакристари болған Уильям Бойс келді. Плюскардэннің екінші бенедиктиндік приоры Уильям Бойске абат Рихард де Ботвелл (1445–70) Данфермлин аббаттығының шіркеу құрылысын күтіп-ұстау міндеті тапсырылды, осы уақытта аббаттықтың кемесінің батыс жағы қалпына келтірілді. Осы приордың қызмет ету кезеңінде Плюскардэнда бірқатар маңызды жақсартулар жасалған болуы мүмкін. Шындығында, 1506 жылы король Яков IV монастырьде тұрып, құрылыс жұмысына қатысқан шеберлерге сусын сатып алу үшін 15 шиллинг сыйлық бергені белгілі болды. Плюскардэндағы 16 ғасырдағы монахтар саны, олардың жарғыларға қол қоюы арқылы көрсетілгендей, 1500 жылы жеті, 1508 жылы тоғыз, 1524 жылы он үш, 1548 және 1558 жылдары да он үш, ал 1558 жылы он бір монахты құрады. Джордж Лирмонт (1509–29) және Александр Данбар (1529–60) – Реформацияға дейінгі соңғы екі приор, олар зайырлы дін қызметкерлері болғанымен, екеуі де бенедиктиндік киім киді. Данбар, өзінің замандасы Ельгиндегі епископ Патрик Хепберн сияқты, монастырь мүлкін ірі көлемде иеліктен шығарды – Данбардың жағдайында, оны өзінің отбасына берді. Данбар 1560 жылы қайтыс болды, ал қауымға монастырь кірістерін және қалған монахтардың әл-ауқатын басқаратын мақтаулы приорлардың жауапкершілігі жүктелді. Плюскардэндағы соңғы монах – Томас Росс, ол мақтаулы приор Александр Сетонмен (кейіннен 1-ші Данфермлин графы болды) бірге 1586 жылы балық аулау құқығына куә болды. Монастырьде монахтар қауымы болмағаннан кейін, иеліктерді монастырьдің ер адамдары басқарды. 17 ғасырда монастырь қирап, Эльгиндегі Сент-Джайлз шіркеуін қайта құру үшін карьер ретінде пайдаланылды. Тасымалдаушыларға төленген ақылар ғимараттың бұзуы үлкен масштабта болған болуы керек екенін көрсетеді. Плюскардэндегі жерлер Файф графтарының иелігіне өтті, ал 4-ші граф шығыс қанатын аң аулау үйіне айналдырған кезде одан әрі нашарлауды тоқтатты. 1897 жылы мүлікті 3-ші маркиз Джон Патрик Крайтон Стюарт сатып алып, шіркеуді қалпына келтіруге кірісті, бірақ 1900 жылы оның қайтысымен жұмыс тоқтатылды.

Бенедиктиндер аббатшылығы

Плюскардендегі ғимараттарға ие болған Лорд Колум Крайтон Стюарт 1943 жылы осы монастырь мен оның жерін Бенедиктин Принкнаш аббаттығына сыйлады. 1948 жылы қауым келді, және жеті жылдың ішінде шіркеудің қоңырау мұнарасының шатыры жабылды. Қайта жаңарту жұмыстары жалғасты, ал 1966 жылы монастырь Принкнаштан тәуелсіздік алып, 1974 жылы аббат мәртебесіне ие болды. 1987 жылы Плюскарден АҚШ-тың Питершем қаласындағы Сент-Мэри монастырының Плюскарденнің тәуелділігі ретінде каноникалық мәртебе алу өтінішін қабылдады. 1990 жылы Плюскарденнен Дом Анселм Аткинсонды абат Альфред Спенсер Сент-Мэри монастырының басшысы етіп тағайындады. Ол 2011 жылдың 9 тамызында Плюскарден аббаты болып сайлануға дейін Питершемдегі осы лауазымда қызмет етті. Оның аббаттық батасы 2011 жылдың 3 қазанында Плюскарденде болды. Аббаттық кешен қонақтарды қарсы алады және кейде ресми рухани демалыстар ұйымдастырады. Шіркеуде, асханада және басқа да монастырлық аймақтарда әдетте үнсіздік сақталады. Қонақтар аббаттық жұмыстарға көмектесуге жиі атсалысады.