Маорилер қонысы

Моэраки түбегінің оңтүстік жағында Вайматаитаи лагунасында ежетегі (моа аңшы) маори орны бар, оны Атол Андерсон 13 ғасырға датеп, Жаңа Зеландияның алғашқы адамдардың қоныстануының екінші толқынына жатқызды. Гавин Маклин оның тұрғындарының Уайтаха тайпасымен байланысты екенін айтады, ол Кahui Tipua және Te Rapuwai тайпаларынан кейін Оңтүстік Жаңа Зеландияға келген үшінші iwi есебінде танымал. Уайтаханың экспедициясын Ракайхауту басқарды. Алайда, Маклин атап өткендей, "Уайтаха" атауы Кати Мамоэ және Кай Таху тайпаларынан (қазіргі стандартты маори тілінде "Ngāti Mamoe" және "Ngāi Tahu") бұрынғы барлық халықты белгілеу үшін де қолданылады. Осылайша, Уайматаитаи кең мағынада "Уайтаха" орны деп айтуға болады, бірақ оны нақты бір отбасымен байланыстыру мүмкін емес. Моэраки түбегі оңтүстікке қарай Картиги нүктесінде ("Katiki" қазіргі стандартты маори тілінде) аяқталады, онда маори мәдениетінің классикалық кезеңіне жататын па (бекітілген қоныс) орналасқан. Оның дәстүрлі атауы Те Рака а хинеатуа. Джилл Хамель бұл оңтүстіктегі палардың ең дамығандарының бірі болғанын, оның террасалары және тас ошақтары бар тікбұрышты үйлері болғанын хабарлады. Радиокөміртектік талдау 18 ғасырда қоныстанғандығын растады. Дәстүр бойынша, оны 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында белгілі жауынгер басшы Таока салған, ол Эшбертон өзені мен Тимару маңында да бекіністер салған. Салынғаннан кейін көп ұзамай, Кайкоурадан келген топ шабуыл жасады, бірақ Таока Те Хакопа шайқасында оларды сәтті кері қайтарды. Таока сонымен қатар Хуриава (қазіргі Каритан түбегі), Мапутахи (қазіргі Goat Island түбегі) және Пукукура (қазіргі Тайароа бас) жерлерінде оңтүстікке қарайғы басшылармен шайқасты. Таоканың басты қарсыласы Те Вера болды. Бұрын Моэраки, сияқты шығыс жағалаудағы көптеген жерлерде, еуропалықтар келгенге дейін тұрақты қоныс болмағаны айтылған, бірақ 1996 жылы жарияланған ірі зерттеу бұл пікірдің дұрыс еместігін көрсетті. Моэраки тұрғындары пара (мұз балығы) қосымша тағам ретінде тұрақты түрде жеген, өйткені Моэраки Жаңа Зеландияда мұз балығының жаппай құлауы жиі болатын орындардың бірі болды.

Еуропалықтардың келуі

Моэраки 1814 жылы "Меркелер соғысы" деп те аталатын "Теңізшілер соғысы" кезінде басып өтілген. Сол жылы Роберт Браун басқаратын, ішінде екі еуропалық және бес ласкар, яғни үнді теңізшісі бар сегіз адамнан тұратын топ Стюарт аралынан/Ракиурадан шығыс жағалаумен қашып кеткен ласкарлардың тобын іздеу үшін келді. Бұл ласкарлар капитан Сэмюэл Фаулер басқаратын "Матильда" кемесінен қашып кеткен еді. 2003 жылы табылған "Крид" қолжазбасына сәйкес, олар Моэракиден солтүстікке қарай сегіз шақырым жердегі "Блафф" деп аталатын жерде қайықтарымен түнде кемпінг құрды. Бірақ оларды маорилер байқап, шабуыл жасады. Екі теңізші қашып, Моэракидің оңтүстігіндегі Боббис-Хед пен Гудвудқа екі күн жол жүріп жетті, бірақ кейіннен өлтіріліп, желінді. Олар Моэраки арқылы солтүстікке қарай өтіп, оңтүстікке қарай қашқан болуы керек.

