Кіріспе

Якоб Джейкобс пен Шолом Секунданың идиш әні "Бей Мир Бисту Шейн" (, немесе , , "Маған сен әдемісің") – лирик Джейкоб Джейкобс пен композитор Шолом Секунданың 1932 жылы идиш тіліндегі комедиялық мюзикл үшін жазған танымал идиш әні, "Егер менің мүмкіндігім болса" (идиш тілінде, "Мен Кен Лебн Нор Мен Лост Ништ", "Сен өмір сүре аласың, бірақ олар рұхсат етпейді"), Бруклиндегі Парквей театрында бір маусымнан кейін жабылды. Әннің нотасы идиш тіліндегі атауын "Бай Мир Бисту Шейн" деп көрсетті. Әннің түпнұсқа идиш нұсқасы (до минор) – екі ғашықтың әңгімесі. 1932 жылы жазылғаннан кейін бес жыл өткен соң, Сэмми Кан мен Саул Чаплин әннің ағылшын тіліндегі мәтінін жазды, ал әннің ағылшын нұсқасы 1937 жылдың қараша айында "The Andrews Sisters" тобы "Bei mir bist du schön" деген атаумен жазған кезде әлемдік хитке айналды. Еврей музыкасын зерттеуші Нейл В. Левин "Бей Мир Бисту Шейн" – "барлық уақыттағы ең танымал және ең ұзақ сақталған идиш театр әні" деп мәлімдеді. Осы пікірді қолдай отырып, жазушы Стивен Уитфилд әннің соғысқа дейінгі Америкадағы танымалдылығы мен ықпалы "азшылық [көшпелі] мәдениеттің" үлкен демократиялық елдің танымал өнерін қалай өзгерте алатынын көрсетеді деп санайды.

Идиш тіліндегі түпнұсқасы

Шолом Секунда – 1894 жылы Ресей империясында дүниеге келген композитор. Ол 1906 жылы бала кезінде АҚШ-қа көшіп келді. Жастығында идиш театры үшін әндер жазғанда, Секунда жас Джордж Гершвинді Парквей театрымен байланысы бар актер-режиссер Джейкоб Джейкобстың пайдасына музыкалық әріптес ретінде қабылдамады. Секунда мен лирик Джейкобс 1932 жылы Абрахам Блум жазған «I Would If I Could» атты идиш опереттасы үшін «Bei Mir Bistu Shein» әнін жазды. Блумның опереттасының сюжеті, хабарланғандай, қарапайым және әсерлі болған жоқ: әннің өзі бұл түпнұсқалық музыкалық қойылымда аз ғана уақытқа ғана орындалды және Аарон Лебедеф пен Люси Левиннің махаббат дуэті ретінде таныстырылды. Дегенмен, ән идиш музыка театрында және Кэтскиллдегі еврей қауымдарында кеңінен танылды. Бұл Екінші авенюдегі еврей оркестрлерінің сүйікті әні болды. «I Would If I Could» бір маусымнан кейін жабылған соң, Секунда әннің басылым құқығын сатуға тырысты, тіпті оны танымал әртіс Эдди Канторға насихаттау үшін Калифорнияға ұшты. Кантор: «Мен оны қолдана алмаймын. Ол тым еврейлік», – деді. Қаржылық қиындыққа тап болған Секунда 1937 жылы Камен ағайындылардың музыка компаниясына құқықтарды бар болғаны 30 АҚШ долларына (1937 жылғы 30,0 АҚШ доллары бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) сатты, бұл соманы ол серіктесі Джейкобспен бөлісті. Әннің кейіннен дүниежүзілік табысына байланысты, 1937 жылы сату арқылы Секунда мен Джейкобс 350 000 долларға дейін (1937 жылғы 350000,0 АҚШ доллары бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең) авторлық төлемдерден айырлды.

