Кіріспе

Абревиатор (ағылшын тілінде "abbreviators" көпше түрі, латын тілінде abbreviatores) немесе бривиатор – Папа канцеляриясының қызметкері, ол скрипторлар толық жазып шығармас бұрын Папа бұйрықтарын, хаттарын және консистория жарлықтарын дұрыс пішінде дайындап, мазмұнын қысқартқан.

Римдік лайықты шығу тегі

Қысқартушылар ұзақ жазбаларды немесе сөздерді қысқарту арқылы, яғни сөздер мен сөйлемдерді тарылту арқылы қысқарту немесе мазмұндама жасайды; бұл ежелгі римдіктер арасында кең таралған жазудың қысқартылған түрі еді. Қысқартулар екі түрлі болды: бір сөзді бір әріппен белгілеу және сөз немесе сөз тіркесін белгі, жазу немесе таңбамен көрсету. Император Юстиниан "Диджест" жинағын дайындау кезінде қысқартуларды пайдалануға тыйым салды, кейіннен бұл тыйымды барлық басқа жазбаларға да қатыстырды. Алайда, бұл тыйым толығымен орындалмады. Қысқартушылар үшін қысқартылған форманы қолдану ыңғайлы болды, әсіресе Римде. Алғашқы христиандар бір-бірімен оңай және қауіпсіз байланысу үшін, сондай-ақ жаулардан және сенімсіз достардан құпияларын қорғау үшін қысқартылған тәсілді қолданды.

Діни қысқартулар

Уақыт өте келе Рим папасының кеңсесі осы жазу тәсілін «куриалдық» стиль ретінде қабылдады, сондай-ақ «ae» және «oe» дифтонгтарын, әрі барлық жолдар мен тыныс белгілерін алып тастау арқылы оны одан әрі қысқартты. Абревиаторлар – Рим Куриясының лауазымды тұлғалары болған. Оның жұмысының ауқымы, сондай-ақ лауазымды тұлғаларының саны уақыт өте келе өзгеріп отырды. Он екінші немесе он үшінші ғасырға дейін Апостольдық немесе Римдік канцеляриясының міндеті – Рим папасының хаттарын дайындау және жіберу, шіркеу басшыларын тағайындау және басқа да маңызды мәселелерді қарау болды, олар Папаның кеңесінде талқыланып, шешілді. Он үшінші немесе он төртінші ғасырларда Францияның Авиньон қаласында тұратын Папалар көптеген игіліктерді өздеріне беру құқығын сақтап қалды, сондықтан барлық игіліктер, әсіресе үлкендері, Рим Куриясы арқылы берілуі керек еді (Lega, Praelectiones Jur. Can., 1, 2, 287). Осының салдарынан жұмыс көлемі едәуір артты және Абревиаторлардың саны сөзсіз көбейді. Осы сақталған игіліктердің дұрыс рәсімделуін реттеу үшін Папа Иоанн XXII канцелярияның құзыреті мен рәсімін анықтау үшін канцелярия ережелерін енгізді. Кейіннен Апостольдық Датария мен Брифтер хатшылығының құрылуы канцелярияның жұмысын жеңілдетті және Абревиаторлардың санын азайтуға әкелді. Чиампинидің (Lib. de abbreviatorum de parco majore және т.