Кит аулау стансасын құру

1794 жылы Сиднейде дүниеге келген Джон Хьюз 1822 жылы Жаңа Зеландия суларында жұмыс істеген тәжірибелі кит аулаушы еді. 1834 жылы ол Отагодағы кит аулау стансасында Веллер ағайындыларына жұмысқа орналасты. Келісімшартын аяқтағаннан кейін, 1836 жылдың маусымында немесе шілдесінде Хьюз Банкс түбегіндегі Перакиге қарай солтүстікке бет алған екі американдық кит аулау кемесінің біріне қосылды. Бұл – Ньюпорттан (Род-Айленд штаты) шыққан «Мерримак» кемесі, капитан Поттердің басқаруында, және Ньюберипорттан (Род-Айленд штаты) шыққан «Марта» кемесі, капитан Пис басқаруында. Банкс түбегінің айналасындағы суларда көптеген кит аулағаннан кейін екі кеме оңтүстікке қарай жүзіп, Отаго кит аулау станциясына тоқтады. Веллерлер мен американдықтардың табандарына қызығып, Хьюз өзінің кит аулау стансасын құруға шешім қабылдады. Ол американдықтардан екі қайық пен кит аулауға және өңдеуге қажетті барлық жабдықтарды сатып алды, сондай-ақ Веллер ағайындыларының жұмысшыларынан өзіне серіктер іздеді. «Мерримак» пен «Марта» кемелері Банкс түбегіне бара жатқанда немесе жағалаудан қайтып келе жатқанда, олар Моэракиді зерттеген болуы керек, себебі Хьюз өзінің базасын сонда орнатуға шешім қабылдады. Оның серіктестері Питер Чеват (көбінесе Чеват, Чарбет, Чиснал, Чесвал, Сиват немесе Шавет деп жазылатын), Джон Томпсон, сондай-ақ Ричард Берн, Уильям Исак Хаберфилд, Джон Нокс және алты есімдері аталмаған маорилермен бірге ол 1836 жылдың 26 желтоқсанында, 148 тонналық «Магнит» баркасынан түсті. Үшінші маусымға қарай кит аулаушылардың саны 32-ге жетті, олар бес қайықпен жұмыс істеді, ал станцияда бірнеше маори жұмыс істеді. Бұл мәселелерді шешу үшін 1872 жылы порт арқылы өтетін сауда-саттыққа қызмет көрсету үшін үлкен кемежай салу жобасы басталды, оның құны шамамен 3000 фунт стерлинг деп есептелді. Оны провинциялық инженер Джордж Барр жобалаған, ал дәстүрлі ағаш қазықтардың орнына Англияда алдын ала дайындалған темір бұрандалы қазықтар қолданылды. Бірақ қазықтарды теңіз түбіне бұрандау мүмкін болмады, сондықтан оларды соғу қажет болды. Құрылыс қиындықтарына, апаттарға және нашар ауа-райына толы болғандықтан, кемежайдың құрылысы бір жылдан астам уақытқа созылды. 1873 жылы оны аяқтағаннан кейін кемежай кіші кемелерге тым биік екені анықталды, сондықтан олар қолданыстағы кемежайды пайдалануға мәжбүр болды. Дегенмен, порт жаңа тармақ темір жолын салу үшін қажетті материалдармен көтеріңкі болды. 1875 жылы провинциялық кеңесті таратуға дайындық барысында Моэракиге өз портын басқару құқығы берілді. Станция автоматтандырылды, ал соңғы күзетші 1975 жылы қызметтен босатылды. Осы арада Хиллгроувтан Моэракиге дейінгі тармақ желісі бойынша жұмыстар жалғастырылды, ол 1877 жылдың 15 ақпанында ашылды. Моншалар кемежай мен темір жолдың арасында шығанақтың жағалауындағы жерді жауып, 1888 жылдың 28 желтоқсанында ашылды. Жергілікті балалар ғимараттың қалған бөліктерін 1930 жылға дейін пайдалана берді. Аралас некелердің нәтижесінде маори әйелдері өздерінің күйеулеріне қосылу үшін Онекакараға көшіп келді, ол енді Моэраки деп аталатын. Ғасырдың басында Маори отбасылары екі кайктан Моэракиге көшіп келе бастады. Бастапқы маре Каикадан 1920 және 30-шы жылдары төбеге көшіп орналасты.

