Портленд шпиондық тобы: Англиядағы кеңес тыңшылары желісі

Кіріспе

Портленд шпиондық желісі – 1953 және 1961 жылдар аралығында Ұлыбританияда белсенді болған тыңшылар тобы. Ол бес адамнан тұратын, олар Портленд аралындағы Әскери-теңіз күштерінің су асты қару-жарақтары зерттеу орталығынан (AUWE) құпия зерттеу құжаттарын алып, оларды Кеңес Одағына жіберді. Топтың екі мүшесі – Гарри Хоутон мен Этель Джи – британдықтар еді. Олар AUWE-де жұмыс істеді және зерттеулер сақталған аймақтарға қол жеткізе алды. Ақпаратты алғаннан кейін, оны өздерінің жетекшісі Конон Молодиге тапсырды, ол Гордон Лонсдейл деген атпен әрекет етті. Ол Канада паспортымен Ұлыбританияда жұмыс істеген КГБ агенты еді. Лонсдейл құжаттарды микро нүктелік форматта Лона мен Моррис Коэнге берді, олар Жаңа Зеландия паспортымен Хелен және Питер Крогер есімдерімен Ұлыбританияға көшіп келген екі американдық коммунист еді. Крогерлер Мәскеуге ақпаратты жеткізіп, көбінесе антиквариат дүкенінің иесі ретінде жасырынды. 1960 жылы поляк тыңшысы Майкл Голеневский Әскери-теңіз күштеріндегі тыңшы туралы ақпарат бергеннен кейін бұл желі әшкере болды. Ол ұсынған ақпарат Хоутонды анықтауға жеткілікті болды. MI5 – Ұлыбританияның ішкі қарсы барлау қызметі – Хоутон мен Джи арасындағы, содан кейін Лонсдейл және соңында Крогерлер арасындағы байланысты анықтады. 1961 жылдың қаңтар айында бес адам тұтқындалды және наурыз айында сотталды. Топ мүшелеріне берілген жазалар он бес жылдан (Хоутон мен Джи үшін) жиырма жылға (Крогерлер үшін) және жиырма бес жылға (Лонсдейл үшін) дейін ауысты. Лонсдейл 1964 жылы британдық бизнесмен Гревилл Уиннге тыңшылардың айырбасталуы арқылы босатылды. Крогерлер 1969 жылдың қазан айында Джеральд Брукпен айырбасталды, ол негізінен жалған айыптамалар бойынша ұсталған британдық азамат еді. Хоутон мен Джи ең соңында 1970 жылдың мамыр айында мерзімінен бұрын босатылды.

HMS Osprey және Адмиралтействоның су асты қару-жарағы

1950 жылдардың аяғына қарай британдық әскери теңіз зерттеулері мен әзірлемелері Дорсет қаласындағы Портленд аралында орналасты. 1959 және 1960 жылдары мамандандырылған бөлімшелердің бірігуі болды; олардың бірі Су асты қару-жарағы мекемесі мен Су асты қарсы шаралары және қару-жарағы мекемесінің бірігуінен құралды, нәтижесінде Әскери-теңіз күштерінің Су асты қару-жарағы мекемесі (AUWE) құрылды. 1950 жылдары көптеген әзірлеме жұмыстары Портлендте жүргізілді. 1960 жылы суға түсірілген "Дредноут" Ұлыбританияның алғашқы ядролық қуатпен жүретін су асты кемесі болды. Оның құрамында 2001 үлгісіндегі сонар болды, теңіз тарихшысы Иэн Баллантайн оны "құдіретті" деп сипаттады, себебі реактордың ядролық қуаты "кемелер мен су асты кемелері үшін бұрын-соңды болмаған қашықтықта белсенді сонарды қолдану арқылы қауіпті анықтауға" мүмкіндік берді. Сол кезде AUWE зерттеушілері су асты кемелерінің жасырын қасиеттерін жетілдіріп, ядролық баллистикалық зымырандармен жарақталған су асты кемелерінің жаңа буынын жасады. HMS Osprey – Портлендтің солтүстік жағында орналасқан су асты кемеге қарсы оқу орталығы. Бұл базада су асты кемелерін анықтау әдістері мен құралдары зерттелді және әзірленді. 1957 жылдан бастап, су асты кемеге қарсы вертолеттер де Osprey-ді оқу базасы ретінде пайдаланды.

Конон Молоди (Гордон Лонсдейл; 1922-1970)

Конон Трофимович Молодый – Кеңес Одағының барлау қызметінің офицері. Ол жеті жасынан бастап АҚШ-та білім алып, 1938 жылы Ресейге қайтып оралғанға дейін тоғыз жыл сол елде тұрды. 1940 жылы ол НКВД-ға (КГБ-ның алдағысы) қабылданып, 1949 жылы саяси барлау бөліміне қосылды және шетелдік аумақта дипломатиялық иммунитеті жоқ, жасырын жұмыс істейтін заңсыз агент – тыңшы ретінде дайындалды. Оған канадалық Гордон Лонсдейлдің жеке куәлігі берілді және 1954 жылы Ресейден Канадаға сапар шегіп, онда сатушы болып жұмыс істеді. 1955 жылдың ақпанында ол АҚШ-қа өтіп, онда әріптесі Рудольф Абельмен байланысқа шығып, содан кейін Ұлыбританияға барды. Ол Шығыс және Африка зерттеулер мектебінде қытай тілі курсына жазылды. Агенттік қызметін жасыру үшін 1956 жылы ол музыкалық автоматтар мен сауда автоматтары жалға беретін компанияның экспорт директоры болды. Экспорт директоры ретінде ол Еуропаға сапарлар жасап, бір сапарында Польшаға дейін барды. Ол шетелде КГБ офицерлерімен кездесе алды.

