Эфиопия жазушысы Афәуорк Гебре Иясус: Өмір және шығармашылығы
Afevork Ghevre Jesus
Афауорк Гебре Иясустың өмірі мен шығармашылығы: Эфиопияның тұңғыш романын жазған жазушы, тіл шебері және тарихы. Эфиопия-Италия соғыстары туралы мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эфиопия жазушысы (1868–1947)
Ethiopian writer (1868–1947)
Афеварк Габре Иясус (; немесе Афеворк Гебре Иясус; 10 шілде 1868 – 25 қыркүйек 1947) – эфиопиялық жазушы, амхар тіліндегі алғашқы романды – «Лəбб Уэлләд Тарик» (Жүрек [немесе Ақыл] туған оқиға) (итальянша: Libb Wolled Tarik) жазған. Бахру Зевде былай деп жазады: «Одан бұрын да, одан кейін де амхар тілінде осындай ұлы шеберлік көрсеткен адамдар санаулы. Осы тілдің құпиялы тереңдігіне осылай тапқырлықпен бойлағандар да аз, сондықтан тілде бар деп ойламаған сөздік қоры мен тіркестерді ашты.» Дегенмен, Афеварк бірінші және екінші италия-эфиопия соғыстарында итальяндықтарды қолдағандықтан даулы тұлға болып саналады.
Afäwarq Gäbrä Iyäsus (; spelled in or Āfeworq Gebre Īyesūs; spelled in English Afewark Gebre Iyasus; 10 July 1868 – 25 September 1947) was an Ethiopian writer, who wrote the first novel in Amharic, Ləbb Wälläd Tarik (A Heart [better “Intellect”] born Story), (Italian: Libb Wolled Tarik). Bahru Zewde writes, "Few people before or after him have demonstrated such superb mastery of the Amharic language. Few have ventured with such ingenuity into the hidden recesses of that language to come out with a wealth of vocabulary and idiom one scarcely thought the language possessed. Afäwarq is nonetheless a controversial figure for having supported the Italians during both the First and Second Italo Ethiopian Wars.
Өмірбаян
Афаварк Амхара тегінен шыққан, Тана көлінің оңтүстік жағалауындағы Зеге қаласында дүниеге келген. Ол дәстүрлі білімді бабасы Манхер Денке басшылығымен Ура Кидана Мехрат шіркеуінен алды, Бахру Зевде оны «белгілі ғалым» деп сипаттайды. Ол сонымен қатар дәстүрлі эфиопиялық стильде сурет салумен айналысқан. Афаварк император Тайту Бетулмен де туыс болған, ал 1880 жылдан кейін император Менелик II сарайымен танысқан. Сол жерде ол итальяндық дипломат граф Пьетро Антонеллидің назарына ілігіп, Антонелли оның сурет салу қабілетіне таң қалды және Италияда оқуға мүмкіндік берді. Афаварк 1887 жылдың қыркүйегінде Италияға кетіп, Миландағы Халықаралық институтқа қабылданды, онда Альбертина Көркем өнер академиясында сурет салу сабақтарына қатысты. Миланда оқып жүрген кезінде ол сол кездегі Дежазмах Маконнен Вольде Микаэль басқарған эфиопиялық делегацияның ресми аудармашысы болып тағайындалды. Кейіннен Афаварк Вучале шартының XVII бабындағы амхар және итальян тілдеріндегі қарама-қайшылықты өзі көрсеткенін мәлімдеді. Ол Эфиопияға оралып, 1890 жылдың 11 шілдесінде Аддис-Абебаға келді. Афаварк пен Тайту арасындағы қарым-қатынас нашарлағандықтан, 1894 жылдың қыркүйегінде оған екі адамды Швейцариядағы Нойшательге сүйемелдеп алып бару тапсырылды. Осыған дейін Афаварк Альфред Ильгтің қызына үйленген еді. Швейцарияда болған кезде Афаварк алғаш рет Италияға өткен, өзімен бірге екі адамды алып, оларды