Балық шаруашылығы саласының дамуы

Моэраки 1890 жылдары Солтүстік Отагоның басты балық аулау портына айналды. Оның флоты 1892 жылы бес кемеден 1898 жылы 38-ге дейін өсті, ал балықшылардың саны сол кезеңде 13-тен 72-ге дейін көбейді. Халықтың көп бөлігі өз күнкөрісі үшін қандай да бір деңгейде балық аулау өнеркәсібіне тәуелді болды. Алғашқы балық аулау кемелері – ескекпен және желкенмен жүретін қайықтар еді. 1895 жылы Вейр мен Халл балық өңдеу және қаптау зауытын ашты, ол жылдам пойыз қызметінің дамуымен бірге балықты Оамару және Дунедин нарықтарына жіберуге мүмкіндік берді. Компания бастапқыда Оклендтегі Логан Брос компаниясы үшін Union Oil Engine Company үшін салынған, дизельдік Moerangi кемесін сатып алды. Ол 25 атты күшті мұнай қозғалтқышымен жабдықталған, 8 теңіз шақырымы жылдамдықпен және 16 тонна балық сыйымдылығына ие болды. Кеме көбінесе Моэраки балық аулау қайықтарын рифтерге немесе басқа балық аулау алаптарына буксирлеу үшін, сондай-ақ жағалауда тралмен балық аулауға немесе рифтерде балық аулауға қолданылды. Көптеген тұрғындар көкөніс өсіріп, кем дегенде бір сиыр ұстады. Фермерлердің көпшілігі шағын шаруашылықпен айналысты, ал сүті артық болғандар оны жақын маңдағы үш май зауытына, ал кейінірек Оамару мен Дунединдегі Тайери және Пенинсула сүт өндіріс орнына жіберді. Үкіметтік ережелер тұрғындардың ауыл шаруашылығын одан әрі дамытуына кедергі келтірді, себебі малдары тіркелмеген жағдайда олар жұмыртқа немесе сүт сатуға құқылы болмады. 1930 жылдары Моэракидегі флот 34 кемеге дейін азайды, олардың негізгі түрі – групер және көк балық. Джек Эдмонстон 1930 жылдары үлкен балық түтін үйін салды. 1935 жылы Жаңа Зеландияның Ұлттық ипотекалық және агенттік компаниясы (NMA) Моэракиде балық өңдеу және қаптау зауытын ашты және оған балық аулау кемелерінің барлық уловын алуға кепілдік берді. Бұрын порттағы балықшылар өз уловын өткізуде қиындықтарға тап болған, себебі пойызбен тасымалдаудың ұзақ уақыты балықтың бүлінуіне себеп болып, оны Крайстчерч нарығына жеткізе алмайтын жағдайға түсірген. Елді мекен 1936 жылдың 26 желтоқсанында 100 жылдығын тойлады, бірақ балалар параличінің таралуына байланысты қоғамдық тойлаулар 1937 жылдың желтоқсанына дейін бір жылға кейінге шегерілді. Тойда Моэраки жағалауында Centennial Park паркі ашылды.