Лона және Моррис Коэн (Хелен және Питер Крогер; 1913-1992 және 1910-1995)

Лона мен Морис Коэн американдық коммунистер еді. Морис Испания азамат соғысы кезінде Халықаралық бригадалар қатарында шайқасты; аяқтарына жараланғаннан кейін, оны Кеңес тыңшылық қызметіне, мүмкін НКВД полковнигі Александр Орлов рекрут етті. 1938 жылдың қарашасында ол АҚШ-қа оралды. Ол Лонамен танысып, 1941 жылдың шілдесінде үйленді; сол кезде ол Морис Кеңес агенті екенін білмеді, бірақ ол оған үйленгеннен кейін көп ұзамай айтты. Лона курьер болып жұмыс істеді, Манхэттен жобасындағы Теодор Холл мен Савилл Сакстан құпия құжаттарды Нью-Йорктегі Кеңес консулдығына тасыды. Ол тасыған құжаттардың бірі – АҚШ атом бомбасының толық сызбасы еді. Американдық қару туралы ақпарат американдық сынақтан он екі күн бұрын Мәскеуге жетті. Осы ақпарат негізінде КСРО төрт жылдан кейін алғашқы ядролық құрылғысын сынақтан өткізді. Venona шифрлау жобасы АҚШ-тағы ресейлік тыңшыларды жариялағанда, Коэндер өздерінің ашылу қаупі бар екенін түсініп, 1950 жылдың маусымында елден қашып кетті, бірінші Мәскеуге, содан кейін Польшаға. 1954 жылы олар Лондонның сыртындағы Руислиптегі Кранли-Драйвке көшіп келді, өзін жасыру үшін жаңа зеландиялықтар Хелен мен Питер Крогер болып таныстырды. Питер Лондонның Странд көшесінде ескі кітаптар сататын дүкен ашты. Жаңа өміріне бейімделгеннен кейін Крогерлер Лонсдейлмен байланысқа шықты. Ол оларға Мәскеумен байланыс үшін радио хабарлағышты жасыруға көмектесті, ас үйдің төменгі қабатындағы қиындықты қазып шығарды.

Гарри Хоутон (1905-1985) және Этель Джи (1914-1984)

Гарри Хоутон 1945 жылы Корольдік теңіз күштерінен қару шебері ретінде ардақты түрде босатылып, HMS Osprey-де кеңсе жұмысына орналасты. 1951 жылға дейін ол онда қызмет етті, содан кейін Польшаның Варшава қаласындағы британдық елшілігіне әскери атташе бөліміндегі жалақы кеңсесіне қызметке кірді. Оның әйелі Пегги де онымен бірге болды. Ол поляк әйелі Катаринамен танысып, көп ұзамай ғашық болды және онымен қарым-қатынас бастады; ол оның Польша барлау қызметінің қызметкері екенін білмеді. Ол той-думанға салынып, көп ішімдік ішіп, соның салдарынан ақшасы да жетіспей бастады. Катарина оған қара нарықта кофе саудасын ашуды ұсынды, ол поляктарға қымбат бағамен сату үшін Ұлыбританиядан тауарлар таңсық етті. Әйелдер арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Хоутон Пеггиді жиі ұрып-сапалап, әсіресе мас күйінде кескілестіктер тудырды. Пеггидің айтуынша, Хоутон бірнеше рет оны өлтіремін деп қорқытқан, бір рет қабырғадан лақтырып жіберген, темекімен күйдірген және бір рет жартастан құлатуға тырысқан. MI5 және КГБ мәліметтеріне сәйкес, Хоутон өзі жұмысқа алу үшін бірінші қадамды жасады, 1951 жылы Польшаның Сыртқы істер министріне хат жолдап, ақшаға құпия ақпарат беруді ұсынды. Польша барлау қызметінің өкілімен сөйлескенде, Хоутон "Британияның қазіргі билеушілері елді американдықтарға сатқан және оны американдық колонияға айналдырған" деп ойлағанын түсіндірді. Оған "Мирон" кодовый аты берілді және ол құпия құжаттарды өзінің байланыс адамына жіберіп тұрды. 1952 жылдың мамыр айында ол оларға 715 құжат берді; тамыз айында бұл көрсеткіш 1167-ге жетті, соның ішінде Мурманскідегі британдық шпион және британдық теңіз барлау қызметінің құрылымы туралы мәліметтер де бар еді. Хоутонның ішімдік ішуі елшілікте алаңдаушылық туғызды, сондықтан ол үш жылдық мерзімінен бұрын, 1952 жылдың қазан айында он бес айдан кейін Ұлыбританияға қайтарылды. Ол елге оралғаннан кейін AUWE-де жұмыс істеді. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол Ұлыбританияға оралғаннан кейін ғана тыңшылық жасау үшін шантажға ұшырағанын, егер ол көмектеспесе, Катаринаға қауіп төндірілетінін мәлімдеді. Этель Ги, "Банти" лақап атымен белгілі, Портлендте қарт анасымен, тәтесімен және ағасымен бірге тұрды. 1950 жылдың қазан айында ол AUWE-де мұрағат кеңсесіне кіріп, аса құпия құжаттармен айналысты; ол прототиптік немесе тәжірибелік жобалардың құпия суреттері дайындалатын аймақтарға қол жеткізе алатын. Ол үйленбеген, жақын достары болған жоқ және 1950 жылдардың басында Хоутонмен танысқанға дейін тыныш өмір сүрді. Хоутон өзінің естеліктерінде Гиді "миллионда бірдей әйел" деп сипаттады. Достық қарым-қатынас Хоутонның некесінің бұзылып бара жатқанын түсіндіргеннен кейін махаббатқа айналды.

