Эфиопиялық дипломат және жазушы Блаттен Гета Херуй Вельде Селласе

Кіріспе

Эфиопия жазушысы және дипломаты (1878–1938)

Блаттен Гета Херуй Велде Селасе (Ge'ez: ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደ ሥላሴ Blatten Geta Həruy Wäldä səllase; 8 мамыр 1878 – 19 қыркүйек 1938) – 1930–1936 жылдары Эфиопияның сыртқы істер министрі болған эфиопиялық дипломат және амхар тілінде жазушы. Бахру Зевде оның мансабын «ХХ ғасырдың басындағы зиялылардың ең үлкен жетістігі» деп атап, былай жалғастырды: «Оның көптеген әдеби еңбектері, Тафари Хайла Селасеге тигізген ықпалы және бюрократиялық сатыдағы өсуі – бәрі де үздірілмейтін дамумен сипатталды». Эдвард Уллендорф осы бағамен келісіп, оның шығармашылығын «маңызды және көрнекті әдеби туындылар» деп сипаттады. 1936 жылдың басында Херуймен кездескен Джон Спенсер оны «қысқа бойлы, тоқ, ақ шашты, қазқайың және кофемен сүт сияқты түсті шашты адам» деп сипаттады. Оның дене бітімі мен артқа қарай еңкейген сыртқы түрі қара плащ пен көздеріндегі жылтырдың болмауынан басқа, Санта-Клаусқа ұқсады. Ол өте салмақты және ойлы (кунин) қозғалыстар жасады, бұл, әлдебір, сыртқы істер министрі лауазымына және эфиопия тарихы туралы жазған еңбектері үшін эфиопиялықтар арасында алған беделіне берген маңыздылығын көрсетеді.

Мансап

Мерхабет аймағында Гебре Маскаль болып туған Херуй, 13 жасында әкесі қайтыс болғанға дейін жергілікті шіркеулерде дәстүрлі білім алған. Ол Селале губернаторы Дежазмах Башах Аббоеге кеңсе қызметкері болып тағайындалғанға дейін тамақ пен киім-кешекке айырбастау үшін ірі жер иесінің дияконы болып жұмыс істеді. Басқа да діни қызметкерлерде жұмыс істеп, ақырында Энтото тауындағы Сент-Рагуэль шіркеуінің дін қызметкерлерінің назарына ілікті. Ол сол шіркеуге қарасты мектепке оқуға түсті, онда оны эфиопиялық православие дін қызметкері Мамер Вальда Гиоргис оқытты. Бахру Зевденің айтуынша, оған "Херуй" (амхар тілінде "құнды") деген есімді Вальда Гиоргис берген. Дәстүрлі білімге қанағаттанбаған Херуй көзқарасын кеңейтіп, Аддис-Абебадағы швед миссионерлік мектебінде ағылшын тілін үйренді, содан кейін француз ветеринарлық бригадасымен жұмыс істеп француз тілін меңгерді. Регент Рас Тефари (кейіннен император Хайле Селассие) 1916 жылы Херуйді Аддис-Абебаның әкімшісі етіп тағайындады. Ол Эфиопияның Ұлттар Лигасына (7 тамыз 1922) алғашқы делегациясының құрамында болды және 1924 жылы Еуропаға сапарлаған регенттің ілесіп келген тобының бір бөлігі болды. 1930 жылдардың басында ол Сыртқы істер министрі болып тағайындалды және екінші италия-эфиопия соғысының бастапқы кезеңінде осы лауазымды иеленді. 1931 жылы Жапонияға жасаған дипломатиялық сапар оны екі елдің қарым-қатынасын нығайтуға ынталандырды. Ол жапондық үлгідегі әскери оқыту мен жаңғырту арқылы тәуелсіздікті сақтап қалуға болатынын үміттенеді. Бұл үміт ақиқаттан алыс болды, себебі Италиямен соғыс басталғаннан кейін жапондық әскерилердің эфиопиялық жағы Италиямен одақ құруды толық қабылдады. Херуй императорымен бірге эмиграцияға кетті, бірақ ол Хайле Селассиенің Женевадағы Ұлттар Лигасына сөз сөйлеуіне қарсы дауыс берген кеңестің үш мүшесінің бірі болған еді. Херуй Фэрфилд Хауста қайтыс болды және оның денесі Эфиопияға қайтарылғанға дейін, Корольдік үй эмиграцияда тұрған Бат қаласында жерленді. Хайле Селассие өзінің өмірбаяндық еңбегінде Херуйді "зор күш-жігерімен және талантымен ерекшеленген" деп сипаттады. Херуйдің қорымда өткен кешірімінде ол былай деді:
Әріптесім және досым Херуй, еліңе адал қызмет етіп аяқтағаннан кейін кетіп бара жатқанда, егер мен "сен ұлысың" демесем, сенің істерің менің сөзімді жалғандыққа шығарар еді. Жаман адамдардың тудырған дауыл әлемді дүрліктіріп, сені қинаса да, ол сені жеңдіре алмады. Бірақ сен Ұлы және Мейірімді Тәңірдің бұйрығына бағынуға тиіс едің. Біздің бәріміз соңында осыған ұшыраймыз.

Born Gebre Masqal in the region of Merhabete, Heruy received his initial education in the traditional manner at local churches until his father died when he was 13. He found a living working as deacon to a big landlord in return for food and clothing until he achieved an appointment as clerk to Dejazmach Bashah Abboye, the governor of Selale. Continuing in other clerical positions, he eventually came to the notice of the priests of Saint Raguel on Mount Entoto, who rekindled his desire for learning. He joined the school attached to that church, where he was taught by the Ethiopian Orthodox priest Mamher Walda Giyorgis. According to Bahru Zewde, it was Walda Giyorgis who gave him his name "Heruy" (Amharic "precious"). Not satisfied with a traditional education, Heruy cast his eyes further afield and learned English at the Swedish mission school in Addis Ababa then picked up some French working with a French veterinary team. Regent Ras Tefari (later Emperor Haile Selassie) appointed Heruy in 1916 to serve as administrator of Addis Ababa. He was a member of Ethiopia's first delegation to the League of Nations (7 August 1922) and part of the retinue that accompanied the Regent on his tour of Europe in 1924. By the early 1930s, he was promoted to Foreign Minister, and held that office at the beginning of the Second Italo Ethiopian War. A diplomatic mission to Japan in 1931 left him sufficiently impressed to argue for strengthened ties between the two nations. He hoped that, by modeling their military training and modernization on Japan, they could remain independent. This hope proved illusory and the pro Ethiopian aspect of the Japanese military fully accepted alliance with Italy soon after the war with that country began. Heruy joined his Emperor in exile, although he had been one of three members of the council who had voted against Haile Selassie leaving Ethiopia to address the League of Nations in Geneva. Heruy died at Fairfield House, and was buried in the city of Bath where the Royal Household lived in exile at Fairfield House, before his body was eventually returned to Ethiopia. Haile Selassie, who described Heruy in his autobiography as "brilliant and strong willed", included the following words in his elegy at Heruy's funeral:
My colleague and friend Herui, as you depart after successful completion of your service to your country, if I fail to say 'you are great', your works would give the lie to my words. Although the storm generated by wicked people destabilized the world and buffeted you, it did not defeat you. Yet you had to obey the rule of the Great and Kind Lord. We are all subject to this eventually.

Зияткерлік маңызы

Селассие кең таралған және еркін «жас жапондықтарды» қолдауымен және олармен бейресми байланысымен белгілі болды. Бұл топтасу ХХ ғасырдың басында пайда болған эфиопиялық ойлау мектебіне сілтеме жасайды, ол Эфиопияны Жапониямен салыстырып, Мейдзи қайта жаңғыртуына ұқсас жаңғыртуды жақтады; басқа зиялылардың қатарында Херуйдің досы Текле Хавариат Текле Мариям және Габре Хейват Байкадаң болды. Көптеген адамдардан гөрі Херуй Жапония мен Эфиопия арасындағы ұқсастықтарды көріп тұрды. Олардың ішінде екі елдің де ұзақ тарихы бар императорлық әулеттері, екеуінің де «қоныс аударатын астаналары» болғаны және екеуі де Батысқа қарсы тұрғаны жатты. Ол Эфиопия мен Жапонияның бір-біріне ұқсас болғандықтан бір-бірін жақсырақ түсінуі керек деп сенді. Ол сонымен қатар Жапонияның екеуінің ішінде гөрі жалпы алғанда табыстырақ және жаңғыруда сәттірек болғанын мойындады. Оның 1932 жылғы «Махидере Бирхан: Хагре Жапония» («Жапония туралы құжат») атты еңбегі осы философияны толыққанды баяндады. Афаварк Габра Иясустың «Лебб Валлад Тарик» романынан кейін алғаш рет жазылып, жарияланған Херуйдің жалғыз романы – 1932 жылы жарық көрген «Адис Алам» («Жаңа әлем»). Джек Феллман түсіндіргендей, «80 беттік романның сюжеті негізінен қарапайым, повествование аз қиындықтармен жылдам және көрнекі өрбиді, ал тілі анық және лаконикалық. Шет тілдер қолданылмайды». Онда Тегулет ауылында дүниеге келген Аваканың өмірі баяндалады, Херуй оны шалқары және артта қалған елді мекен деп сипаттайды. Ол білім алуға құштар және Францияға барып, келіп қонақ болған француздың қызметіне тұрады. Парижде Авака тілдер мен ғылымдарды оқып, бірақ сегіз жылдан кейін үйін сағынып Тагулатқа оралады. Бірақ ол оралғаннан кейін отбасы мен достары оның жаңа «революциялық» шетелдік идеяларын қабылдай алмайды. Роман Аваканың еуропалық заманауи идеялары мен Эфиопияның дәстүрлі көзқарастары арасындағы қайшылық тақырыбын кеңейтеді. Феллман жазғандай, «бәлкім, пионерлік туындыға лайық болса керек», «Адис Алам» Эфиопия шіркеуі ұсынған компромистік шешіммен аяқталады, ол батыс әлемінің пайдасын және Эфиопияның дәстүрлі жолдарының кем дегенде бір бөлігін өзгерту қажеттілігін мойындайды. Оның Александриядағы Виктория колледжінде және Оксфорд университетінде білім алған ұлы Сирак Херуй Сэмюэл Джонсонның «Расселас» атты туындысын амхар тіліне аударды.

Selassie was known for his support for, and informal association with, the broader and loose 'Young Japanisers'. The grouping refers to an Ethiopian school of thought that arose in the early Twentieth Century which compared Ethiopia to Japan, and favored modernization that was similar to the Meiji Restoration; other intellectuals included Heruy's friend Tekle Hawariat Tekle Mariyam and Gäbre Heywät Baykädañ. More than most, Heruy saw similarities between Japan and Ethiopia. These included that both had longstanding imperial lines, both had had "roving capitals", and both had resisted the West. He believed that Ethiopia and Japan needed to be more aware of each other as they both resembled each other in his opinion. That being said he recognized Japan was the more prosperous of the two and had more successfully modernized. His 1932 work Mahidere Birhan: Hagre Japan ("The Document of Japan") spelled out this philosophy. Heruy's only novel, the first written and published since Afawarq Gabra Iyasus's Lebb Wallad Tarik, is Addis Aläm ("The New World"), published in 1932. As Jack Fellman explains, "The plot of the 80 page novel is basically simple, the narrative proceeds quickly and vividly with few complications, and the language is clear and concise. No foreign words are used." It recounts the life of one Awwaqa, who is born in Tegulet, which Heruy describes as a remote and backward village. He desires to be educated and succeeds in going to France by taking service with a visiting Frenchman. While in Paris Awwaqa studies languages and sciences, but after eight years feels homesick and returns to Tagulat. Once he returns, however he finds his family and friends cannot tolerate his new "revolutionary" foreign ideas. The novel continues expands the theme of the conflict between Awwaqa's modern European ideas and Ethiopia's more traditional ones. Addis Alam ends on an optimistic note, "perhaps as befitting a pioneering work" writes Fellman, with a compromise solution proposed by the Ethiopian Church meets and recognizes the benefits of the western world and the need to change at least some aspects of Ethiopia's traditional ways. His son, Sirak Heruy, who was educated at Victoria College in Alexandria and Oxford University, translated Samuel Johnson's Rasselas into Amharic.