1950 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін үкіметтік ережелерге сәйкес, барлық балық аулау кемелері өз балықтарын тіркелген портында түсіруге міндетті болды, тіпті балық аулау аймағынан оралғанда басқа порттардағы өңдеу орындарынан өтуге тура келсе де. Кемелердің қозғалтқыш қуатына да шектеулер қойылды. Мысалы, Моэракиден шығатын қайықтар 50 а.к. қозғалтқыштарымен шектелді, ал Оамарудағы кемелерге 75 а.к. дейін, ал Порт Чалмерстегілерге 200 а.к. дейін рұқсат етілді. 1950-ші және 1960-шы жылдарда Моэракидегі балық аулау флоты негізінен групер балығын аулады, бірақ көк балық және тас лобстер сияқты басқа да түрлер де ұсталды. Соғыстан кейін көптеген маори отбасылары Моэракиге оралмағандықтан, мараэға деген қызығушылық азайды, оның қолданылуы негізінен танги және тайпалық жиналыстар сияқты ресми шаралармен шектелді. 1952 жылдың 24 сәуірінде сағат 02:30-да Лондоннан Панама арқылы Порт Чалмерс және Веллингтонға жаңа британдық автомобильдері мен қапталған цементімен бағыт алған "Вигго Ханстин" жүк кемесі Катики нүктесінің маяғынан солтүстік-шығысқа қарай екі шақырым жерде қарап қалды. Порт Чалмерсте орналасқан "Дунедин" буксирі оқиға орнына жіберілді және сағат 15:16-ға қарай буксир кемені аздап зақымдалған күйде қайтадан суға көтеріп, портқа сүйеп әкелді.

Экономика

Жергілікті экономика егіншілікке, шағын масштабты коммерциялық балық аулауға және туризмге байланысты.

Басқару

1989 жылға дейін Моераки Уайтаки округі кеңесінің басқаруында болды. Сол жылы Уайтаки округі кеңесі Оамару қалалық кеңесімен бірігіп, Уайтаки аудандық кеңесін (WDC) құрды, ол Оамаруда орналасқан. Моераки және жақын орналасқан Хэмпден тұрғындары Вайхемо 14 қауымдастық кеңесі арқылы өкілдік етіледі және Вайхемо сайлау округінен Уайтаки аудандық кеңесіне өкілдер сайлайды.

Мәдениет

Моераки мараисы Моеракиде орналасқан. Бұл Нгаи Таху тайпасының және оның Те Рунанга о Моераки бөлімшесінің мараи (кездесу алаңы), және оның құрамында Уэнуку wharenui бар.

Көңіл көтеретін жерлер

Моераки түбегі сары көзді пингвин, кішкентай көк пингвин, Стюарт аралының қара қазғы, кішкентай қара қазғы, нүктелі қара қазғы, патшалық қасық және Жаңа Зеландияның терілі түленің көбею аймағы болып табылады. Бұл жерде теңіз арыстандары, піл тұмсықты түлендер мен барыс тұмсықты түлендер де кездеседі, сонымен қатар түрлі басқа да түрлер келіп тұрады. Маукики аралы экологиялық тұрғыдан маңызды орынға ие, ал жағалаудағы рифтердің де экологиялық маңызы зор. Моэраки ілгерілету (демалыс және мұра) тобы (MAPG) Туризм Вайтаки және Туризм Дунединмен бірлесіп, ауданға туристер тартуға жұмыс істейді. MAPG 1993 жылы Моэракиде, ал 1999 жылы Гербертте мұра жолын құрды. 2010 жылы шіркеуге Жаңа Зеландия мұрасының 1-санаттағы тарихи орын мәртебесі берілді. Моэракиде Жетінші күн адвентистерінің шіркеуі де бар. Моэраки яхтинг және қайық клубының қайық тұрақ жанында клуб үйі орналасқан. 1911 жылы Хевен көшесінде қоғамдық зал (Коронация залы деп аталады) салынды. Ол 1995 жылы лотерея комиссиясының грантымен жаңартылды. 1954 жылға қарай мектепте 20-30 оқушы білім алды. 1988 жылы оқушы санының азаюына байланысты мектеп жабылды. Бүгінде ең жақын бастауыш мектеп – Хэмпдендегі Хэмпден бастауыш мектебі, ал жоғары білім алу үшін балалар Палмерстондағы Шығыс Отаго аймақтық мектебіне немесе Оамарудағы мектептерге барады.