Harry Houghton was honourably discharged from the Royal Navy in 1945 as a master at arms and took a clerical job at HMS Osprey. He stayed there until 1951 when he joined the staff of the British embassy in Warsaw, Poland, as a pay clerk in the naval attaché's department. He was accompanied on his posting by his wife, Peggy. He met a Polish woman, Katarina, and soon fell in love and began having an affair; he was unaware that she was a member of the Polish intelligence services. He began partying and drinking heavily and running short of money as a result. Katarina suggested he begin trading coffee on the black market, and he began ordering goods from Britain to sell at inflated prices to the Poles. Marital relations declined and Houghton beat Peggy during their frequent rows, particularly when he was drunk. According to Peggy, Houghton threatened to kill her on several occasions, threw her over a wall on one occasion, burnt her with a cigarette and once attempted to push her off a cliff. According to MI5 and the KGB Houghton made the first move in his recruitment, writing to the Polish Minister of Foreign Affairs in 1951, offering to provide secrets for money. When a Polish intelligence officer spoke to him, Houghton explained that he thought "Britain's present rulers had sold the country to the Americans and turned it into an American colony". He was given the codename Miron and began sending sensitive documents through to his handlers. In May 1952 he gave them 715 documents; in August it rose to 1,167, including details of a British spy in Murmansk and the structure of British Naval Intelligence. Houghton's drinking was causing concern at the embassy, and instead of spending three years in his role, he was sent back to the UK in October 1952, after fifteen months. He took a job at the AUWE on his return. In his autobiography, he claimed that he was blackmailed into spying only once he had returned to the UK, with threats against Katarina if he failed to help. Ethel Gee—nicknamed Bunty—lived on Portland with her elderly mother, aunt and uncle. In October 1950, she became a filing clerk at the AUWE, where she handled top secret documents; she had access to areas where classified drawings of prototype or experimental projects were in progress. She was single, had no close friends and had been living a quiet life when she met Houghton in the early to mid 1950s. In his memoirs, Houghton described Gee as "a woman in a million". What started as a friendship developed into an affair after Houghton explained that his marriage was breaking up.

Шымкенттік шұғыл әрекет

1953 жылы Портлендке оралғаннан кейін Хоутон Ресейлік барлау қызметімен байланысып, тыңшылық қызметін жалғастырды. Құжаттарды көшіру үшін оған "бір қарағанда темекінің жаққышындай көрінетін" Minox камерасы берілді. Бастапқыда ол құпия ақпаратқа қол жеткізе алмаса да, кейіннен түскі үзілісте әріптестерінің орнына жұмыс істеу арқылы құпия құжаттар сақталатын бөлмеге кіруге мүмкіндік алды. Ол МИ5 "өнімді" деп сипаттаған қарқынмен ресейліктерге құжаттар жеткізе бастады: 1954 жылы – 1927 бет, ал 1955 жылы – 1768 бет. Аталған құжаттарда винттердің шуын басу және жоғары жылдамдықты суасты кемелерін анықтау механизмдері, сондай-ақ HMS Dreadnought және әскери-теңіз күштерінің кеме құрылысы бағдарламасы туралы мәліметтер бар еді. Лонсдейл Хоутонға Джиге оның іс-әрекеті туралы айтпауды тапсырған. Келісілген күндері Хоутон демалыс күндері Темзаның Кингстон ауданындағы пабтарға барып, теңіз құжаттары бар камера пленкаларын алып келетін. Одан әдетте нақты қажетті салалар туралы сұраушы еді, мысалы, басқарылатын торпедалар және суасты кемелерін анықтау. Хоутон берген ақпараттың көлеміне қарай сыйлық ақша алды; 1955 жылдың желтоқсанында оған 500 фунт стерлинг берілді. Сол жылы оның жылдық жалақысы 741 фунт стерлинг болды. Хоутон ақшасына қанағаттанбайтын. Аптасына 15 фунттан кем жалақы ала тұра, ол түрлі жергілікті пабтарда ішімдікке аптасына шамамен 20 фунт жұмсайтын, Renault Dauphine көлігіне қолма-қол ақша төлеп, радиоқабылдағышқа 150 фунт төледі. Пеггимен некесі ажырасқанға дейін Хоутон тыңшы екені анықталуына әкелуі мүмкін қателіктер жасады. Бір күні кешке ол жатын бөлмесіндегі үстелге қоңыр қағаз орағыш қалдырды; әйелі оның ішінде махаббаттасқандығының дәлелі болуы мүмкін деп ойлап, ашып қараса, онда Адмиралтействоның құпия құжаттарының шоғырланған жинағы болды. Ол сондай-ақ оған шамамен 150 фунт стерлинг болатын банкноттар жинағын көрсеткен. Ол 1955 жылы үш рет Адмиралтействоға бұл мәселені көтерді. Олар келесі жылы МИ5-ке хабарласып, Хоутонның әйелі "оны ешкімге жеткізбеуі керек құпия ақпаратты басқаларға жеткізіп жатыр" деді. Адмиралтейство жұбайлардың арадағы ажырасуды ескере отырып, "Бұл айыптамалардың барлығы қызғанышпен және наразылықпен толған әйелдің сөздері болуы мүмкін" және талап "көбінесе ойсыздықпен және таза жеккөруден туған" деген кеңес берді. Айыптамалар бойынша тергеу жүргізілмегенімен, 1956 жылдың соңында Хоутон AUWE-ден HMS Osprey-ге ауыстырылды, онда құпия ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі болды. 1956 жылы Хоутонның некесі ажырасты. Оның құжаттарға қол жеткізе алмауы ресейліктерден сыйлық ақша алмағанын білдірді, сондықтан ол ақша тапшылығына тап болды. Ги оған 200 фунт стерлинг қарыз берді, ол оны сатып алған трейлерге көшуге көмектесті – ол оған айына 10 фунт төледі. Сыйлық төлемдерін қайта бастауды қалаған Хоутон Лонсдейлге Джиге өзінің іс-әрекеті туралы хабарлап, оны енді қол жеткізе алмайтын құпия құжаттарды алу үшін пайдалануды ұсынды. Гидің қауіпсіздік деңгейі Хоутоннан жоғары болды, бұл ресейліктерге ұнады, олар келісті, бірақ Хоутон Лонсдейлді оған америкалық, Алекс Джонстон полковник ретінде таныстырды. Джонстон Ұлыбританияның АҚШ-қа НАТО міндеттемелері бойынша міндетті ақпаратты беруін қамтамасыз етуді қалайтынын түсіндірді. Ол оған өзінің қызығушылығын түсіндіріп, ішкі қауіпсіздік шараларын қалай болдырмау керектігі туралы кеңес берді; сұралған ақпараттардың арасында HMS Dreadnought-тегі 2001 типті сонар және су астынан анықтау жабдықтары туралы мәліметтер болды. Лонсдейл Гиге құрметпен қарады және оны "әрине, Хоутоннан жақсы адам" деп санады. Ол Хоутонды "сақинадағы ең әлсіз буын" және "ақымақ" деп санады. Хоутон мен Ги жинаған құжаттар Лонсдейлге берілді, ол оларды Крогерлерге тапсырды. Олар Мәскеуге ақпаратты жеткізетін байланыс тобы ретінде жұмыс істеді. Бір бөлігін ас үй еденінің астына жасырылған радиоарна арқылы және шатырда жасырылған 75 фут (23 метр) антенна арқылы жіберді. Кейбір зерттеулер микро нүктелерге айналдырылды. Бұл кітаптар Питер Крогердің кітап бизнесі арқылы Еуропадағы клиенттерге жіберген кітаптарының тікенегіне салынып жіберілді. Содан кейін ол бір рет қолданылатын кодты пайдаланып Мәскеумен байланысқа шығып, минутына 200-ден астам сөзден тұратын жылдам "хабарлама" жіберді.