б., Cap. 1) айтуынша, куриалдық аббревиаторлар институты өте ертеде пайда болған, шейіттердің іс-әрекеттерін жазған нотариустардан кейін құрылған. Басқа авторлар бұл ертедегі институтты жоққа шығарып, оны 1316 жылы Папа Иоанн XXII-ге жатқызады. Ол «abbreviatores» деген атауды қолданғаны анық, бірақ олар оның заманынан бұрын болғандай сөйлейді және олардың еңбегіне артық салық салу арқасында көп шағымдар мен наразылықтар туды. Ол (Extravag. Joan., Tit. 13, "Cum ad Sacrosanctae Romanae Ecclesiae") олардың жұмысын белгіледі, еңбегі үшін қанша төлей алатынын анықтады, жиырма бес сөзден тұратын абстракт немесе қысқарту үшін белгілі бір салықты немесе оған тең 150 әріпті белгіледі, абстракт жиырма бес сөзден аспаса да, ал елу сөзден кем болса да, одан артық төлем алуға тыйым салды, салықтың негізі – бұқаларды жазу, жіберу және т.б. жұмысына жұмсалған еңбек екенін, ал бұқаның нәтижесінде ие болған пайда немесе игілік ешқандай жағдайда ескерілмейтінін, және ол белгілеген салықтан артық салық алғандар алты айға қызметтен шеттетілетінін, ал заңды екінші рет бұзған жағдайда одан толығымен айырылатынын, ал егер қылмыскер аббревиатор болса, ол қауымнан шығарылатынын жариялады. Егер үлкен хатты аббревиатордың шала жазылуына байланысты қайта жазу қажет болса, қосымша еңбек үшін қосымша төлемді аббревиатор емес, бұқаны алған адам төлеуі керек еді. Абревиатор лауазымының құрылған күні қандай болмасын, ол прелаттар коллегиясына айналғаннан кейін маңыздырақ және артықшылықтарға ие болғаны анық. Рим папасы Мартин V (Constit. 3 "In Apostolicae", 2 және 5) олардың тексеру және бекіту тәртібін, сондай-ақ еңбегі үшін талап етілген салықты және артық төлем үшін жазаны белгіледі. Сондай-ақ, оларға белгілі бір жалақылар тағайындады. Төменгі аббревиаторлар жоғары дәрежеге көтерілуі керек еді. Олардың лауазымдары басқа лауазымдармен үйлесімді болды, яғни олар бір мезгілде екі игілік немесе лауазымды ұстай алды, олардың кейбіреулерін кардинал вице-канцлер, ал қалғандарын Папа тағайындады.