итальяндық биліктің қызметіне берді. Итальяндықтар оларды тез арада соғыс майданына жіберді; олар 1896 жылдың 6 қаңтарында Массаваға келді, бірақ итальяндық жоспарлар мен ниеттерге қарамастан, бұл оқиғадан ешқандай маңызды нәтиже шықпады, ал үш адам Адвада итальяндықтар жеңілген кезде Асмарада болды. Афаварк Италияға оралды, ал келесі 16 жылда, Бахру Зевденің айтуынша, «оның мансабындағы ең маңызды әдеби және интеллектуалды жетістіктерінің біріне куә болды. Олардың ішінде амхар грамматикасы, итальян-амхар тіліндегі әңгімелесу нұсқаулығы, сатирикалық «Guide du voyageur» және «Ləbb Wälläd Tarik» романы бар. Тоббья мен Вахад есімді егіз ағайын туралы, сондай-ақ Тоббья деп те аталатын «Ləbb Wälläd Tarik» 1908 жылы Римде Afevork Ghevre Jesus деген атпен жарық көрді және ол амхар тіліндегі алғашқы роман деп есептеледі. Афаварк сонымен қатар итальяндық эфиопист Франческо Галлинамен де жұмыс істеді. 1912 жылы Афаварк Италияның Эритреясына көшіп, импорт-экспорт бизнесін құрды. Император Менелик қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің мұрагері Император Иясу V-ті мақтауға тырысып, өлеңдер жазды; Иясу төрт жылдан кейін төңкеріс кезінде құлатылған кезде Бахру Зевде былай деп жазады: «Афаварк өзінің мансабы мен мінезінің белгісі болған таңғажайып шеберлігімен Иясу туралы дайын айыптау өлеңін жазды». Бұл соңғы тактика оны жаңа билікпен татуластыруға мүмкіндік берді, өйткені 1917 немесе 1918 жылы ол Адис-Абебаға оралды. 1922 жылы Дире Даваның Нагадрасы болды, содан кейін 1925 және 1930 жылдар аралығында Афаварк шетелдіктер мен эфиопиялықтарға қатысты істерді тыңдаған арнайы соттың президенті болды. Ол Эфиопия үкіметінің Римдегі уәкілдік міндетін атқарды, бұл лауазымға Бахру Зевде «италиялықтарға деген сүйіспеншілігі мен сатқындық тарихы» үшін оны ең жақсы кандидат етпеуі мүмкін екенін атап өтті. Бахру американдық өкілдің сөзін келтіреді Эфиопия, Аддисон Э. Саутард, ол Хайле Селассие «Афаварктан арылғысы келгенін айтты, ол жергілікті тұрғындарда дау-дамайшы және от жейтін, қиындық тудыруға қабілетті қарт мырза ретінде танымал». Ол Эфиопияға Екінші итало-эфиопия соғысы басталғанға дейін оралды, бірақ итальяндық күштер Аддис-Абебаға кіргеннен кейін, ол олардың билігіне мойынсұнып, 1936 жылдың 5 мамырын Эфиопия үшін «Мейірім дәуірі» басталуы деп белгіледі. Италиялық мақсатқа деген адалдығына қарамастан, Грацианиге жасалған қастандықтан кейін болған қарсылық кезінде ол тұтқындалып, Италияға депортацияланды. 1938 жылға дейін оған Эфиопияға оралуға рұқсат берілмеді, содан кейін ол 1939 жылдың 9 мамырында Афа Кесар («Кесардың аузы») атағын алғанға дейін пайдалы қызмет атқарды. Алайда, Хайле Селассие Эфиопияға оралғаннан кейін, Афаварк Эфиопияның қайта құрылған үкіметі тұтқындады, сатқындық үшін сотталды және өлім жазасына кесілді - бұл жаза кейін өмір бойына түрмеге ауыстырылды. Ол Джиммаға жер аударылды, онда соқыр болған Афаварк 1947 жылдың 25 қыркүйегінде қайтыс болды. Дагмави Минилик Нигусе Негест зе 'Итоя (Эфиопия патшаларының патшасы) [Менелик II, Эфиопия патшаларының патшасы]. Рим 1909; екінші басылым, Дире Дава 1919.
