Греко-Египет құдайы Серапис

Кіріспе

Греко-Мысыр құдайы, басқа қолданыстар

Серапис немесе Сарапис – Греко-Мысыр құдайы. Мысыр құдайлары Озирис пен Аписке табынудан туындаған синкретикалық құдай Серапис, грек фараоны Птолемей I Сотердің бұйрығымен б.з.б. III ғасырда грек және мысыр халқының біртіндеп бірігу мақсатымен кеңінен таратылды. Птолемей патшаларының келесілері де Серапис культін әдейі саясат ретінде таратуға тырысты. Серапис Рим империясы кезеңінде де танымалдылығын арттырып, Мысырдан тысқы ғибадатханаларда көбінесе Изистің жұбайы ретінде Озиристің орнына қойылды. Мысыр тамырымен қатар, ол грек құдайлары Хадис пен Деметрге байланысты жер асты күштері сияқты, сондай-ақ Диониспен байланысы арқылы мейірімділік сипаттарын да иеленді.

Иконография

Серапис грек сынындай бейнеленген, бірақ мысырлық әшекейлермен және көптеген культтардың иконографиясының біріктірілуімен, молшылықты және қайта тірілуді білдіреді. Гректер жануар басы бар бейнелерге құрмет көрсетпеді, сондықтан грек стиліндегі антропоморфтық мүсін құдай ретінде таңдалды және өте танымал Апис құдайының баламасы деп жарияланды. Ол Userhapi ("Озирис Апис") деп аталды, бұл грек тілінде Сараипис болып аударылды және ол Озиристің тек қана ка (өмір күші) емес, толыққанды бейнесі болды. Александрияда Птолемей I тұрғызған Серапис мүсіні, оны мысырлық және грек стильдерінің үйлесімінде бейнелеу арқылы Серапис тұжырымын дамытты. Бірақ бұл шатасу тудырады: байланысы жоқ вавилондық құдай Эа (Энки) "Апсудың патшасы" немесе "терең су" деген мағына беретін Šar Apsi деп аталды, ал Эа, Šar Apsi түрінде, Александрдың өлімі туралы сипаттағы құдай болып көрінеді. Осы "Сараипис" Вавилонда ғибадатханаға ие болғандықтан және оның маңызы соншалықты зор болғандықтан, өлmekте жатқан патшаның атынан кеңес алу үшін тек Сараипис аталды. Вавилондық Сараипис Александриядан кейінгі дәуірде мифологиялық көзқарастарды түбегейлі өзгерткен сияқты көрінеді. Александрдың өлімі туралы әңгімеде айтылуына байланысты, оның эллиндік санадағы маңызы, Птолемейлер олардың екі түрлі құдай екенін түсінгенмен, дыбыстау жағынан ұқсас Озирис Аписті бас құдай ретінде таңдауға да себеп болуы мүмкін. Сараипис (Σάραπις, ертерек түрі) Рим дәуіріне дейін ежелгі грек тілінде ең көп қолданылған форма болды, содан кейін Серапис (, кейінгі түрі) жиі қолданыла бастады. Серапеум (серапейон) – Сераписқа арналған кез келген ғибадатхана немесе қасиетті орын. Ең танымал серапеум Александрияда орналасқан.

Серапис культінің тарихы

Серапис культі Александрияда Птолемейлер билікке келгенге дейін болған деген дәлелдер бар: Мысырдағы Серапис ғибадатханасы Плутарх пен Аррианның б.з.д. 323 жылы айтылады. Птолемей I Сотер өзінің жаңа египеттік халқының діндерін грек билеушілерінің діндерімен біріктіруге тырысты. Птолемейдің мақсаты – екі топтың да құрметіне ие болатын құдайды табу болды, тіпті египеттік дін қызметкерлері бұрынғы шетелдік билеушілердің құдайларына қарсы қарғыстар айтқан болатын (мысалы, гиксостар құрметтеген Сет). Птолемей құдайды "жаратқан" деген кең таралған пікір, оның Александрияда Серапис мүсінін орнатқанын сипаттаған дереккөздерден туындаған. Плутархтың сөзіне сүйенсек, Птолемей Кіші Азиядағы Синопадан құдайдың мүсінін ұрлап алды, одан кейін түсінде "белгісіз құдай" оған мүсінді Александрияға жеткізуді бұйырды, онда екі діни сарапшы мүсінді Серапис деп жариялады. Сарапшылардың бірі – Евмольпидтер, ежелгі әулет, оның мүшелері тарихтан бұрын Елеусин құпияларының иерофантын таңдап алған, ал екіншісі – египеттік дін қызметкері Манетон болды, бұл үкімге египеттіктер мен гректер үшін де салмақ қосты. Дегенмен, Плутархтың айтқаны дұрыс болмауы мүмкін, өйткені кейбір египтологтар аңыздағы "Синопа" – бұл шын мәнінде Мемфистегі Серапеум орналасқан Синопеон төбесі екенін айтады. Сонымен қатар, Тациттің мәлімдемесіне сәйкес, Серапис (яғни, Апис, толыққанды Озирис ретінде танылған) Александрияның ірі астанаға айналуына дейін Ракотис ауылының құдайы болған. Өзінің (яғни Озиристің) әйелі Изидамен және ұлы Горуспен (Харпократ түрінде) Серапис грек әлемінде маңызды орын алды. 2-ші ғасырда Паузаний өзінің "Грекия сипаттамасында" Римдік Коринф қаласының қайта жаңартылған үстіндегі Акрокоринфтің беткейіндегі екі Серапеумды және Беотиядағы Копайдағы біреуін атап өтті. Серапис халықаралық құдайлардың қатарына кірді, оның культы Рим империясы бойынша қабылданып, таратылды, кейде Анубис Сербермен теңестірілді. Римде Сераписке Екінші Триумвират кезінде Март алаңында салынған Изис ғибадатханасы – Исеум Кампенседе табынушылық жасалды. Римдік Изида мен Серапис культтары 1-ші ғасырдың соңында кең таралды, өйткені Веспасиан Александрияда болған кезде олардың керемет күшіне байланысты оқиғаларды бастан өткерді, ол 70 жылы Римге император ретінде оралғанға дейін сол жерде болды. Флавий әулетінің кезінде Серапис патшалық монеталарда биліктегі императормен бірге бейнеленген құдайлардың бірі болды. Көптеген пұтқа табынушылықтар сияқты, Серапис культі де Феодосий I билігі кезінде құлдырады, өйткені император, христиан дінін ұстанғандықтан, империяда пұтқа табынушылықты шектеу үшін діни заңдарды енгізді. Александриядағы негізгі культ 4-ші ғасырдың соңына дейін сақталды, онда Александриялық Папа Теофил басшылығымен христиандар тобы 391 жылы Александриядағы Серапеумды қиратты.