Soon after Houghton returned to Portland in 1953, he was contacted by Russian intelligence to continue his spying. To copy the documents, he was given a Minox camera measuring which he said "would easily pass as a cigarette lighter at a glance". Although he did not have access to sensitive information at first, he soon managed to access the sensitive records room by covering for staff over lunchtimes. He began providing documents to the Russians at what MI5 describe as a "prolific" rate: 1,927 pages of documents in 1954 and 1,768 in 1955. These included details of mechanisms to conceal the noise of propellers and detect high speed submarines, details of HMS Dreadnought and the navy's ship building programme. Houghton had been instructed by Lonsdale not to tell Gee about his activities. At agreed points Houghton drove to pubs in the Kingston upon Thames area at weekends, taking camera film with naval documents. He was often asked for specific areas needed, such as homing torpedoes and submarine detection. Houghton was paid bonuses for the amount of information he passed over; in December 1955, he was given £500. His annual salary that year was £741. Houghton was profligate with his money. Despite a salary of less than £15 a week, he spent approximately £20 a week on drink in various local pubs, paid cash for a Renault Dauphine and £150 for a radiogram. Before his marriage to Peggy broke up, Houghton made potentially serious errors that could have led to his being exposed as a spy. One evening he left a brown paper parcel on the bedroom table; his wife, thinking it could contain evidence of an affair, opened it and found a stack of Admiralty documents—all classified. He had also shown her a bundle of bank notes that she estimated was about £150. She was suspicious enough to raise the matter three times with the Admiralty in 1955. They contacted MI5 the following year, reporting that Houghton's wife had told them "her husband was divulging secret information to people who ought not to get it". The Admiralty—aware of the split between the couple—also advised "It is considered not impossible that the whole of these allegations may be nothing more than outpourings of a jealous and disgruntled wife", and that the claim was probably "made on the spur of the moment and out of pure spite". Although no investigation was undertaken into the accusations, in late 1956 Houghton was moved from AUWE to HMS Osprey, where there was less access to classified information. In 1956 Houghton's marriage broke up. His lack of access to documents meant he was receiving no bonuses from the Russians, and so he was short of cash. Gee loaned him £200 to help to move out into a caravan which he purchased—he repaid her at a rate of £10 a month. Wanting to start earning his bonus payments again, Houghton suggested to Lonsdale that he inform Gee of his activities and use her to obtain the classified documents he no longer had access to. Gee had a higher security classification than Houghton, which was attractive to the Russians, and they agreed, although Houghton introduced Lonsdale to her as an American, Commander Alex Johnston. "Johnston" explained that he wanted to ensure that the UK were giving the US the information they were obliged to under their NATO commitments. He gave her details of what he was interested in and advised her on how to avoid internal security measures; among the information requested were details of the type 2001 sonar on HMS Dreadnought, and underwater detection equipment. Lonsdale had some regard for Gee and considered she "was certainly a better person than Houghton". He considered Houghton "the weakest link in the ring" and "a fool". The documents gathered by Houghton and Gee were passed to Lonsdale, who then handed them on to the Krogers. They acted as the communications team who passed the information to Moscow. Some was via a radio—concealed beneath the kitchen floor and using a 75 feet (23 m) aerial hidden in the attic. Some research was also converted to microdots. These were inserted into the spines of books that Peter Kroger sent out from his book business to customers in Europe. He would then contact Moscow using a code generated by a one time pad, and send a fast "burst" transmission—of over 200 words a minute—alerting the KGB to what was being sent.

