Хорватиядағы Иллирия қозғалысы

Кіріспе

Мәдени және саяси қозғалыс

Иллирия қозғалысы (; ) – ерте замана кезеңінде тамырлары бар және 19 ғасырдың бірінші жартысында жас хорват зиялыларының тобы қайта жаңғыртқан, Оңтүстік славян мәдени және саяси науқаны (ресми мерзімдері 1835–1863 жылдары, бірақ 1835–1870 жылдары деп есептеушілер де бар). Бұл қозғалыстың мақсаты – тілдік және этникалық біртүтастық арқылы Австрия-Мажарстанда хорват ұлттық институтын құру, соның арқасында қайта жаңғырған «Иллирия» атауымен барлық Оңтүстік славян мәдени және тілдік бірігуіне негіз салу болды. Қозғалыстың хорват мәдениетінің дамуына қатысты аспектілері хорват тарихнамасында хорват ұлттық қайта өрлеуінің бір бөлігі деп саналады.

Атауы

XIX ғасырда қозғалыстың мүшелері Оңтүстік славяндардың ежелгі иллириялықтардан тарағандығы туралы теорияға сілтеме жасап, «Иллириялық» атауын таңдады. Олар провинциалдық ерекшеліктерден қауіптеніп, «Иллириялық» атауы әдеби бірлікті орнатуды жеңілдетеді деп сенді. «Иллириялық» (славян) атауы сол кездегі Оңтүстік славян диалектілеріне де қолданылып жүрген.

Тарихи контекст

19 ғасырдағы Еуропада либерализм мен ұлтшылдық саяси мәдениеттің алдыңғы қатарына шыққан идеологиялар еді. Орталық Еуропада, Габсбургтер империясы ұзақ жылдар бойы түрлі этникалық және мәдени топтарға басымдық таныған аймақта, ұлтшылдық белгілі бір үлгіде пайда болды. 19 ғасырдың басы – «империяның кіші, көбінесе славян ұлттары – чехтер, словактар, словендер, хорваттар және сербтер – тарихи дәстүрлерін еске түсіріп, ана тілдерін әдеби тіл ретінде қайта жаңғыртқан, дәстүрлерін және фольклорын қайта қабылдаған, түйіндеме айтқанда, ұлт ретіндегі өмірлерін қайта бекіткен кезең» болды. Осы ұлттық мұраның қайта жаңғыруы Хорватиядағы Иллирия қозғалысын қамтиды. 1813 жылы Загреб епископы Максимилиан Врховач «ұлттық қазыналарды» (Poziv na sve duhovne pastire svoje biskupije) жинау туралы үндеу жасады, осылайша ұлттық қайта жаңғыру қозғалысын бастады. Әкесі Йосиптің ықпалымен, француздық бақылаудағы Карловацтың алғашқы мэрі және оның алғашқы масондарының бірі болған Юрай Шпорер «ана тілінде» алғашқы газетті шығаруға тырысты. Оның жобасы оның ана тілінде жарияланған газетке қызығушылықтың толыққанды болмауына байланысты тоқтатылды. Хорватия осы кезде ұлтшылдық сезімдерді сезінгендей, оның ірі көршілері – Венгрия мен Австрия да солай сезінді. Хорваттар хорват автономиясын шектеуге және мажар тілін күшейтуге бағытталған венгр ұлтшылдығының күшеюіне алаңдады. Автономияларын сақтау үшін хорваттар мәдениеттерін тереңдетуге және мұраларын қайта жаңғыртуға ұмтылды. Иллирия қозғалысының мүшелеріне 1700 жылы жарық көрген Croatia Rediviva еңбегі зор әсер етті. 1830-шы жылдардың басында Людевит Гай бастаған жас хорват жазушыларының тобы Загребте жиналып, Габсбург монархиясы шегіндегі барлық оңтүстік славян ұлттарының қайта жаңғыруы және бірігуі үшін қозғалыс құрды. Загреб қаласы саяси, экономикалық және мәдени қызметтің маңызды орталығы болғандықтан, осы қозғалыстың орталығына айналды. Граф Янко Драшкович 1832 жылы өзінің диссертациясын жариялады, бұл памфлет кейіннен қозғалыстың саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени бағдарламасы деп есептелді, өйткені ол ана тілін ресми тіл ретінде, орталық үкіметтен көбірек автономияны және қарапайым халық үшін білім мен мәдениеттің жақсаруын қолдады. Гай қозғалыстың жалпы басшысы ретінде алғашқы сегіз-тоғыз жыл бойы қызмет етті, содан кейін басшылық басқа қолға көшті. Иллириялықтар үшін ең маңызды мәселе – венгр тіліне қарсы салмақ ретінде стандартты тілді құру және хорват жазба әдебиетін және ресми мәдениетін дамыту болды. Иллириялықтар мәдени және ұлттық біріктіру құралы ретінде бір әдеби тіл мен орфографияны көздейтін, жалпы ұлттық қайта жаңғырудың жолын ашатын болатын.

