Кіріспе

Әр түрлі мистикалық дәстүрлерде қолданылатын диаграмма, еврей кабаласында, христиан кабаласында және герметика кабаласында өмірдің архетиптік ағашы деген ұғым бар. Өмір ағашы (עֵץ חַיִּים немесе אִילָן) – раввиндік иудаизмдегі кабала және одан туындаған басқа мистикалық дәстүрлерде қолданылатын диаграмма. Оны Жаратылыс кітабындағы жақсылық пен жамандықты білу ағашымен және көптеген мәдениеттерде кездесетін өмір ағашынан ажырату үшін әдетте «кабалистикалық өмір ағашы» деп атайды. Симо Парполаның пікірінше, шындықтың әртүрлі аспектілерін қамтитын сфералармен өмір ағашы тұжырымы б.з.д. тоғызыншы ғасырдағы Жаңа Ассирия империясына дейін жетеді. Кабаланың бастаулары орта ғасырларға дейін барып, Бахир мен Зохардан бастау алады. Ең ерте еврей кабалистік қолжазбаларының көпшілігі 13 ғасырдың соңына жатады және олардың ішінде «Даналық ағашы» деп аталатын диаграммалар бар. Алайда, қазіргі танымал өмір ағашының бейнесі 14 ғасырда пайда болды. Бұл бейне алғаш рет 1516 жылы «Жарқын есіктер» кітабының латын тіліндегі аудармасының мұқабасында жарық көрді. Ғалымдар Порта Лусис мұқабасындағы суреттің авторы Иоганн Рёхлин екенін анықтады.

