Кіріспе

Кетелирия Фортуне (Keteleeria fortunei) – қылқан жапырақты мәңгі жасыл ағаш. Қытайда өсіп шыққан К. fortunei – ежелгі реликт түрі және екінші санаттағы ұлттық қорғалатын өсімдік, "негізінен оңтүстік субтропиктік аймақтан орталық субтропиктік шекараға дейін таралған". Ол Фуцзянь, Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу, Хунань, Цзянси, Юньнань және Чжэцзян провинцияларында кездеседі. Ағаш 200–1400 м биіктіктегі төбелерде, тауларда және жапырақты ормандарда өседі. K. fortunei-нің өмір сүру мерзімі мың жылдан асуы мүмкін, ал мың жылдық ағаштың биіктігі 40 метрден жоғары жетеді. "Экономикалық тұрғыдан алғанда, К. Фортуне құнды өсімдік болып табылады, оны жан-жақты дамыту мен пайдаланудың зор мүмкіндіктері бар".

Сипаттама

Биіктігі 25–30 м, кеуде биіктігіндегі диаметрі 1 м, көлденең жайылған бұтақтары бар пирамида пішіндес тәжді құрайды. Қабығы қара сұр, жалпақ, тік жолақты. Жас бұтақтары қызғылт-қызыл, түк жамылған, екінші немесе үшінші жылы сары-сұр немесе сары-қоңыр түске айналады. Жапырақтары 1,2–3 см ұзындығында, 2–4 мм енінде, қатайған, жас ағаштарда өткір ұштарлы, ал ересек ағаштарда дөңгелек немесе сирек тілімделген. Жоғарғы жағы жылтыр қара жасыл, астыңғы жағы ашық жасыл, орта тігірінің екі жағында 12–17 мұңқай сызықтары бар. Шишатырлары цилиндр пішіндес, ұзындығы 6–18 см, ашылғанға дейін ені 3–5 см, ашылғаннан кейін 7,5 см-ге дейін жетеді. Олар қысқа, түк жамылған сабақтарда тік тұрады және қазан айында күлгін қоңыр түске дейін піседі. Пісіп жетілгенде шишатырлар ашылып, ірі, сопақ пішіндес тұқымдарды шығарады, олардың ұзындығы 1–1,3 см, сары қоңыр үшбұрышты қанаттары 3 см ұзындығында болады.

Қолданылуы

Ағаш жылы климат аймақтарында сәндік өсімдік ретінде өсіріледі, ал одан жасалған ағаш құрылыс және жиһаз жасауға қолданылады. Бірақ, бұл түр Қытайдың орман шаруашылығы заңнамасымен қорғалады. "Ежелгі халық K. fortunei-ді бақыт әкелетін нысан деп есептеген, сондықтан оны Миао және ата-бабалар киелі орындары сияқты діни және құрбандық шалу орындарының төңірегіне қоятын болған, осының арқасында ол адамдардың зиянды әсерінен аз зардап шекті". Бұл табиғат қорығы Шэньху шығанағына жақын теңіз аймағында палеогеография, палеофлора, палеоклиматология сияқты ғылымдарды зерттеу үшін зор маңызға ие. Шэньху шығанағындағы Ежелгі су асты орманның қалдықтарынан өзге, K. fortunei-дің қалдықтары басқа да жерлерде табылды, мысалы, Хэнань провинциясының Синьян және Луошань қалаларының жанынан 70 миллион жыл бұрын қазылған қазба, Хубэй провинциясының Шаши қаласынан табылған Чжоу әулетіне тән ағаш тілімі және Хубэй провинциясының Ухань қаласынан қазылған 9300 жылдық ағаш діңгегі.