There is evidence that the cult of Serapis existed before the Ptolemies came to power in Alexandria: a temple of Serapis in Egypt is mentioned in 323 BCE by both Plutarch and Arrian. Ptolemy I Soter made efforts to integrate his new Egyptian subject's religions with that of their Hellenic rulers. Ptolemy's project was to find a deity that would win the reverence of both groups alike, despite the curses the Egyptian priests had chanted against the gods of the previous foreign rulers (e. g. Set, who was lauded by the Hyksos). The common assertion that Ptolemy "created" the deity is derived from sources which describe him erecting a statue of Serapis in Alexandria. According to Plutarch, Ptolemy stole the cult statue from Sinope in Asia Minor, having been instructed in a dream by the "unknown god" to bring the statue to Alexandria, where the statue was pronounced to be Serapis by two religious experts. One of the experts was of the Eumolpidae, the ancient family from whose members the hierophant of the Eleusinian Mysteries had been chosen since before history, and the other was the scholarly Egyptian priest Manetho, which gave weight to the judgement both for the Egyptians and the Greeks. Plutarch may not be correct, however, as some Egyptologists allege that the "Sinope" in the tale is really the hill of Sinopeion, a name given to the site of the already existing Serapeum at Memphis. Also, according to Tacitus, Serapis (i. e., Apis explicitly identified as Osiris in full) had been the god of the village of Rhakotis before it expanded into the great capital of Alexandria. With his (i. e. Osiris's) wife Isis, and their son Horus (in the form of Harpocrates), Serapis won an important place in the Greek world. In his 2nd century CE Description of Greece, Pausanias notes two Serapeia on the slopes of Acrocorinth above the rebuilt Roman city of Corinth, and one at Copae in Boeotia. Serapis figured among the international deities whose cult was received and disseminated throughout the Roman Empire, with Anubis sometimes identified with Cerberus. At Rome, Serapis was worshiped in the Iseum Campense, the sanctuary of Isis built during the Second Triumvirate in the Campus Martius. The Roman cults of Isis and Serapis gained in popularity late in the 1st century when Vespasian experienced events he attributed to their miraculous agency while he was in Alexandria, where he stayed before returning to Rome as emperor in 70 CE. From the Flavian Dynasty on, Serapis was one of the deities who might appear on imperial coinage with the reigning emperor. Like many pagan cults of its time, the cult of Serapis declined during the rule of Theodosius I as the emperor, a Christian, implemented religious laws to restrict paganism across the empire. The main cult at Alexandria survived until the late 4th century, when a Christian mob directed by Pope Theophilus of Alexandria destroyed the Serapeum in Alexandria some time around 391 CE, during one of the frequent religious riots in the city.

Серапистің шығу тегіне қатысты ежелгі теориялар

Серапистің пайда болуы туралы ежелгі еврей және христиан философтары түрлі болжамдар жасаған. 3-шы ғасырдың басындағы Тертуллиан Сераписке сенудің бастауын Мысырдың басқарушысы болған Патриарх Иосифтың ықпалымен байланыстырды. Осы пікір Талмудта да кездеседі.

Танымал мәдениетте

Астерикс франшизасында Серапис – египеттіктер "Серапис атымен" (Озирис пен Изис сияқты) ант ететін және шақыратын құдайлардың бірі. Галдар өз құдайларына, мысалы Тутат, Белен және Белисама ант ететіндей, ал римдіктер Юпитер, Минерва және Меркурийге шақырады. Серапис – Рик Риорданның "Серапис таяғы" атты қысқа әңгімесінің басты қарсыласы, ол оның екі ірі сериясын – "Кейн шежіресі" мен "Жартықандылар лагері шежіресін" тоғыстырады. Ол Аннабет Чейз бен Сейди Кейн тарапынан Серапис таяғындағы болашақты бейнелейтін бас жойылғаннан кейін жойылды. "Птолемейдің тәжі" атты келесі әңгімеде Сераписті грек жартылай құдайлары мен египеттік сиқыршыларды біріктіруді сынап көру үшін басты қарсыласы Сетне оятқаны белгілі болды.