Қысқартулар алқасының құрылуы

Рим папасы Пий II-нің понтификатында олардың саны жиырма төртке дейін артты, бұл жеке сыйақыны айтарлықтай азайтады, сондықтан құзыретті адамдар енді бұл лауазымға ұмтылмады, соның салдарынан бұқаларды жазу және оларды жіберудің ескі стилі енді қолданылмайды, бұл әділдікке, мүдделі тараптарға және Апостолдық Креслоның қадір-қасиетіне үлкен зиян келтірді. Бұған тойтарыс беру және бұрынғы қалыптасқан канцелярия стилін қалпына келтіру үшін Папа сол кездегі көптеген тірі қысқартушылардың жетпісін таңдап алды және оларды "Қысқартушылар колледжі" деп аталатын прелаттар колледжіне біріктірді, олардың кеңсесі мәңгілік болуы керек деп жарлық шығарды, оған белгілі бір сыйақылар қосылуы керек және оны иеленушілерге белгілі бір артықшылықтар берілді. Ол кейбіреулерін "Жоғарғы Бардың қысқартушылары" (Abbreviatores de Parco Majori; атау Канцелярияда тормен қоршалған орыннан алынған, онда лауазымды адамдар отырды, ол вице-канцлер орындығына жақындығына байланысты жоғары немесе төмен (үлкен немесе кіші) деп аталады), ал қалғандарын "Төменгі Бардың қысқартушылары" (Abbreviatores de Parco Minori) деп белгіледі; біріншілері палатаның қалған бөлігінен тормен бөлінген, палатаның аздап көтерілген бөлігінде отырып, Кардинал вице-канцлерге көмектесуі, хаттарға қол қоюы және қорғасын мөрмен шығарылатын Апостолдық хаттарды тексеруде, қайта қарауда және жіберуде басты рөл атқаруы керек; ал соңғылары Апостолдық хатшылармен бірге палатаның төменгі бөлігіндегі орындықтарда отырып, Жоғарғы Бардың кестелерін немесе қол қойылған қосымшаларын жеткізуге міндетті болды. Содан кейін Жоғарғы Бардың бір прелаты мазмұндама жасады, ал сол Бардың тағы бір прелаты оны қайта қарады. Жоғарғы Бар прелаттары квази-трибунал құрды, онда олар хаттардың формасы мен сапасы, Апостолдық хаттарға қосылатын баптар мен жарлықтар туралы, кейде сыйақылар мен басқа да жағдайларды төлеу туралы туындаған барлық күмәндерді шешеді. Олардың Канцелярия ісіне қатысты пікірлері Римнің барлық трибуналдарымен жоғары бағаланды. Рим папасы Павел II колледжді таратып жіберді, бірақ Рим папасы Сикст IV (Constitutio 16, "Divina") оны қайтадан құрды. Ол жетпіс екі қысқартушыны тағайындады, олардың он екісі жоғарғы немесе үлкен, ал жиырма екісі төменгі немесе кіші президенттікке ("парко") және отыз сегізі хаттар алғаш рет келіп түскен кезде емтихан тапсырушылар болып тағайындалды. Олар айыппұл салудың жазасы ретінде белгілі бір күндері қатысуға және хаттарға және дипломдарға қол қоюға міндетті болды. Циампини вице-канцлер жарлығын атап өтті, ол бойынша қатысудан бас тартқандарға келесі сессияның сыйақысының үлесін жоғалту үшін айыппұл салынды. Сондай-ақ, Папа Қысқартушылар колледжіне, әсіресе үлкен президенттік мүшелеріне көптеген артықшылықтар берді. Рим папасы Пий VII Канцелярияның көптеген кеңселерін жойды, сондықтан Түзетушілер трибуналы мен төменгі президенттіктің қысқартушылары жойылды. Түзетушілер трибуналынан тек бір ғана түзетуші қалды. Буи (Римдік Курия, редакция. 1859) төменгі президенттіктің таратылғанын баяндады және сол кездегі қысқартушылардың санын он бірге жеткізді. Кейіннен колледж он жеті прелаттан, алты орынбасардан және бір орынбасардан құралды, олардың барлығы прелаттардан басқа дін қызметкерлері немесе миряндар болды. Аббревиатуралардың міндеті бастапқыда заңдық қысқартуларды, баптарды және формулярларды қолдана отырып, Апостолдық хаттардың, дипломдардың және т.б. мазмұнын қысқарту және баяндама жасау болса да, уақыт өте келе, олардың кеңсесі маңыздылығы өскен сайын, олар өздерінің кеңсесінің осы бөлігін олардың орнына ауыстырып, Апостолдық хаттардың дұрыс жіберілуін қадағалаумен шектелді. 1878 жылға дейін барлық Апостолдық хаттар мен олардың жарамдылығы үшін қорғасын мөрді талап ететін хаттар готикалық әріптермен немесе дөңгелек әріптермен, сонымен қатар "Галликум" және әдетте "Боллатико" деп аталатын, бірақ Италияда "Тевтон" деп аталатын, сызықтарсыз, дифтонгтарсыз немесе үтір белгілерісіз, дөңгелек пергаментке жазылған. Басқа пергаментке жазылған, немесе сызықтар мен үтір белгілері бар, немесе әдеттегі қысқартулар, баптар мен формулярлар жоқ бұқалар жалған деп танылды. Рим папасы Лев XIII өзінің Constitutio Universae Eccles. 1878 жылғы 29 желтоқсандағы жарлығымен олар енді қарапайым латын әріптерімен қарапайым пергамент бетіне жазылуы керек және оңай түсініктілерден басқа ешқандай қысқартулар қолданылмауы керек деп белгіледі.