Ашылу және тұтқындалу

1960 жылы поляк тыңшысы Майкл Голеневский Орталық барлау агенттігіндегі (ЦРУ) өзінің басшыларына 1952 жылы Варшавада болған және "Хортон" немесе осыған ұқсас аталатын, Корольдік Әскери-теңіз флотында жұмыс істейтін ресейлік тыңшы бар екенін хабарлады. Бұл ақпарат MI5-ке жіберілді, олар көп ұзамай Хоутонды анықтады. MI5 офицері Питер Райттың айтуынша, алғашқы хабарламалар 1959 жылы түскен, бірақ Хоутонды анықтау үшін жеткілікті дәлел болған жоқ; Райттың сөзіне сүйенсек, 1960 жылдың наурыз айындағы екінші хабарламадан кейін ғана оны анықтау мүмкін болды. MI5 іс офицері Чарльз Элвелл болды, ол кейін Джон Вассалл мен Джон Стоунхауздың тыңшылық ісін тергеді. 1960 жылдың ортасында MI5 бақылау мамандары – бақылау бөлімі – Хоутон мен Джиді бақылауға алып, олардың Лондонға ай сайынғы сапарларына ерекше назар аударды. Бір сапарында олар Хоутонның бір конверт үшін бір адамға пластикалық қап бергенін көрді. Олар сол адамның машинасына дейін барып, оның Лонсдейлге тиесілі екенін анықтады. Ол толық бақылауға алынып, көп ұзамай банк филиалына кіргенде, сейфке бір чемодан мен бір жәшік салып қойғаны байқалды. MI5 бас директоры Роджер Холлис Мидленд банкінің төрағасымен байланысып, MI5-ке депозиттік жәшікті ашуға рұқсат алды. 1960 жылдың 5 қыркүйегінде жәшіктің ішіндегі заттар алынып шығарылды. Оның ішінде Minox және Praktica шағын камералары, ағаш ыдысқа салынған Ronson темекі жаққышы табылды; оны рентген сәулесімен тексергенде бір реттік шифрлеу кітаптары мен карта сілтемелері анықталды. Барлығы тексеріліп, фотоға түсіріліп, Лонсдейлдің жәшігіне қайта орналастырылды. Лонсдейлдің өмірі туралы ақпарат алу үшін Канада Корольдік атты полициясымен байланысқа шықты. Олар MI5-ке оның паспортының көшірмесін берді. MI5 оның пәтеріне тыңдау құрылғысын орнатып, ол шетелдік үкіметтің заңсыз қызметкері екенін анықтады. GCHQ, британдық сигналдық барлау агенттігі, Лонсдейл радиосын пайдаланған сайын ескертіліп, Мәскеуге жіберген хабарларын көшіріп, банктан алынған бір реттік шифрлеу кітаптарын пайдаланып оларды шифрлады. 1960 жылдың қарашасында MI5 Лонсдейлді Кросгерлердің Руислиптегі үйіне дейін қадағалады; олар жұпты бақылау үшін қарама-қарсы үйде бақылау бекетін құрды. 1961 жылдың 2 қаңтарында MI5 іс офицерлері, Әскери-теңіз министрлігінің рұқсатымен, Портленд тыңшыларын тағы үш ай бақылауға алуға, Лонсдейлдің Хоутонмен ғана жұмыс істейтінін немесе басқа тыңшыларды да басқаратынын анықтауға шешім қабылдады. Екі күннен кейін ЦРУ Голеневскийдің келесі күні дезертир болатынын хабарлады. Батысқа келетін жоғары дәрежелі поляк барлау қызметкерінің Хоутонның ашылуы мүмкін екенін ресейліктерге ескертетінін түсінген MI5, келесі жоспарланған кездесуде, яғни 7 қаңтарда әрекет етуге шешім қабылдады, бірақ Мәскеуден келген ескертулерге назар аударатын болады. Сол сенбіде Хоутон мен Джи Лондонға пойызбен сапарлады – MI5 бақылаушылары мен Арнайы бөлім детективтері сапар бойы оларды қадағалады. MI5-тің тұтқындауға құқығы жоқ және тұтқындау қажет болған кезде полициямен – әдетте Арнайы бөліммен – жұмыс істеу керек. Сауда жасағаннан кейін екеуі Олд Вик театрына барды, онда олар Лонсдейлмен кездесті. Үшеуі бірге болғаннан кейін полиция мен MI5 оларды тұтқындады. Джидің сөмкесінен полиция 4 құпия AUWE файлының көшірмелерін және кейіннен HMS Dreadnought және Әскери-теңіз бұйрықтарына қатысты 310 фотосуретті қамтитын ашылмаған пленканы тапты. Полиция мен MI5 іздеу топтары Хоутон, Джи және Лонсдейлдің үйлеріне кіріп, шағын камералар, үлкен ақша сомасы, шифрлеу кітаптары, микроточкалар жасауға арналған материалдар және басқа да құпия ақпараттарды қоса алғанда, тағы да айыптайтын дәлелдерді тапты. Крогерлер сол күні кешке тұтқындалды. Олар үйден шығып, қамауға алуға дайындалғанда, Хелен әмианын алып, отты жағуға рұқсат сұрады; күдік туған полиция офицері рұқсат бермеді және одан әмианын алды. Кейіннен ол Лонсдейл мен Мәскеу арасындағы микроточка түріндегі байланыс құралы екені анықталды. Полиция мен MI5 іздеушілері үйді толық іздеу үшін бір аптадан астам уақыт жұмсады. Табылған заттардың арасында Хелен мен Питер Крогердің аттарымен Жаңа Зеландия паспорттары, ішінде микроточка оқу құралы бар қуыс бөліктері бар тальк ұнтағының банкасы, 6000 АҚШ доллары бар, үстіңгі жағы алынып тасталатын батарея және ас үй еденінің астында жасырылған радио хабар таратушы бар еді. Полиция Крогерлердің саусақ іздерін Скотланд-Ярд архивінде тапты. Олар 1958 жылы Федералдық Тергеу бюросы жіберген іздермен сәйкес келіп, оларды іздеп отырған совет тыңшылары Лона мен Моррис Коэн деп анықтады.