Ағылшынша нұсқасы

Әннің ағылшын тіліндегі нұсқасының шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар. Бір танымал айтуынша, музыкант Сэмми Кэн Нью-Йорк қаласының Гарлем ауданындағы Аполлон театрында афроамерикандық әртістер Джонни мен Джорджтың идиш тілінде керемет орындаған әнін көрген. Джени Гроссинджер, Гроссинджердің Кэтскиллдегі курорттық қонақ үйінің иесі, Джонни мен Джорджқа курортта өнер көрсеткен кезде әнді үйреткенін мәлімдеді. Әнге көрермендердің ынталы жауабын көргеннен кейін, Кэн жұмыс берушісінен оның және жиі серіктесі Саул Чаплиннің ағылшын тілінде қайта жазуы үшін құқықтарды сатып алуды сұрады, сондай-ақ ырғақты свинг музыкасына сай өзгертуді ұсынды. Кейін Кэн Манхэттендегі еврейлер шоғырланған Lower East Side ауданындағы дүкеннен әннің нотасын таба алды. Тағы бір нұсқа бойынша, дирижер Вик Шоен "Секунда мен Джейкобстың" тартымды әуенін "Екінші авенюдегі идиш театрының кішкентай дүкеніндегі халық әндері жинағынан" тапқан. Шоен есте қаларлық әнді Лу Левиге жіберді, ол өз кезегінде оны Сэмми Кэн мен Саул Чаплинге берді, олар әннің мәтінін жазды. Содан кейін Леви, бұрын көп танылмаған Эндрюс сестерін 1937 жылдың 24 қарашасында 50 долларға (1937 жылғы 50 доллар қазіргі уақытта шамамен <есептелген сомаға> тең) әнді ("Bei Mir Bist Du Schön") жазуға көндірді. Эндрюс сестерлер бастапқыда әнді идиш тілінде жазуға тырысты, бірақ олардың Decca Records продюсері Джек Капп бұған қарсылық білдіріп, үшеудің әнді американдық ағылшын тілінде жазуын талап етті. Бұрын Босвелл сестерінің имитаторлары деп есептелген Эндрюс сестерінің идиш әнін қайта орындауы – "үш қыздың үйлесімді орындауы" – бұл үштікке үлкен даңқ әкелді және Капптың Decca лейблі үшін үлкен хитке айналды. Отыз күн ішінде ширек миллион пластинка және екі жүз мың ноталық музыка сатылды. Life журналы музыка дүкендеріне "Шейн мырзаға сыра сатып алам" немесе "Менің ұятты жағдайым" деп жаңылысқан тұтынушылардың көптеп келгенін хабарлады.

Дүниежүзілік құбылыс

Бұл ән тез арада бүкіл әлемде танымал болды. Эндрюс сестерінің "Bei Mir Bist Du Schoen" нұсқасы шыққаннан кейін отыз күн ішінде көптеген басқа әртістер оның танымалдылығын пайдаланып қалу ниетімен әннің кавер нұсқаларын жазды. 1937 жылдың желтоқсанында Белл Бейкер, Кейт Смит, Бенни Гудман (Марта Тилтон және Зигги Элманмен бірге), Элла Фицджеральд, Барри Систерс және Руди Валле сияқты әртістер бәсекелес жазбаларды шығарды. Ұзақ өтпей, ән Голливуд фильмдерінде пайда болды, мысалы, "Love, Honor and Behave" (1938) фильмінде ингений Присцилла Лейн орындады, ал Оскар Мишоның "Swing" (1938) атты американдық фильмінде Кора Грин әншілік өнер көрсетті. 1938 жылдың соңына қарай – бір жыл ішінде – Гай Ломбардо, Грета Келлер, Мичислав Фог, Слим Гейлард, Зара Леандер, Вилли "Арыстан" Смит, Эдди Роснер, Адриан Роллини, Томми Дорси және тағы да басқалар әнді жазды. 1940-1960 жылдары Рэмси Льюис, Луи Прима (Кили Смитпен бірге), The Crew Cuts және Джун Кристи сияқты жас әртістер әннің қосымша кавер нұсқаларын орындады. Уақыт өте келе, ән шамамен 3 миллион доллар табыс әкелді (1937 жылғы 3 миллион доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), ал әннің бастапқы авторлары Секунда мен Джейкобс маңызды авторлық гонорардан айырылды. 1961 жылдың ақпан айында әннің авторлық құқығы мерзімі бітіп, меншік құқығы Секунда мен Джейкобске қайтарылды, олар Harms, Inc. компаниясымен келісімшартқа отырып, тиісті авторлық гонорарды қамтамасыз етті. Сол жылы Секунда мен Джейкобс әннің өзіне арналған жаңа мюзикл жасады, оның атауы – "Bay mir bistu sheyn". 1961 жылғы жаңа мюзикл "рабби және оның екі ұлы, үйлендіруші және оның қызы" туралы. Раввиннің ұлдарының бірі үйлендірушінің қызына ғашық болады. Олардың некесі ақырында тойланады, бірақ бұрын романтикалық түсініспеушіліктер мен қиындықтарды бастан өткереді. Өмірінің соңында, қайтыс болмас бұрын, Секунда тек осы әнді жазғаны үшін ғана есінде қалатынынан қынжылғанын айтқан көрінеді.

