Кіріспе

Тапануи тармағы – Жаңа Зеландияның Саутленд және Отаго облыстарының шекарасына жақын орналасқан теміржол желісі. Атауы Тапануиде аяқталатындай болғанымен, шын мәніндегі соңғы стансасы Эдиевальде орналасқан. Желінің құрылысы 1878 жылы басталып, алғашқы бөлігі 1880 жылы ашылды. 1978 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін Помахака өзенінің тасқынынан қирады.

Құрылыс

XIX ғасырдың екінші жартысында аймақтағы шаруалар жерлерінің құнын арттыру және нарықтарға оңай қол жеткізу үшін теміржол қатынасын қалап, 1876 жылы провинциялар таратылуынан бұрын Инверкаргиллге сауданың кетіп қалуынан қорқыған Дунединдегі мүдделі тараптардан қолдау алды. 1877 жылы аудандық инженер У.Н. Блэр Тапануи арқылы Орталық Отагоға бағыт ұсынды, бірақ бұл Тапануиден тыс жерлерде қолдау таппады. Дегенмен, аймақта тармақ желісін салуға рұқсат берілді және құрылыс 1878 жылы басталды, Бальклутадан батысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан Уайпахидегі Басты Оңтүстік Желісінен бөлінді. Желіге арналған алғашқы локомотив 1880 жылдың 8 шілдесінде жеткізілді, ал Қоғамдық жұмыстар департаменті үш күннен кейін Тапануиге пойыздарды іске қосты. Тапануидегі ресми ашылу салтанаты 1880 жылдың 24 қарашасында өтті, бірақ іс жүзінде 25,13 шақырымдық желі 1880 жылдың 1 желтоқсанында Тапануиден тыс, Келсо деген елді мекенге дейін ашылды. Осы жылы Келсодан Уайкая аймағына батысқа қарай желі салу ұсынылды, бірақ бұл ұсыныстар іске аспады және Уайкая тармағы Уаймеа жазығындағы Риверсдейлден салынды. 1884 жылдың 1 сәуірінде Келсодан Хериотқа дейінгі 7,11 шақырымдық бөлігі ашылды. Жергілікті газет, «Тапануи курьеры», теміржол желісін Клута өзеніне, содан кейін Роксбургке дейін ұзартуға Дунробин төбелеріндегі қысқа туннель мен сазды қазбалар ғана кедергі келтіретініне сенді. 1900 жылы үкімет Роксбургке дейінгі бағыт бойынша соңғы шешімді күтіп, теміржолды Хериоттан Эдивельге дейін ұзартуды шешті, бұл он шақырымдық ұзарту 1905 жылдың 18 ақпанында ашылды, соның нәтижесінде тармақтың жалпы ұзындығы 42,3 шақырымға жетті. Эдивель соңғы станса болып шықты, себебі Милтоннан Лоуренс арқылы Роксбургке дейінгі желі созылды.

Операция

Алғашқы кезде Эдивельден күнделікті аралас пойыз қатынады. Бұл аралас пойыздар негізгі экспресс бағыттарымен және Инверкаргилл-Клинтон аймақтық қызметтерімен Вайпахидегі түйіспеде байланыс жасайтын. Жақсы жол желілерінің дамуынан бұрын бұл желі өте маңызды болды, бірақ 20 ғасырда көлік инфрақұрылымы жақсарған сайын, жолаушылар ағыны төмендеді. Ұлы депрессия желінің қаржылық жағдайына кері әсер етті, 1930 жылы кірістер шығындардың артуымен бірге күрт төмендеді. Қаржыны үнемдеу мақсатында желідегі жолаушылар тасымалы тоқтатылып, автобустармен алмастырылды, осылайша аралас пойыздар тек жүк тасымалына арналды, ал Эдивель локомотив депосы 1934 жылдың 1 қаңтарында жабылды. Жүк тасымалы қажеттілікке қарай іске асырылды, көп жыл бойы апта ішінде тұрақты түрде жұмыс істеді, бірақ бұл бағыттан үнемі шығын көрілді. 1968 жылдың 1 қаңтарында Хериоттан Эдивельге дейінгі пайдаланылмаған бөлігі жабылды, себебі ол жылына 4000 тоннадан аспайтын жүк көлемін тасыды, бірақ желінің қалған бөлігінің тағы бірнеше жыл бойы жұмыс істеуін қамтамасыз ететін жеткілікті жүк ағыны болды, 1970 жылдары тоннаж 30 000 мен 60 000 тонна аралығында ауытқып отырды. Осы кезеңде тасылған жүктердің басым бөлігі 9 шақырым қашықтықта орналасқан Мемлекеттік орман шаруашылығының Коникал Хилл пилорамасынан және Блафф маңындағы Соутленд Ко-оперативтік Фосфат Компаниясының зауытынан Хериоттағы Батыс Отаго көліктеріне тасылатын фосфаттан тұрды. 1969 жылдың наурыз айында пойыздар Гордан қайта ұйымдастырылды, ал бұл бағытта әдетте қатынайтын ескі А класты бу локомотивтері DJ класты дизель-электр локомотивтерімен ауыстырылды (Жаңа Зеландия теміржол жүйесіндегі бу локомотивтерінің қуаты 1971 жылдың соңына қарай толыққандай тоқтатылды). 1978 жылдың қазан айының ортасында желіге үлкен қайғы басылды. Помахака өзеніндегі су тасқыны көптеген жерлерде көпірлерді қиратты және жол төсектерін шайып кетті, ал қымбат жөндеулер экономикалық тұрғыдан тиімді болмас еді. Екі айдан кейін желтоқсанда ресми жабылу расталды. 1962 жылы жабылуға дейін Вайкака тармағы Тапануи тармағымен қатар орналасқан аңғарда жүріп тұрды. Желілердің жұмыс істеуімен байланысты қызықты факт ретінде, бір аңғардағы локомотивтер экипажы кейде екінші аңғарда жұмыс істейтін бу машинасының түтінін көре алатындарын айтатын.

Бүгін

Бұл тармақтың қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған, бірақ уақыт өте келе ескі теміржолдардың қалдықтары тозып, кейбір жағдайларда мүлдем жоғалып жатыр, сондықтан бұрын көзге түскен нәрсе қазір жоқ болуы мүмкін. Желінің бастапқы бөліктерінде рельстерсіз көпірлердің әлі де бар екеніне сенімді, әсіресе Помахака өзені арқылы салынған фермалық көпір. Тапануи теміржол станциясы мен ауласы Тапануи қалашығында емес, шамамен 2 км қашықтықта, Станция Rd деңгейлі өткеліне жақын орналасқан. Тапануи теміржол ауласының орны әлі де анық көрінеді, сондай-ақ оның шекарасын белгілеген макрокарпа ағаштары да сақталған, бірақ станция ғимараты жойылған. Станция Rd-дегі дөңгелек, бұл деңгейлі өткел және деңгейлі өткелдің жанындағы ескі сауда ғимараты да әлі тұр. Су тасқыны Келсоны дерлік толығымен қиратты және қазір ол тасталып кеткен, бірақ теміржолдың екінші жүк қоймасы әлі де бар. Төменгі жағында қаланың бұрынғы жанармай құю станциясының қираған қалдықтары орналасқан, есіктеріндегі су тасқынының белгілері көңілді күйзеліске түсіреді. 1990 жылдары "көретінге әлі де көп нәрсе бар еді" және "топан судың іздері ғана ойға толы" делінген. Heriot-тың үлкен жүк қоймасы 1990 жылдардың соңында алынып тасталғаны белгілі.