In 1960 the Polish spy Michael Goleniewski told his handlers at the Central Intelligence Agency (CIA) that there was a Russian spy working for the Royal Navy who had been in Warsaw in 1952 and who was called "Horton", or similar. The information was passed over to MI5 who soon identified Houghton. According to the MI5 officer Peter Wright the first reports were in 1959, but there was insufficient evidence to identify Houghton; it was only after a second report in March 1960, Wright says, that an identification could be made. The MI5 case officer was Charles Elwell, who later led the investigations for espionage into John Vassall and John Stonehouse. During mid 1960 MI5's surveillance specialists—known as the watcher section—began observation of Houghton and Gee, paying particular attention during their monthly visits to London. On one such visit they noticed Houghton hand over a plastic carrier bag to another man, in exchange for an envelope. They followed the man back to his car and established it was owned by Lonsdale. He was put under full surveillance and soon after was seen visiting a branch of his bank, where he lodged a suitcase and a parcel in a safety deposit box. The director general of MI5, Roger Hollis, contacted the chairman of the Midland Bank and arranged for the deposit box to be opened by MI5. On 5 September 1960 the contents were extracted from the box. Inside were found Minox and Praktica miniature cameras and a Ronson cigarette lighter set in a wooden bowl; this was x rayed and found to contain one time pads and map references. Everything was examined, photographed and replaced in Lonsdale's box. Enquiries were made with the Royal Canadian Mounted Police into Lonsdale's background. They supplied MI5 with a copy of his passport. MI5 bugged his flat and decided he was an illegal—a member of a foreign government working in London under an operational cover. GCHQ, the British signals intelligence agency, were alerted every time Lonsdale used his radio and copied the messages he was sending to Moscow, deciphering them using copies of the one time pads from the bank. In November 1960 MI5 tailed Lonsdale to the Kroger's house in Ruislip; they set up an observation post in the house opposite to monitor the couple. On 2 January 1961 MI5 case officers decided—with the permission of the Admiralty—to watch the Portland spies for three more months, to see if Lonsdale was only dealing with Houghton, or if he was handling other spies. Two days later the CIA informed them that Goleniewski was going to defect the following day. Realising that a senior Polish intelligence operative coming to the West would likely warn the Russians of the probable exposure of Houghton—and therefore the rest of the ring—MI5 decided to act at the next scheduled meeting, 7 January, but that they would closely monitor Lonsdale for any warnings from Moscow. That Saturday, Houghton and Gee travelled to London by train—MI5 watchers and Special Branch detectives following them throughout the journey. MI5 have no powers of arrest and need to work with the police—normally Special Branch—when arrests are needed. After some shopping, the pair went to the Old Vic theatre where they met Lonsdale. As soon as the three were together, the police and MI5 stepped in and arrested them. In Gee's bag, police found copies of 4 confidential AUWE files and undeveloped film that was later found to contain 310 photographs of research on HMS Dreadnought and Admiralty orders. Police and MI5 search teams entered the premises of Houghton, Gee and Lonsdale where they found further incriminating evidence, including miniature cameras, large amounts of money, cypher pads, material to make microdots and more classified information. The Krogers were arrested that evening. As they were preparing to leave the house to go into custody, Helen picked up her handbag and asked the police for permission to stoke the fire; suspicious, a police officer denied permission and took the handbag from her. It was later shown to hold communication in microdot form between Lonsdale and Moscow. Police and MI5 searchers took more than a week to fully search the house. Among the finds were New Zealand passports in the names of Helen and Peter Kroger, a tin of talcum powder, with hollow compartments, one of which held a microdot reader, a battery with a removable top, containing US$6,000, and the radio transmitter concealed beneath the kitchen floor. Police found a match for the Krogers' fingerprints in Scotland Yard's archives. They matched those sent over by the Federal Bureau of Investigation in 1958, identifying them as the wanted Soviet spies Lona and Morris Cohen.

Сот

Боу-стрит магистраттық сотында 1961 жылдың 7 ақпанында тыңдаулар басталды; сот осы мән-жайларға байланысты өзгертілді, ал көптеген журналистерді қабылдау үшін уақытша көтеріңкі орындықтар орнатылды. Прокурорлық тараптан бас прокурор Реджинальд Мэннингэм Буллер басқарды, оның ашылу мәлімдемесі екі сағатқа созылды, ол тыңшылар желісі, оның жұмыс істеу тәсілі және олар ақпаратты кодтау және Мәскеуге жіберу үшін қолданған құрал-жабдықтар туралы толық мәлімет берді. Тыңдау 10 ақпанда аяқталды, барлық бес айыпталушы сотқа жіберілді; кепілдік беруден бас тартты. Бес тыңшыға қарсы сот процесі 1961 жылдың 13 наурызында Олд Бейлиде басталды; сот төрағасы – лорд-бас судья лорд Паркер болды. Барлық бес айыпталушы «1911 жылғы Мемлекеттік құпиялар туралы заңның 1-тарауына қайшы келетін ақпаратты таратуға сөз байласу» айыбымен айыпталды. Хоутон кейінірек өмірбаянында: «Олд Бейлиде берген куәлігімнің мәні шамалы болды. Мен куәгерлер алдында Портленд тыңшылар желісінің шындығын айтуға батыл болмадым: оны мүмкіндігінше тиімді етуге тура келді» деп жазды. Журналист Тревор Барнс Портленд тыңшыларының тарихында Гидің куәлігін «өтірікке толы, сенімсіз әңгіме» деп сипаттады. Сот процесі 22 наурызға дейін жалғасты. Төрешілер тоқсан минуттан кем уақыт ішінде барлық бес айыпталушыны кінәлі деп тапты. Лонсдейл жиырма бес жылға бас бостандығынан айырылды; Крогерлер жиырма жылға сотталды. Хоутон мен Ги екеуі де он бес жылға сотталды.