In 19th century Europe, liberalism and nationalism were ideologies which came to the forefront of political culture. In Central Europe, where the Habsburg Empire had long asserted control over a variety of ethnic and cultural groups, nationalism appeared in a standard format. The beginning of the 19th century "was the period when the smaller, mostly Slavic nationalities of the empire – Czechs, Slovaks, Slovenes, Croats, and Serbs – remembered their historical traditions, revived their native languages as literary languages, reappropriated their traditions and folklore, in short reasserted their existence as nations." This revival of national heritage encompasses the Illyrian Movement in Croatia. In 1813, the bishop of Zagreb, Maksimilijan Vrhovac, issued a plea for the collection of "national treasures" (Poziv na sve duhovne pastire svoje biskupije), thereby heralding the national revival movement. Influenced by his father Josip, who was the first mayor in French controlled Karlovac and one of its first Freemasons, Juraj Šporer attempted to publish the first newspaper in the 'home born' language. His project was aborted because of the complete lack of interest for a newspaper published in his native language. Just as Croatia felt nationalistic stirrings at this time, so did its larger neighbors, Hungary and Austria. Croats were uneasy with rising Hungarian nationalism, which pursued reduction of the Croatian autonomy and increased Magyarization. In order to preserve their autonomy, Croats pursued a deepening of their culture and a revival of their heritage. Members of the Illyrian movement were heavily influenced by the 1700 publication Croatia Rediviva. In the beginning of the 1830s, a group of young Croatian writers initially led by Ljudevit Gaj gathered in Zagreb and established a movement for national renewal and unity of all South Slavs within the Habsburg Monarchy. The city of Zagreb had become an important center of political, economic, and cultural activity, so it was the center of the movement. Count Janko Drašković published his Dissertation in 1832, a pamphlet that later came to be considered the political, economic, social and cultural program of the movement, as it promoted the native language as official, more autonomy from central government, and better education and enlightenment for the common people. Gaj served as the leader of the movement as a whole in the beginning for eight or nine years, at which point the leadership changed hands. The greatest issue for Illyrians was the establishment of a standard language as a counter weight to Hungarian, and the promotion of Croatian written literature and official culture. Illyrians envisioned a single literary language and orthography to serve as a means of cultural and national unification, paving the way for a general national revival.