Сипаттама

Өмір ағашы әдетте әртүрлі архетиптерді бейнелейтін 10 немесе 11 түйіннен және түйіндерді байланыстыратын 22 жолдан тұрады. Түйіндер жиі үш бағанға орналасады, бұл олардың ортақ санатқа жататынын көрсетеді. Жолдар әдетте сфераларға жатқызылатын ұғымдар арасындағы қатынасты немесе бір сферадан екіншісіне өтуге қажетті талаптардың символдық сипаттамасын білдіреді. Түйіндер сондай-ақ құдайлар, періштелер, аспан денелері, моральдық құндылықтар, жеке-жеке түстер немесе олардың үйлесімдері және нақты сандармен байланысты. Осылайша, 1516 жылы Пауло Риччоның латын тіліндегі Жозеф бен Абрахам Гикатилланың «Жарық қақпалары» аудармасының мұқабасында Реухлиннің сызбасы пайда болды. Диаграммада тек 17 жол болды және сол кезде 10 сфера мен 22 әріп туралы түсініктер әдебиетте әлі де бөлек болды. 1573 жылы Франсискус Зилеттус салған нұсқасы Чезаре Эволидің «De divinis attributis» еңбегінде пайда болды. Бұл нұсқада кейінірек пайда болатын бірнеше жаңалықтар енгізілді: барлық сфералар бірдей өлшемде болды, сызықтар кең жолдарға айналды, сфералар 3 анық бағанға орналастырылды, Малкут үш сфераға қосылды және белгілі аспан денелерінің астрологиялық белгілері сфераларды атау үшін еврей аттарымен бірге қолданылды. Дегенмен, оның да 17 жолы болды, бірақ басқаша таратылған. Реухлиннің нұсқасы Иоганн Писториус жинағында 1587 жылы қайта басылды. Соңында, 1592 және 1609 жылдар аралығында Мұса Кордовероның «Pardes Rimonim» еңбегінің өлімнен кейінгі басылымдарында 21 және 22 жолды ұсынатын белгісіз суретшілердің бірнеше нұсқалары пайда болды. Алайда, 22 жолды қамтитын диаграммалар бір-бірімен үйлесімсіз болды және олардың ешқайсысында 22 әріп болған жоқ. 1652-1654 жылдары Афанасиус Кирхер ағаштың нұсқасын «Эдип Египті» еңбегінде жариялады. Кирхер өзінің диаграммасын бірнеше әртүрлі идеяларды үйлестіру мақсатымен жасаған болуы мүмкін. Бұл кеңінен түсіндірілген нұсқа, өзін Сефиротикалық жүйе деп атаған, жаңа жаңалықтарды ұсынды: абстрактілі ұғымдар, құдайлық есімдер, әр жол үшін 22 еврей әріпі және жаңа астрологиялық белгілер. 1677-1684 жылдары Кристиан Норр фон Розенрот «Кабала денудатасын» жариялады. Бірінші том бес иланот, яки кабалистік ағаштарды бейнелейтін аппаратпен аяқталды, олар Луриандық космологияның әртүрлі аспектілерін көрсетеді. Олардың төртеуі алдыңғы жарты ғасырда еврей кабалистері жасаған иланоттарға негізделген; біреуі (оның 8-12 суреттері) Норрдың 1648 жылғы Нафтали Герц бен Яков Елхананның «Емек ха-мелекх» кітабының таңдамалы бөлімдерін оқығаннан кейін жасаған. Осылайша, қазіргі заманғы батыс эзотерикасын зерттеушілердің (еврей кабаласын зерттеушілердің емес) пікірінше, қазір екі нұсқа кеңінен таралған: біреуі Малкуттың 1 жолы бар, Реухлиннің түпнұсқасына байланысты; екіншісі Малкуттың үш жолы бар, кейінгі бірнеше нұсқаларға байланысты; екеуінде де 22 жол бар, олардың әрқайсысы Кирхердің синкретизміне байланысты еврей әріптеріне сәйкес келеді. 19 ғасырда оккультизмнің қайта жандануымен көптеген жаңа нұсқалар пайда болды, бірақ маңызды жаңалықтарсыз. 20 ғасырда Алистер Кроули өзінің «Liber 777» кітабында Даат идеясын Кетер мен Тиферет арасындағы он бірінші жасырын сфера ретінде қайта көтеріп, бұл ұғымды Кирхердің символдарымен және фон Розенроттың диаграммаларымен үйлестірген болуы мүмкін. 21 ғасырда энтузиастер ғасырлар бойы жалғасып, бірнеше адамның күрделі өзара әрекеттесуі арқылы жасалған бұл еңбектерді бір авторға жатқызуға асығып кетуі мүмкін. Осылайша, кейде Малкуттың үш жолы бар нұсқасы Эманация ағашы деп аталады, ал Малкуттың бір жолы бар нұсқасы Қайту ағашы деп аталады.

Жолдар

Өмір ағашындағы 22 байланыс жолы Сефироттар арасындағы байланыстарды көрсетеді. Әр жол нақты бір еврей әрпімен, Таро картасымен және мағыналар мен сәйкестіктердің кең ауқымымен байланысты. Герметикалық қабалистер Таро карталарын Өмір ағашының кілті деп есептейді. 21 Трамптан және Ақымақ немесе Нөл картасынан құралған 22 карта жиі "Басты Аркана" немесе "Ұлы құпиялар" деп аталады және олар 22 еврей әрпімен және Ағаштың 22 жолымен сәйкес келеді; әрбір маскадағы біріктен онға дейінгі карталар төрт қабалистік әлемдегі он Сефиротқа сәйкес келеді; ал он алты сарай картасы төрт әлемдегі классикалық элементтермен байланысты. Сефироттар құдайдың мәнін сипаттаса, олардың арасындағы жолдар Құдайды тану жолдарын сипаттайды.

Жалынып тұрған семсердің жолы

Жалындаған семсердің жолы (ивритше: נתיב החרב הבוערת) – Адам мен Хауа қуылғаннан кейін Құдай Едем бағын қорғау үшін қойған жалындаған семсерге сілтеме жасайды. Бұл Кабаладағы он сефироттың жаратылу ретін көрсететін түсінік. Жол Ейн Софтан басталады, ол – шексіздік көзі, құдайлықтың бастауы, Кетерден (Таж) басталып, Малькотқа (Мемлекет) дейін созылады, осы жерде физикалық әлем пайда болады.