Атақтар мен артықшылықтар

Көптеген үлкен артықшылықтар Аббревиаторларға берілді. Рим папасы Лев X-тің жарлығымен олар Папаның дворяндары ретінде жоғарылатылды, Comes palatinus ("Count Palatine") дәрежесіне ие болды, Папа үйінің жақын адамы және мүшесі саналды, осылайша үй ішіндегі прелаттардың және Папаға тікелей қызмет ететін прелаттардың барлық артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік алды, әсіресе жәрдемақылардың көптігі және күтіп отыру мүмкіндігі бойынша. Олардың өздері, дін қызметкерлері және мүліктері тек Рим папасының тікелей билігінен басқа барлық биліктен босатылды және олар Аудитордың немесе Кардинал Викарийдің соттарына бағынбады. Ол сондай-ақ оларға, кейін қатаң шектеулермен, доктор дәрежесін беруге, барлық университеттердің артықшылықтарымен, нотариустарды бекітуге (кейін жойылған), балаларын әкелері босатқан жәрдемақыларды алуға құқылы ету үшін заңды етуге, сондай-ақ үш адамды абыройландыруға және Киелі Сильвестр орденінің (Militiae Aureae) рыцарьларын жасауға, сондай-ақ оларға абырой белгілерін киюге және пайдалануға рұқсат берді. Рим папасы Григорий XVI бұл артықшылықты жойып, мұндай рыцарьларды бекіту құқығын Рим папасына қалдырды (Acta Pont. Greg. XVI, 3-том, 178-179-180 беттер). Рим папасы Павел V, жастық шағында колледж мүшесі болған (Const. 2, "Romani"), оларды Мейірімділік Референтерине, ал үш жыл қызметтен кейін Әділет Референтеріне тағайындады, Референтерлердің артықшылықтарынан пайдаланып, Папа алдында қол қоюға көмектесуге рұқсат берді, барлығына Папа сарайындағы үлеске құқық берді және Папа Пий IV-нің талап етуімен Апостолдық Палатаға қатысты мәселелер бойынша мейірімділіктерді тіркеуден босатылды (Const., 98). Олар қолтаңбаның он екі дауыс беретін мүшелерінен кейін бірден орналасты. Үлкен президенттіктің Аббревиаторларына қызғылт түсті соқа мен каппа, сондай-ақ капелладағы рошет киюге рұқсат берілді. Төменгі президенттіктің Аббревиаторлары, жойылғанға дейін қарапайым дін қызметкерлері болды және Папа Сикст IV-нің рұқсатымен (loc. cit.) тіпті үйленуге де құқылы болды. Бұл лауазымдар Аббревиатордың қай жерде қайтыс болса да бос қалғандықтан, Рим Куриясына тиесілі болды. Прелаттар өз лауазымдарынан басқалардың пайдасына бас тартуға құқылы болды. Бұрын бұл лауазымдар, сондай-ақ Регенттен бастап басқа да Канцелярия қызметкерлерінің лауазымдары, сатуға болатын жағдайлар еді, Папалар, әсіресе Папа Бенедикт XIV және Папа Пий VII, оларды біртіндеп жойғанға дейін. Рим папасы Лев XIII 1898 жылғы 4 шілдедегі motu proprio-да аталған лауазымдарды ауыстыру немесе беру кезіндегі барлық сатуды жою туралы жарлық шығарды. Олар Рим Куриясының үйдегі прелаттары ретінде әлемнің барлық епархияларында жеке басымдыққа ие болды. Оларды "Reverendissimus", "Right Reverend" және "Monsignor" деп атады. Прелаттар ретінде, сондықтан заңды мәртебеге ие болғандықтан, олар Папаның бұйрықтарын қабылдауға және орындауға құқылы болды. Папа Бенедикт XIV (Const. 3, "Maximo") үлкен президенттіктің прелаттарына қызғылт лентасы бар бас киім кию құқығын берді, олар Аббревиаторлық қызметтен кеткеннен кейін де осы құқықты сақтап қалды.

Басып шығару

Папа Пий X 1908 жылы колледжді таратып, олардың міндеттері апостолдық протонотарийлерге (protonotarii apostolici) жүктелді.