Салдары

1961 жылдың наурыз айының соңында Ішкі істер министрі Раб Батлер бұрынғы апелляциялық судья сэр Чарльз Ромердің төрағалығымен тергеу комитетінің құрылғанын жариялады. Тергеудің мақсаты – “Орталық қылмыстық сотта өткен жақындағы тыңшылық ісіне байланысты жағдайларды зерттеу, әсіресе екі адамның теңіз күштерінің мекемелерінде жұмысқа қабылдануы мен жұмыста ұсталуына қатысты мәселелерді анықтау, сондай-ақ қауіпсіздік шараларын бұзудың қандай фактілері болғандығын анықтау” болды. Журналистер Дэвид Уайз және Томас Б. Росс айтқандай, комитет құрылуы “қауіпсіздікке қатысты алапат қорқынышқа нүкте қойғандай көрінді”. Алайда, Ромер тергеуі басталғанына бір ай өткен соң, MI6 офицері Джордж Блейк тұтқындалды және оған тыңшылық жасады деген айып тағылды. Премьер-министр Гарольд Макмиллан бұл оқиғаны “жаңа соққы” деп сипаттап, Лейборист партиясының және оппозицияның көшбасшысы Хью Гейтскеллмен келісімге келді: Ромер комитеті тергеуді аяқтасын және ұсыныстарын лорд Рэдклифтің төрағалығымен құрылған жаңа тергеуге жіберсін. Бұл жаңа тергеу қауіпсіздік процедуралары мен тәжірибелерін кеңірек қарастыруға бағытталған еді. Ромер комитеті заңдық емес, әкімшілік орган ретінде жұмыс істеді, яғни куәгерлерге заңдық өкілдердің қатысуына рұқсат берілмеді. 20-дан астам куәгердің, оның ішінде MI5 жоғары лауазымды қызметкерлерінің, Әскери-теңіз күштері басқармасының, Теңіз барлау қызметінің және GCHQ өкілдерінің куәліктері тыңдалды. Холлис AUWE-дегі қауіпсіздік шараларын сынады, онда жоғары лауазымды қызметкерлердің құпия ақпаратты мекемеден алып, түнде жұмыс істеуі кең таралған практика болды. Элвелл комитетке ұсынған алдын ала есепте Лонсдейлді “көптеген тақырыптарда еркін және нақты сөйлей білетін, әзілге құмар емес, ирония мен юморды жақсы түсінетін адам” деп сипаттады. Оның Крогерлерге қатысты пікірлері одан да қатал болды: ол Питерді “өмірін бүлінген идеализммен басқарылатын адам” деп, ал Хеленді “тіпті тартымсыз, ашулы, ақылсыз фанатик сияқты көрінетін және осылай әрекет ететін” деп сипаттады. Ромердің тергеуінің қорытындысы 1961 жылдың маусым айында жарияланды. Макмиллан парламентте оның қорытындыларын оқып берді. Хоутон мен Джидің Портлендтегі жұмысына қатысты төрт мәселені атап өткен соң, ол сөзін жалғастырды:

At the end of March 1961 Rab Butler, the Home Secretary, announced the formation of a committee of inquiry under Sir Charles Romer, the former Lord Justice of Appeal. The inquiry was "[T]o examine the circumstances connected with the recent spy trial at the Central Criminal Court and, in particular, those in which two individuals came to be employed, and were retained in employment, in naval establishments, with a view to determining what breaches of security arrangements, if any, took place". According to the journalists David Wise and Thomas B. Ross the setting up of the committee "seemed to be the end of the security scare". A month after the Romer Inquiry opened, however, the MI6 officer George Blake was arrested and charged with espionage. The prime minister, Harold Macmillan, described it as "a new blow", and came to an agreement with Hugh Gaitskell—the leader of the Labour Party and leader of the opposition—that the Romer committee should complete its inquiry and pass on its recommendations to a new inquiry under the chairmanship of Lord Radcliffe which was to look at security procedures and practices in a wider context. The Romer Committee sat as an administrative, rather than a legal body, meaning no witnesses were accompanied by legal representatives. Evidence was heard from over twenty witnesses, including senior members of MI5, the Admiralty, Naval Intelligence and GCHQ. Hollis criticised the security arrangements at AUWE, where it was common practice to allow senior staff to take classified information off the premises to work on them overnight. Elwell wrote a preliminary report he presented to the committee, in which he described Lonsdale as "a man of considerable charm humorous and ironical, rather than witty, ready to talk fluently and trenchantly on most subjects". His views on the Krogers were more damning: he described Peter as "a sententious bore a man whose life appears to be governed by rancid idealism" and Helen as "even less alluring she looks and probably behaves like an embittered crazy fanatic". Romer's inquiry reported in June 1961. Its conclusions were read out in parliament by Macmillan. After making four points regarding Houghton and Gee's employment on Portland, he continued:

Консервативті партияның депутаты Дональд Джонсон Ромердің “өз пікірін айтудан тартынбағанын және ‘жақсы жағдай жасаушылар’ қатарына қосылмағанын” атап өтті.