Of Amhara descent, Afäwarq was born in Zegé on the southern shore of Lake Tana. He received a traditional education from the church of Ura Kidana Mehrat under the direction of his grandfather Manher Denqe, whom Bahru Zewde describes as "a noted scholar." He also practiced painting in the traditional Ethiopian style. Afäwarq was also related to the Empress Taytu Betul, and it apparently was through her that he was introduced to Emperor Menelik II's court sometime after 1880. It was there he came to the attention of the Italian diplomat Count Pietro Antonelli, who was impressed with his artistic abilities and enabled him to study in Italy. Afäwarq left for Italy in September 1887, and was admitted to the International Institute in Milan, where he attended classes in painting at the Albertina Academy of Fine Arts. During his studies in Milan, he was called to be the official interpreter for the Ethiopian delegation headed by then Dejazmach Makonnen Wolde Mikael. Afäwarq later claimed that it was he who pointed out the infamous discrepancy between the Amharic and Italian versions of article XVII of the Treaty of Wuchale. He returned to Ethiopia, arriving in Addis Ababa on 11 July 1890, at a time when his Italian connections only made the Empress disfavor him. Afäwarq's relationship with Taytu only worsened, so he was relieved when he was asked in September 1894 to escort two men to Neuchatel in Switzerland where they had been enrolled at the International School. By this time Afäwarq had also married the daughter of Alfred Ilg. It was while in Switzerland that Afäwarq first sided with Italy over his homeland, crossing over to Italy with his two charges and putting all three at the service of the Italian authorities. The Italians quickly sent them to the war front; they arrived at Massawa 6 January 1896, but despite Italian plans and intentions nothing of consequence came of this misadventure, and the three men were at Asmara when the Italians were defeated at Adwa. Afäwarq returned to Italy, and the next 16 years, as Bahru Zewde states, witnessed "some of the most important literary and intellectual accomplishments of his career. These included work on Amharic grammar, an Italian Amharic conversation manual, the satirical Guide du voyageur, and the novel Ləbb Wälläd Tarik. Ləbb Wälläd Tarik, about twin siblings Tobbya and Waḥəd and also simply known as Tobbya, was published in Rome in 1908 under the name Afevork Ghevre Jesus and is widely considered the first novel in Amharic. Afäwarq also worked with the Italian Ethiopicist Francesco Gallina at this time. In 1912, Afäwarq moved to Italian Eritrea where he established an import export business. On the death of Emperor Menelik, he attempted to ingratiate himself with his successor, Emperor Iyasu V, by writing poems lauding the young man; when Iyasu was deposed in a coup four years later, writes Bahru Zewde, "With the amazing dexterity for volte face that was to be the hallmark of his career and character, Afäwärq composed an equally condemnatory poem on Iyyasu." This latter tactic apparently succeeded in reconciling him with the new authorities, for in 1917 or 1918 he was back in Addis Ababa. By 1922 he had become the Nagadras of Dire Dawa in 1922, then between 1925 and 1930 Afäwarq served as president of the special court that heard cases involving foreigners and Ethiopians. He was appointed charge d'affairs in Rome for the Ethiopian government, a position for which Bahru Zewde notes that due to "his known predilection for the Italians and his record of treason" he might not have made him the best candidate. Bahru however goes on to quote the American representative in Ethiopia, Addison E. Southard, who observed that Haile Selassie wanted "to get rid of Afäwarq locally who has the reputation for being an obstreperous and fire eating old gentleman with potentialities for stirring trouble." He returned to Ethiopia shortly before the beginning of the Second Italo Ethiopian War, but upon the Italian forces entering Addis Ababa, he acquiesced to their rule, christening 5 May 1936 as the beginning of the "Era of Mercy" for Ethiopia. Despite his loyalty to the Italian cause, in the backlash that followed the attempt on Graziani's life, he was arrested and deported to Italy. He was not allowed to return to Ethiopia until 1938, after which he served usefully enough to be made Afa Qesar ("Mouthpiece of the Caesar") 9 May 1939. However, upon Haile Selassie's return to Ethiopia, Afäwarq was arrested by the restored Ethiopian government, tried for treason, and sentenced to death—a sentence subsequently commuted to life imprisonment. He was exiled to Jimma where Afäwarq, by then blind, died on 25 September 1947. ዳግማዊ ፡ ምኒልክ ፡ ንጉሠ ፡ ነገሥት ፡ ዘኢትዮጵያ ። (Dāgmāwī Minīlik Nigūse Negest ze 'Ītyōṗyā) [Menelek II, King of Kings of Ethiopia]. Rome 1909; second edition, Dire Dawa 1919.
Итальян-амар тіліндегі әңгімелесу кітабы, дыбысталуымен бірге. Рим, 1905 жыл. Амар тілінің грамматикасы. Оқытудың практикалық әдісі. Рим, 1905 жыл. Абиссиниядағы саяхатшыға арналған нұсқаулық. Рим, 1908 жыл. Амар етістігі. Рим, 1911 жыл.
Manuale di conversazione italiano amarico con la pronuncia figurata. Rome 1905. Grammatica della lingua amarica. Metodo practico per l'insegnamento. Rome 1905. Guide du voyageur en Abyssinie. Rome 1908. Il verbo amarico. Rome 1911.