Ильри тілінің түсініктері

1830 жылы Людевит Гай «Хорват славян орфографиясының қысқаша негіздері» («Kratka osnova horvatsko slavenskoga pravopisanja») атты еңбегін жариялады, бұл қозғалыс кезінде жарық көрген алғашқы тіл білімі жұмысы болды. Онда ол Иллириялық әліпбиді реформалау туралы ұсынысын ұсынды. Бұл латын әрпімен жазған басқа славян халықтарының (чехтер, словактар және поляктар) әліпбилерімен, сондай-ақ Пауао Риттер Витезович қолданған әліпби сияқты бұрынғы отандық тәжірибелермен шабыттандырылды. Витезовичтің l̃ және ñ әріптерінен кейін Гай c̃, z̃, s̃, l̃, ñ, d̃ және g̃ әріптерінде тильданы диакритикалық белгі ретінде енгізді. Алайда, тактикалық себептерге байланысты бұл белгі толыққанды қолданылмады. Әліпби реформасы бастапқыда қажқави диалектісінде сөйлейтін адамдарға арналған болғанымен, Гай өз жұмысында латын әрпін қолданатын барлық оңтүстік славяндар үшін ортақ әліпби идеясын ұсынды, бұл ортақ әдеби тілдің негізін қалар еді. 1835 жылы Гай «Хорват газеттері» («Novine Horvatzke») және «Даника Иллирийская» газеттерін қажқави тілінде және ескі қажқави әліпбиінде шығара бастады. Бірақ Гайдың басылымдарының басынан бастап штокавиан диалектісіндегі ескі әдебиет үлгілері, атап айтқанда Рагузалық әдебиет, штокавиан негізінде ортақ әдеби тілді енгізуге жол ашты. Оның «Данича» журналының оншы санынан бастап жаңа әліпби және штокавиан кейбір жарияланған материалдарда қолданыла бастады, ал 29-шы санынан бастап жаңа әліпби басымдыққа ие болды. 1835 жылдың 5 желтоқсанында Гай «Иллириялық халық газеттері» («Ilirske narodne novine») және «Даника Иллирийская» газеттерінің жарыққа шығарылуын жариялап, ескі әліпбиден бас тарды және штокавиан диалектін енгізді. «Хорват» терминінен «Иллирия» терминіне ауысу Иллирия қозғалысының идеологиялық мақсаттарын, сондай-ақ сол кездегі ең көп таралған диалект болған штокавиан диалектін қолдануды дәлірек бейнеледі. Иллириялықтардың мақсаты – осы тілді қажқави және чакави диалектілерінде сөйлейтін адамдар үшін қолжетімді ету болды. Осыған орай, Гайдың 1835 жылғы жариялауында: Оңтүстік славяндардың ежелгі иллириялықтардың ұрпақтары екендігі туралы негізгі Иллириялық этнологиялық түсінікке қоса, ұлттық ерекшелік туралы да білу қажеттігі айтылды. Осылайша, Гай 1839 жылы «Даникада» былай деп жазады: «Біздің мақсатымыз жеке есімдерді жою емес, оларды жалпы есіммен біріктіру, өйткені әр жеке есім өзінің жеке тарихын сақтайды, ал олардың біріккені Иллирия ұлтының жалпы тарихын құрайды». Аймақтық фрагментацияны жеңіп, бірігуге ұмтылу үшін, қозғалыстың жақтастары Иллириялық атауын насихаттайды, тіл және орфографияда кейбір жеңілдіктер жасады. Үш түрлі диалекттегі әдеби дәстүрлерге сүйене отырып, тілдік және мәдени бірігуді жеңілдету үшін Иллириялықтар грамматикада кейбір архаикалық формаларды және қажқави және чакави сөздерін қолдануды жақтады. Бұл өзгерістер Иллириялық тілінде сөйлейтін барлық адамдарға қабылданбаса деген үмітте болды.

In 1830, Ljudevit Gaj published Kratka osnova horvatsko slavenskoga pravopisanja ("Brief basics of the Croatian Slavic orthography"), which was the first linguistic work to be published during the movement. In it he presented his proposal for a reform of the Illyrian alphabet, which included the introduction of diacritics. This was motivated by the alphabets of other Slavic peoples who wrote in the Latin script (Czechs, Slovaks and Poles), as well as by earlier domestic practices such as the alphabet used by Pavao Ritter Vitezović. After Vitezović's letters l̃ and ñ, Gaj introduced tilde as a diacritic in the letters c̃, z̃, s̃, l̃, ñ, d̃ and g̃. However, for tactical reasons that notation has not been thoroughly applied. Even though the alphabetic reform was originally intended for the speakers of the Kajkavian dialect, in his work Gaj put forward the idea of a common alphabet for all South Slavs using Latin script, which would lay the foundation for the common literary language. In 1835, Gaj started publishing Novine Horvatzke ("Croatian newspapers") and [[Danica ilirska in Kajkavian and using old Kajkavian alphabet. But since the very beginning Gaj's magazines also contained pieces from older Shtokavian dialect literature, namely Ragusan, to pave the way for the introduction of a common literary language on Shtokavian basis. The tenth issue of his Danicza is already using the new alphabet and Shtokavian in some of the published pieces, and since the 29th issue the new alphabet is dominant. On 5 December 1835, Gaj published a Proclamation announcing the publication of Ilirske narodne novine ("Illyrian folk newspapers") and Danica ilirska, abandoning old alphabet and introducing the Shtokavian dialect. The terminological shift from "Croatian" to "Illyrian" more accurately reflected the ideological goals of the Illyrian movement, as well as the usage of the Shtokavian dialect which was at that period the most widely spoken dialect. Illyrians' goal was to make that language more accessible to the Kajkavian and Chakavian speakers. In that spirit, Gaj's 1835 Proclamation states:

Beside the fundamental Illyirian ethnological notion of South Slavs as the descendants of ancient Illyrians, awareness of national distinctiveness was also present. Thus Gaj writes in 1839 in Danica: "Our intention is not to abolish individual names, but unify them under a general name, because each of the individual names carries its own individual history, which gathered together comprise a more general history of the Illyrian nation." In an attempt to overcome regional fragmentation and achieve unification, followers of the movement promote Illyrian name, making concessions in language and orthography. Drawing on existing literary traditions in three different dialects, and in an attempt to ease the linguistic and cultural unification, Illyrians advocate the usage of some archaic forms in grammar, and some Kajkavian and Chakavian words. Such changes were hoped to be acceptable to everyone using the Illyrian language.

Орфография және әліпби

Гадж 1835 жылғы «Pravopisz» мақаласында барлық оңтүстік славяндар үшін ортақ әдеби тіл мен орфография құру ниетіне орай, өзінің бастапқы әліпбиінен бас тартты. Ол бастапқыда ұсынған көптеген диакритикалық әріптердің ішінде тек č, ž, š және ě сақталды, ал баспаға байланысты қиындықтар туындағандықтан тильдалардың орнына карон белгілері қолданылды. Бұрынғы l̃, ñ, d̃ және g̃ әріптерінің орнына lj́, nj́, dj́ және dž диграфтары пайдаланылды, себебі бұл диграфтар иллириялық қозғалыстан бұрынғы, ең көп тараған славян әліпбиінен белгілі болған. Қазіргі уақытта ć деп жазылатын әріп бұрын ć және tj́ деп те жазылған, ал j́ әрпі көп ұзамай j әрпімен алмастырылды. Гадж енгізген бұл әліпби жүйесі 19 ғасырдың соңына дейін қолданылды, содан кейін Đuro Daničić dj үшін đ әрпін енгізіп, ć әрпінің қолданысын кеңейтті, осылайша қазіргі хорват әліпбиі қалыптасты. Орфографиялық мәселелерге қатысты иллирийлер этимологиялық (сондай-ақ морфонологиялық) орфографияны қолдады, сөздерді олардың морфологиясы мен этимологиясына сәйкес жазып, дұрыс айтуын ескермеді. Бұл Вук Стефанович Караджич пен оның ізбасарлары жақтаған «қалай сөйлейсің, солай жаз, қалай жазасың, солай сөйле» деген фонологиялық орфографияға қарсы болды. Иллирийлер өздерінің жазуын оңай түсінілетін, үйренуге ыңғайлы және басқа славян халықтарының орфографиялық тәжірибесін жақсырақ бейнелейтін етіп көрсетті. Олар Караджичтің «құлаққа арналған сөз, көзге арналған жазу» деген сөзін өздерінің ұстанымына қарсы қойды.

Әсері

Хорват тілінде бүгінге дейін қолданылып келе жатқан, сәл өзгертілген әліпбиге қарастырылғанда, иллириялықтар ұсынған грамматикалық және орфографиялық қағидалар, сол замандастарының және кейінгі лингвистердің наразылығы мен қарсылығын тудырды. Иллириялықтар түрлі бағыттардан сынға ұшырады, олардың амалдары жиі жүйе ретінде емес, жеке-жеке шабуылға ұшырады, және олардың қолданылу мерзімі әртүрлі болды, соңында бәрі бір тағдырға ие болды: тілден жойылу. «Этимологиялық орфография» деп аталатын жазу түрі ғасыр басына дейін сақталды.

Мәдениетті дамыту

Бұл қозғалыстың ең ықпалды жазушылары Иван Мажуранич пен Петар Прерадович болды. Мажуранич осы кезеңде Смайл аға Ченгичтің өлімі туралы эпикалық поэмасын жариялады, ал Прерадович махаббат лирикасын шығарды. Антун Миханович (әсіресе "Лиепа наша домовино"), Станко Враз (сатирикалық өлеңдер), Людевит Вукотинович (романтикалық өлеңдер), Димитрия Деметер (проза, соның ішінде Гробничко полье және драма), Иван Кукульевич Сакцинский (проза), Антун Немчич (проза және саяхаттар) да көрнекті әдеби үлес қосты. Матия Мажураничтің "Боснияға көзқарас" (Pogled u Bosnu) атты алғашқы маңызды саяхат жазбасы да осы кезеңде жарық көрді. 1834 жылы үкімет хорват тілінде газет шығаруға рұқсат бергеннен кейін, Гай 1835 жылы хорват тіліндегі алғашқы газет – "Хорватия, Славония және Далмация жаңалықтары" (Novine hrvatsko slavonsko dalmatinske) газетін шығарды, осылайша хорват журналистикасын қалыптастырды. Газетті Людевит Гай редакциялады, сонымен қатар оған Гайдың "Ұлттық баспасында" (Narodna tiskara) жарық көрген "Даника" әдеби журналы да қосылды. "Даниканың" әрбір саны "Ұлтсыз халық – сүйексіз дене" деген ұранымен ашылды. 1836 жылы газеттердің атауы Иллириялық атаумен өзгертілді ("Иллириялық жаңалықтар", "Иллириялық Даника"). 1838 жылы Янко Драшкович Загребте алғашқы "Иллириялықтардың" бас қосып отыратын оқу залын ашуға көмектесті. 1846 жылы композитор Ватрослав Лисинский хорват тіліндегі алғашқы операны – "Махаббат және ашкөздік" (Ljubav i zloba) операсын жазды, бұл мәдени жетістік болды. Иллирия қозғалысы хорват жерлеріне бағытталғанмен, ұлттық тұрғыдан да ашық болды, себебі оған хорват еместер де қатысты. Мысалы, Петар Прерадович серб, Иосип Рунянин, Станко Враз словен, ал Димитрия Деметер грек немесе аромун болған.

Күрес

1840 жылы Иллирия қозғалысы ішкі кері кетуге ұшырады, себебі Станко Враз, Драгутин Раковач және Людевит Вукотинович поэзиядағы шығармашылық дауларға байланысты қозғалыстан бөлініп шықты. 1842 жылы олар өздерінің "Коло" атты әдеби газетін шығара бастады. Сабордағы саяси даулар соншалықты қызу болды ki, Загреб көшелерінде наразылық туғызды. 1845 жылғы 29 шілдеде Санкт-Марко алаңында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыс болды, оның салдарынан қаза тапқандар "шілде құрбандары" деп аталды. Осы оқиғаларға қарамастан, венгр шенеуніктері қозғалысты басып тастауға күш жеткізбеді. 1847 жылғы 23 қазанда Сабор алдында сөз сөйлеген Иван Кукулевич Сакцинский латын тілінің орнына хорват тілін мемлекеттік тіл деп жариялауды ұсынды, ал депутаттар аталған ұсынысты бірауыздан мақұлдады. 1848 жылғы төңкерістердің салдарынан бұл қозғалыс іс жүзінде тоқтатылды. 1849 жылы император Франциск Иосиф жаңа конституцияны қабылдады, барлық саяси наразылық цензураланды, ал "Даника" газеті жабылды.

Салдары

Бұл қозғалыстың славяндар арасындағы, әсіресе оңтүстік славяндар арасындағы бірлікке шақыруы сол кездегі көрнекті сербтердің, әсіресе серб тілінің реформаторы Вук Стефанович Караджичтің қолдауын тапты. Людевит Гай этникалық және мәдени байланыстары ескере отырып, Сербияға (Далмация мен Ресеймен бірге) моральдық және қаржылық көмек сұрады. Бүгінде Иллирия қозғалысының кезеңі "Хорватия ұлттық қайта өркендеуі" деп аталады. Бұл қозғалыс аталған тілдердің ортақ негізін қалады, сондай-ақ Хорватияда "Иллирия мемлекетін" құру мақсатына қолдау көрсетуге жағдай жасады, бірақ қозғалыс өзі сол мақсатқа жете алмады. Хорватия ұлтшылдығының күшеюі салдарынан панславяндық идеяларға көшті, себебі хорваттардың ұлттық санасы "Иллириялық" үміттерден жоғары қойылды.