Нацистік Германия

1938 жылы бұл ән нацистік Германияда "Bei mir bist du schön" деген немісшеленген атауымен үлкен сәттілікке ие болды. Қазіргі заманғы журналист Майкл Моктың сөзіне сәйкес, ән Америкадағы неміс диаспорасының арасында да өте танымал болды, онда Йорквиллдегі сыраханаларда нацистік көзқарастарды ұстанатын адамдар оны "Геббельс бекіткен" баллада деп жаңылыс түсініп, бірге әндейтін. Әуелде оңтүстік неміс диалектіндегі қарапайым ән деп есептелгенімен, оның еврей текті екені анықталғанда үлкен дау туды және бұл ақпарат баспасөзде кеңінен жарияланды. Осы ұятты жағдайдан кейін, "нацистік режимде еврей шыққан композиторлардың музыкасына тыйым салынғандықтан", Германияның мемлекеттік органдары әнге тыйым салды. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы тыйымға ерекше жағдай жасалды: радио тыңдаушылары американдық джазды тыңдағысы келетінін байқаған нацистер осындай музыканы өздерінің үгіт-насихат мақсатында пайдалануға шешім қабылдады. Осыған орай, Чарли және оның оркестрі – нацистердің қолдауымен құрылған, "Геббельстің тобы" деп аталған неміс үгіт-насихат тобы "Bei Mir Bist Du Schön" әнінің мемлекеттік бекіткен антисемиттік және антибольшевиктік нұсқасын жазды. Бұл нұсқа оккупацияланған елдерде нацистік радио таратушылар арқылы ойнатылды. Әннің нацистік үгіт-насихаттық нұсқасы "Большевиктердің халықаралық бауырластығының әнұраны" деп аталды және ғалым Элиз Петит бұл әннің Холокост кезінде антисемиттік сезімдердің күшеюіне ықпал еткенін айтады.

Польша

1938 жылы Польшада екі бөлек поляк тіліндегі нұсқа пайда болды. Біріншісі, Анджей Власттың сөзіне жазылған "Ty masz dla mnie coś" әнін Мичислав Фогг орындады. Екіншісі, Зенон Фридвальдтың сөзіне жазылған "Czy wiesz, mała miss?" әнін соғысқа дейінгі Польшаның танымал эстрада әншілері Адам Астон, Альберт Харрис және Мичислав Фог, сондай-ақ Генрик Вроблевский мен Эдвард Зайнда сияқты одан беймәлім әртістер орындады. Соғыстан кейінгі Польшада Агнешка Осечка "Ty masz w sobie coś" атты жаңа полякша сөздерін жазды.

Кеңес Одағы

Совет Одағында бұл әуенге бірнеше пародиалық әндер жазылған, олардың кейбіреулерін танымал джаз-оркестр орындаған. 1943 жылы орыс тілінде "Барон фон дер Пшик" ("Барон фон дер Пшик") атты ән шықты; болжам бойынша, авторлық құқық төлеуден қашу үшін, бұл нұсқа бұрмаланып кеңестік композиторға жатқызылды. Онда Анатолий Фидровскийдің сатиралық анти-нацистік сөздері және Орест Кандаттың музыкалық аранжировкасы болды. Алғашқыда оны Балтық флоты театрының джаз-оркестрі (директоры Николай Минх) жазды, кейін Леонид Утьёсовтың джаз-оркестрінің репертуарына енгізілді. Кеңес Одағының соңғы кезеңінде "Кейптаун портында" ("V Keiptaunskom portu") деген атпен нұсқа жарық көрді, оның сөздерін Ленинград қаласында туған еврей Гандельман, Павел Моисеевич жазған. Бұл ән тез арада кеңестік қалалық фольклордың бір бөлігіне айналды. Бұл әнді, басқалармен қатар, орыс әншісі Лариса Долина орындады.

Пародиялар

"The Bear Missed the Train" әні 1964 жылы Smith Street Society Jazz Band тобы жазды және Жан Шепардтың радио бағдарламасында аса танымал болды. "Шейн Мускателдің балладасы" - Том Константеннің әзілді әні. Ол шарап жасаушылар мен сыра қайнатушылар арасындағы қияли Ескі Батыс бәсекелестігіне арналған. Ән осы титулды шарап сүйгіштің саяхаттарын баяндайды. Әңгіменің соңғы шумағында: "Шейн мырза, бір сыра алыңыз". Shasta Beverages компаниясы 1970-ші жылдары Shasta Root Beer сусынын жарнамалап, шаң басқан ковбой салонға кіріп, "Бармен, не нәрсең жақсы?" деп сұрайтын. Сонда бардағылардың бәрі бірге ән салып, "Root beer, Mr. Shane" деп жауап беретін.