Лонсдейл

1962 жылы қарашада британдық бизнесмен Гревилл Уинн Венгрияның Будапешт қаласында тыңшылық қылды деген айыппен тұтқындалды. Ол Ресейдің құпия әскери барлау қызметі – GRU-дың полковнигі Олег Пенковскийден ақпарат жеткізуші болған. 1963 жылғы мамыр айында Уинн Мәскеуде көрсетілімдік сотталып, сегіз жылға бас бостандығынан айырылды; Пенковский өлім жазасына кесілді. Уинн түрмеде жаман күтімге ие болды және оның денсаулығы тез нашарлады (1963 жылдың ортасына қарай денсаулығы нашарлаған еді). Британ үкіметі тыңшыларды алмастыру туралы советтік тараптың ұсыныстарын құпия түрде талқылады және 1964 жылғы 21 сәуірде Лонсдейл Бирмингемдегі Винсон Грин түрмесінен шығарылып, Батыс Германияға ұшырылып, Уиннмен алмастырылды. 1965 жылы Лонсдейл Ким Филби жазған «Шпион» атты өзінің өмірбаянын жариялады, Филби өткен жылы советтік тарапқа өткен еді. Барнс «кітапта көптеген жалғандықтар бар» деп атап өтті, ал тарихшы Кристофер Эндрю оларды «сенімсіз естеліктер» деп сипаттап, «оларда түрлі дезинформация бар, соның ішінде «Крогерлер» мүлдем кінәсіз болған» деген сыңарлық айғақтар бар еді» деді. Лонсдейл 1970 жылғы қазанда отбасымен пикникте болғанда қайтыс болды; екінші стақан арақ ішкеннен кейін инсульт алды және бірнеше күннен кейін көз жұмды. 1990 жылы советтік үкімет оны құрметтеп, почта маркасында бейнеледі.

Крогерлер

Крогерлер 1969 жылғы қазан айында Джеральд Брукпен алмасу шарты бойынша босатылды. Брук 1965 жылғы сәуір айында тыңшылық қылды деген айыппен тұтқындалған еді. Ол тыңшы емес еді, сондай-ақ тыңшылықпен айналыспаған, бірақ дінге берілген адам болғандықтан, Кеңес үкіметін сынаған эмигранттар тобымен жұмыс істеді. Оған бес жылға түрме жазасы берілді, бірақ төрт жылдан кейін денсаулығы нашарлап, күйзеле бастады. Қосымша және жалған айыптаулар бойынша жаза мерзімін ұзарту туралы қорқыту арқылы, британдық және ресейлік үкіметтер арасында келісімге келді, нәтижесінде ол Крогерлерден үш ай бұрын босатылды. 1969 жылғы қарашада КГБ-ның дачасында Крогерлерге арналған кешкі ас ұйымдастырылды, онда КГБ төрағасы Юрий Андропов қатысып, оларға Қызыл Ту орденін табыс етті. Борис Ельциннің үкіметі кезінде олар Ресей Федерациясының қаһармандары атанды. Хелен 1992 жылғы желтоқсан айында, ал Питер 1995 жылғы маусым айында қайтыс болды. Екеуі де КГБ-ның Новокунцево зиратында жерленді. Ресей үкіметі бұл жұбайларды 1998 жылы пошта маркаларында бейнелеп, құрмет көрсетті.

Хоутон және Джи

Хоутон мен Джиге түрмеде бір-біріне хат жазуға рұқсат берілді – бұл әдетте рұқсат етілмейтін нәрсе, себебі MI5 олардың хат алмасуында қандай да бір сырлы ақпараттарды анықтауды қалады. Хоутон Винчестерге ауысудан бұрын бірнеше ай Вормвуд Скрабста өтті. Джи көп уақытын Чеширдегі ашық түрме, HM Prison Styal-да өткізді. Хоутон мен Джи Портленд шпиондық тобының мүшелерінің арасында ең аз мерзімге сотталғандары болғанымен, түрмеде ең ұзақ уақыт отырды; олар 1970 жылдың мамыр айында бір күні босатылды. Джи Портлендтегі бұрынғы үйіне, ал Хоутон Дорсет графтығының Пул қаласының шетіндегі пәтерге көшті. Екеуі қайтадан кездесе бастады, бірақ үнемі баспасөзден жасырынуға мәжбүр болды. Олар 1971 жылдың сәуір айында үйленді. Хоутон 1972 жылы «Портленд операциясы» атты кітап жазды; Барнс кітапта көптеген қателіктер бар екенін айта келіп, оны «Қауіпсіздік қызметінің нашар жұмысы, сот процесінің әділетсіздігі және түрмедегі қатал қарау туралы шағымдармен толған, шаршататын кітап» деп сипаттады. Джи 1984 жылы, Хоутон 1985 жылы қайтыс болды.

Мұра

Жаңалықтар мен тарихи жамылудан өзге, Портленд тыңшылар тобы және оның нәтижелері кітаптарда, оның ішінде оқиғалардың тарихында, қатысушылардың жеке естеліктерінде және сахнада, экранда суреттелген. 2019 жылы Портленд тыңшылар тобына қатысты көптеген құжаттар Ұлттық мұрағат тарапынан жарияланды; көптеген файлдар бұрын 2017 жылдың қараша айында жарияланған болатын. Құжаттарда МИ-5-тің бұрынғы бас директоры Мартин Фурнивал Джонстың, Хоутонның бұрынғы әйелімен болған хат алмасуды атап көрсеткен пікірі бар: