Кіріспе
Латын тілінде білдірілген құқықтық принцип. Брокард – латын тіліндегі құқықтық максима, ол қатаң мағынада дәстүрлі құқықтық көздерден, тіпті ежелгі Римнен шыққан.
A brocard is a legal maxim in Latin that is, in a strict sense, derived from traditional legal authorities, even from ancient Rome.
Тарих
Сөздіктерге сәйкес, бұл сөз – Германияның Вормс епискобы Бурхард Вормстің (1025 ж. қайтыс болды) латыншаланған атының бір түрі, ол 20 томдық Шіркеу Ережелерін жинастырған. Дегенмен, кейбір дереккөздер мұның рас емеуін айтады. 1008 жылы басталган материалдарды жинауға Бурхард төрт жыл жұмсады. Ол Вормстің сыртындағы орман ішіндегі төбедегі шағын құрылыста тұрғанда, Герцог Оттоны жеңгеннен кейін және асырап алған баласын тәрбиелегенде оны жазды. Ол жинақты Collectarium Canonum немесе Decretum деп атады, ол канондық құқықтың басты көзіне айналды. Ескі өсиет және Гипполық Августин сияқты түрлі көздерден алынған көптеген құжаттармен қатар, Бурхард бұл жинаққа Canon Episcopi-ді қосты, оның 314 жылы өткен Анкира епископтық кеңесінен шыққандығына сенді, бірақ осы кеңес туралы басқа ешқандай дәлел жоқ. Осы қосылуының арқасында Бурхард рационалист ретінде танылды. Канондық құқықтың бастапқы көзі болған Бурхардтың Decretum-ы шамамен 1150 жылы Decretum Gratiani-мен алмастырылды, бұл канондық құқықтың қайшы элементтерін келістіруге тырысқан әлдеқайда үлкен жинақ. Бурхард 1023-1025 жылдары Leges et Statuta Familiae S. Petri Wormatiensis-ті жариялады, ол діни заңдардың жинағы болды, оны әділ деп мойындады және ресми мақұлдауға қол жеткізуді үміттенеді. Спарго атап көрсетеді, брокарттардың алғашқы жинақтарында латын тілінде әртүрлі маңызсыз мәліметтер кездесетін, ал «брокарт» термині мен заңдық максиманың тығыз байланысы кейін қалыптасқан. Мысал ретінде, ол 1521 жылы Тулузада жарық көрген еңбекке сілтеме жасайды: «Armaria est locus ubi libri reponuntur» (кітап сөресі – кітаптар сақталайтын орын). Римдіктер алғаш рет 55 ж.б.д. Британияға келгенімен, римдік құқықтың ағылшынның ортақ құқығына тигізген әсері мардымсыз. Латын тіліндегі заң тіркестері ағылшын тілінде тек орта ғасырларда латынның lingua franca ретінде кең таралғандықтан қолданылады. Осы тіркестердің кейбіреулері, мысалы res ipsa loquitur, novus actus interveniens, talem qualem, de minimis non curat lex және consensus ad idem заңда кеңінен қолданылса да, ортақ құқық азаматтық құқық принциптеріне негізделмеген, ал олардың қолданылуы жергілікті тілдегі баламалармен алмастырылуда. Мысалы, Блэк заң сөздігі бұрын көптеген брокарттарды өз жазбаларына қосып келген. Римдіктер Шотландияны жаулап алмаса да, шотландтық құқық – «брокарттар ортақ құқықтың бір бөлігі деп есептелетін» аралас құқықтық жүйе.
Этимология
Көптеген дереккөздер, Оксфорд ағылшын сөздігінің ішінде, бұл терминді епископ Буркхардттың есімінен шығарғандығын көрсетеді, бірақ заманауи латынша жазуда Буркхардұс деп жазылған. 1948 жылы Спарго 18 ғасырдың канондық құқықтағы сарапшысы Фридрих Карл фон Савиньи бұл байланыстың тек дыбыстағы ұқсастыққа байланысты екенін айтқандығын және терминнің шығу тегі "қатты күмәнді" екенін атап өтті. 1937 жылғы "Енциклопедия ғылымдарының шіркеулік саласы" да осы пікірді қолдады.
Мысалдар
Акторы инкамбит онус пробацио "Соттаушы дәлелдеуді жүзеге асырады". Дәлелді дәлелдеу жауапкершілігі талапкерге, талапкерге немесе өтініш берушіге жүктеледі. Actio libera in causa "Сөз бостандығы бойынша әрекет ету". Өз еркімен және әдейі қылмыс жасайтын жағдайға ұшыраған адам (мысалы, мас күйінде көлік жүргізу кезінде біреуді өлтіреді). Audi alteram partem немесе audiatur et altera pars "Бір жақты тыңдаңыз" немесе "Екінші жақты да тыңдаңыз". Бұл - адамның жақтауы мен қарсылығы туралы істерді тыңдамай тұрып, әділ сотқа тартыла алмайтындығын білдіреді. Casum sentit dominus немесе res perit domino "Құрақ иесі сезінген". Меншік иесі өзіне кездейсоқ зиян келтіру немесе мүлкіне кездейсоқ залал келтіру тәуекелін өз мойнына алуы тиіс. Cogitationis poenam nemo patitur "Ешкім тек қана ой үшін жазаланбайды". Қылмыс тек оймен емес, іспен жасалады. Consensus facit legem "Консенсус заң жасайды". Екі немесе одан да көп адам адал келісімге келгенде, заң келісімді орындауға талап етеді. Consuetudo pro lege servatur "Әдет-ғұрып заң ретінде сақталады". Егер белгілі бір жағдайға заңдар қолданылмайтын болса, онда сол жердің және уақыттың әдет-ғұрыптары заң күшімен қолданылады. Contra non valentem agere nulla [немесе non] currit praescriptio "Әрекет ете алмайтындарға қарсы ескіру мерзімі өтпейді". Бұл американдық табу ережесінің негізі болып табылады. Cuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferos "Кімнің жері болса, оның көкке және тереңдікке дейінгі жолы соныкі". Бұл сөз меншік иелерінің өздерінің жері мен жер астындағы ауаға деген құқықтарына қатысты қолданылады. Delegatus non potest delegare "Тапсырылған тапсырманы бұдан әрі тапсыруға болмайды". De minimis non curat lex "Заңның өзі кішігірім нәрселерге қатысы жоқ". Сотқа шағымдану үшін мәнінің немесе әсерінің ең төменгі деңгейі болуы тиіс. Dubia in meliorem partem interpretari debent "Күмәнді нәрселерді ең жақсы жолмен түсіндіру керек". Көбінесе "күмәнділік пайдасын беру" деп айтылады. Dura lex, sed lex "Заң қатал, бірақ ол заң". Құқық үстемдігінің қағидасынан тіпті қатал заңдарды да ұстану керектігі көрінеді; егер адам нәтижемен келіспесе, заңды өзгертуді іздеу керек. Ei incumbit probatio qui dicit "Дәлелдеуді талап етушінің өзіне жүктеледі". Адамның кінәсі дәлелденгенше кінәсіз екендігі туралы түсінік. Ex factis jus oritur "Заң фактілерден туындайды". Халықаралық құқықтағы принцип бойынша, белгілі бір мәселелердің заңдылығын қарастыру кезінде іс жүзіндегі фактілерді ескеру керек. Expressio unius est exclusio alterius "Бір нәрсені нақты атау барлық басқаларды жоққа шығарады". Бұрыштама тізімделген кезде, нақты көрсетілмеген нәрселер енгізілмеген деп есептеледі. Ex turpi causa non oritur actio "Ар-намысқа тимейтін іс-әрекеттен сотқа шағымдану туындамайды". Тарап өз заңсыз іс-әрекетінің салдары үшін сотқа шағым бере алмайды. Fiat justitia et pereat mundus "Әлем құритын болса да, әділдік орнасын". Көбінесе, әсіресе, Фердинанд I, Киелі Рим императорының девизі ретінде пайдаланылған. Fiat justitia ruat caelum "Әлемде әділдік орнасын". Кейде де бұл ұраны, әділдікке деген көзқарасы, басқаша нәтижеге қарамастан, жүзеге асырылуы тиіс. Generalia specialibus non derogant "Жалпылық ерекшеліктен бас тартпайды". Белгілі бір құқықтық мәселені, егер кең ауқымды заңдар нақты заңмен қайшы келсе, ең нақты заңдар қамтиды. Ignorantia juris non excusat "Заңның білмеуі кешірім емес". Өз іс-әрекетінің заңмен тыйым салынғанын білмеу - бұл қорғану емес. In claris non fit interpretatio "Ашық нәрселерді түсіндіруге болмайды". Егер ереже анық түсінікті болса, онда (әдетте кең) түсіндіруді ұсынудың қажеті жоқ. Inadimplenti non est adimplendum "Егер қарсы тарап өз міндеттемелерін орындамаса, оның міндеттемелерін орындауға қажеті жоқ". Бұл азаматтық құқықта қысқаша принципті (кейбір жүйелерде қабылданған) синоаллагматикалық келісім-шарт деп аталатын принципті көрсету үшін қолданылады. Inter arma enim silent leges "Армандар арасында заңдар үндемейді". Соғыс кезінде көптеген заңсыз әрекеттер орын алады деген түсінік. Соғыс кезінде заңдар ел игілігі үшін жойылмайды дегенді білдіреді. Iudex non calculat "Сот есептей алмайды". Соттың есептік қателері техникалық ақаулар бойынша шешімді бұзбайды деген қағида. Сонымен қатар, судья екі жақтың да дәлелдерін санап, көпшілігінің пайдасына шешім қабылдамайды, керісінше, дәлелдемелердің санын ескермей, барлық дәлелдерді өлшейді. Iura novit curia "Сот заңды біледі". Іс бойынша тараптар өздерінің ісінде заңның қалай қолданылатынын анықтауға міндетті емес деген ұғым. Қандай заңдар қолданылатындығын анықтау тек соттың міндеті. Ius civile vigilantibus scriptum est "Азаматтық құқық сақтар үшін жазылған". Онда жеке құқық өз мүдделерін сақтайтын және өз істерін мұқият қадағалайтын адамдар үшін жазылған екендігі атап өтіледі. Leges humanae nascuntur, vivunt, moriuntur "Адамның заңдары туып, өмір сүреді және өледі". Бұл заңдар жасалатынын, белгілі бір кезеңге дейін күшінде болатынын және кейіннен ескіргенін көрсетеді. Lex posterior derogat priori "Кейінгі заң бұрынғысын жоққа шығарады". Жаңа заң осы мәселе бойынша ескі заңнан басымдық алады. Lex retro non agit "Заң кері қарай әрекет етпейді". Заң орындалған кезде заңды болған нәрсені кері қарай заңсыз деп жасай алмайды. Ex post facto заңына қараңыз. Lex specialis derogat legi generali "Нақты мәселені реттейтін заң жалпы мәселелерді реттейтін заңнан басымдық алады". Maleficia propositis distinguuntur "Зарлы істер мақсаттардан ерекшеленеді" немесе "қылмыстар зұлым ниетпен ерекшеленеді". Nemo auditur propriam turpitudinem allegans "Ешкім өзінің кінәсін шақырмайды". Ешкім өзінің заңсыз ісінен туындаған іс қозғамайды. Nemo dat quod non habet "Ешкім өзінде жоқ нәрсені бермейді". Меншігі жоқ адам (мысалы, ұры) оның нақты иесінің рұқсатысыз (яғни, оның өкілі ретінде) оны басқа біреуге беруге құқылы емес. Бұл ереженің ерекшеліктеріне заңдық өкілеттіктер бойынша сату және эскроу доктринасының нақты иеге оның құқығын жоққа шығаруға мүмкіндік бермейтін жағдайлар кіреді. Nemo debet esse iudex in propria "Ешкім өзінің ісінде судья бола алмайды". Бұрын тек екі ереже бар деп есептелді, атап айтқанда (1) nemo iudex in causa sua (ешкім өзінің ісінде судья бола алмайды). Nemo ius ignoratur censetur "Заңды білмеу зиянды". Барлығы заңды білуі керек. Бұл Рим құқығының тарихы бар Еуропалық құқық елдерінде қолданылады; алғашқы тұжырымдама Аристотельге қатысты. Nemo judex in sua causa "Ешкім өзінің ісінде судья бола алмайды". Соттарда мүдделердің қақтығысуына жол бермейді. Көбінесе қақтығыс болмаған кезде шақырылады, бірақ тіпті қақтығыстың көрінуі болғанда да шақырылады. Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet "Ешкім өзінің иесінен артық құқықты басқа біреуге беруге құқылы емес". Ұрланған тауарды сатып алушы оның құқылы иесі болмайды, өйткені сатушының өзі иесі емес еді. Non faciat malum, ut inde veniat bonum "Жамандық жасап, одан жақсылық күтпе". Оң нәтиже тудырғандықтан заңсыз әрекет жасау ақталмайды. Мұндай өрнектерге, мысалы, граффити немесе порнофильмдер, заңмен қорғалуы мүмкін емес екенін көрсету үшін қолданылады (мысалы, авторлық құқық). Nulla poena sine culpa "Кінәсіз жаза жоқ". Кінәлі емес қылмыс үшін адам жазаланбауы керек. Nulla poena sine lege немесе nullum crimen, nulla poena sine praevia lege poenali "Заңсыз жаза жоқ" немесе "қылмыс, бұрынғы қылмыстық заңсыз жаза жоқ". (1) Бір адам жасаған қылмысы үшін сотталмайды...