Кіріспе

Берн монастыры (Berner Münster) – Швейцарияның Берн қаласының ескі қаласындағы швейцариялық реформаторлық собор (немесе монастырь). Готика стилінде салынған, құрылысы 1421 жылы басталған. Оның мұнарасының биіктігі 100 метрді құрайды және ол 1893 жылы ғана аяқталды. Бұл Швейцариядағы ең биік собор және ұлттық маңызы бар мәдени мүлік болып табылады.

Ғимарат

Берн монастыры Аар жарым аралының оңтүстік жағында орналасқан. Собор Берннің Ескі қаласының қалған бөлігі сияқты, шығыс және батысқа қарай бағытталған. Солтүстік жағынан Мюнстергассе көшесі ғимараттың бойымен өтеді. Мюнстердің батыс фасады Мюнстерплац алаңына үстемдік етеді. Собордың оңтүстік жағында Мюнстер платформасы орналасқан. Бұл үш кемелі бар, трансепті жоқ базилика. Тұтас собордың ұзындығы және ені зор. Орталық кеме ұзындығы мен ені бойынша ұзын, ал биіктігі жоғары. Екі жақтанғы кемелердің өлшемдері шамамен бірдей: солтүстік кеме ұзын, ал оңтүстік кеме сәл ұзын. Алтарь үйі мен хордың ұзындығы, ені және биіктігі зор. Собордың батыс жағында бір ғана биік мұнара орналасқан. Мұнараның астында ұзындығы мен ені зор мұнара залы бар. Ғимаратта барлығы он бөлік бар. Орталық кемеде осындай бес бөлік орналасқан. Әр жақтағы кемелерде екі бөлік бар, олар сыртқы қабырғаларға тігізілген шағын шіркеулермен толықтырылған. Соңғы бөлік хордың ішінде. Ғимараттың көп бөлігі жергілікті құмтастан салынған. Жоғары қабаттар кірпіштен тұрғызылған. 18 ғасырда бағаналарға әк тасты қаптама қосылды. Көптеген құмтастар Остермудинген карьерінен алынған. Тағы үш карьерден қосымша материал жеткізілді, олардың әрқайсысы әртүрлі түс пен сапаға ие. Әртүрлі тас түрлері бүкіл ғимаратта көбінесе кездейсоқ түрде қолданылған. Бағанның негізі, капителі, терезелер мен мүсіндер – бәрі де ең жоғары сапалы, көк құмтастан жасалған, ол Гуртен карьерінен, Берннен оңтүстікке қарай алынған. 19 және 20 ғасырлардағы реконструкция жобалары кезінде басқа да құмтас түрлері қолданылды.

Батыс қасбеті мен мұнарасы

Собордың үш батыс кіреберісі үш үлкен порталдың артында орналасқан. Әр порталдың биіктігі, пішіні және әшекейлеуі әртүрлі. Орталық портал христиан дінтануындағы Соңғы Сотты бейнелейтін мүсіндер тізбегімен әшекейленген. Қосқонақ бірнеше кезеңде бой көтерді. Төменгі, тіктөртбұрышты мұнара бастапқы мұнара болды. Сегізбұрышты жоғарғы мұнара 19 ғасырда қосылды. Төменгі мұнараның екі дөңгелек мұнарасы мен сегіз тірегі бар. Солтүстік және оңтүстік жағынан оны солтүстік және оңтүстік негізгі порталдардан жоғары көтерілген тіреулер қолдайды. Мұнараның батыс жағы орталық, батыс порталдың үстіндегі галереядан жоғары көтеріледі. Шығыс жағы орталық кемемен сүйемелденеді. Мұнараның батыс жағындағы әшекейлеу ғасырлар бойы бірнеше рет өзгерді. Төменгі, батыс терезе өте қысқа, бірақ кең. Тіктөртбұрышты мұнараның жоғарғы бөлігі екінші галереядан жоғары көтеріледі. Оның галереяның үстінде жоғары, бірақ тар терезесі бар. Бұл бөлімнің әшекейлеуі екі шебер тас қалаушының еңбегі, және бұл бөлім жобалауда аз өзгерістерді көрсетті, себебі ол осы екі адамның тікелей басшылығымен салынды. Төменгі сегізбұрышты мұнара 16 ғасырда салынды. Оның сегіз дөңгелек аркалы терезесі бар. Екі алтыбұрышты баспалдақ мұнарасы солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс терезелердің жанында мұнараның сыртына салынған. Кішкентай мұнаралар толығымен өздігінен тұр. 1276 жылы Берн Кёниз қауымдастығынан бөлініп, тәуелсіз қауымдастыққа айналды. Бұл жаңа рөл үшін үлкен шіркеу қажет болды. Екінші шіркеудің құрылысы бірден басталған сияқты. Дегенмен, ол 1289 жылға дейін Епископ Бенвенуто фон Эугубионың жазбаларында еске алынбады. Бұл жаңа шіркеу үш кемелі ғимарат болды, оның ұзындығы – , ені – , ал ортаңғы кемесі – енді. Қосқонақ мұнарасы солтүстік жақтағы кеменің ортасында орналасқан және орталық кеменің бір бөлігін толтырды. 1356 жылғы Базель жер сілкінісі шіркеу қабырғаларына, аркаларына және мұнарасына елеулі зиян келтірді. Жөндеу жұмыстары баяу жүрді. Хор 1359 жылы қайта салынды, ал шатыры 1378–80 жылдары қайта салынды. Минстердің құрылысының алғашқы кезеңдерінде бұл шіркеу әлі де қолданылып келді. Кеме соңында 1449–51 жылдар аралығында бұзылды, ал мұнара 1493 жылға дейін сақталды. 1440 жылдары қысқаша шатыры салынғаннан және боялған шыны терезелер орнатылғаннан кейін, күмбезсіз хор қызметтер үшін пайдаланылды. 1440–1446 жылдардағы Ескі Цюрих соғысынан кейін ескі шіркеудің басты бөлігі алынып тасталды және басты шеберлер Стефан Хурдер, содан кейін Никлаус Биренвогт басшылығымен кеме және батыс бөлігінде жұмыстар басталды. 1483 жылы (Соңғы Сот мүсіндерін жасаған) бас шебер болды. Оның басшылығымен кеме қабырғалары көтеріліп, мұнара төменгі сегізбұрышты етіп салынды. Төменгі тіктөртбұрышты мұнараның құрылысы 1481 немесе 1483 жылы басталды және 1489 жылға дейін жалғасты. Жоғарғы тіктөртбұрышты бөлігі 1489 және 1518 жылдар аралығында салынды. 1506 жылы Кюнг қайтыс болғаннан кейін, құрылысты басқарды және хордағы күмбезді аяқтады. Төменгі сегізбұрышты мұнара мен шатыры 1518–1521 жылдар аралығында аяқталды. Орталық кеме 1575 жылы аяқталды, содан кейін құрылыс үш ғасырға жуық тоқтады. Аспап 1727–1783 жылдар аралығында үш кезеңде орнатылды. Бүгінгі қауым Берн-Юра-Золотурн кантонының реформаланған шіркеулерінің құрамына кіреді.

Соңғы үкім

Негізгі порталдың үстінде Еуропадағы ең толық кеш готика мүсіндерінің бірі орналасқан. Бұл жинақ зұлымдар әділдерден бөлініп шығатын Соңғы Сотқа деген христиандық сенімді білдіреді. Мүсінде зұлымдар оң жақта жалаңаш, ал әділдер сол жақта ақ киім киіп тұр. Ортасында – Әділет, оның айналасында – қасиеттілер, ақылды және ақымақ қыздар. Ортасында Михаил бас періште тұр, қолындағы семсер жоғары көтерілген. Соңғы Сот мүсіндері протестанттық реформация кезінде суреттерге қарсы күрестен аман қалған жалғыз мүсіндер болды. 47 үлкен бос тұрған мүсіндер – көшірмелер (түпнұсқалары Берн тарихи музейінде), ал 170 кішігірім фигуралардың барлығы түпнұсқа. Соңғы Сот – Вестфалияның Штудтлон қаласынан келген Эрхард Кюнг атты мүсіншінің жұмысы, бұл жинаққа дизайнның бірлігін береді. Әділдік мүсіні – басқа суретшінің жасаған жалғыз мүсіні. Оған 1571 жылдан кейін құрылыс шебері болған Дэниел Хайнц қол қойған. Қалған мүсіндер 1460 және 1501 жылдар аралығында, көбінесе 1460 және 1480 жылдар аралығында жасалған. Екі жақтағы және есіктердің арасындағы триумфалдық аркада өмірлік өлшемдегі он үш фигура бар. Ортадағы және есіктің екі жағындағы екі фигура басқа фигуралардан жартылай жоғары көтерілген. Есіктің сол жағындағы фигуралар бес ақымақ қызды, ал оң жағындағылары – ақылды қыздарды бейнелейді. Екі ақылды қыз бен екі ақымақ қыздың төменгі жағында қабырғадан екі-екі жағынан екі-екі бет көрінеді. Ақылдылар жағында Сава патшайымы мен Сүлеймен патша бейнеленген. Ақымақтар жағында Софония мен, мүмкін, Ышая бейнеленген. Ортасында, екі есіктің арасында, екі періштемен қатар тұрған Әділдік тұр. Әділдік пен періштелердің астында 1421 жылы іргетастың қаланған күнін еске түсіретін жазу орналасқан. Архивольтте үш қатар фигуралар бар. Ішкі екі қатар қабырғаға бекітіліп, порталдың қисығын ұстанатын бұрышта орналасқан. Сыртқы үшінші қатарда әр платформада тік тұрған мүсіндер орналасқан. Ішкі қатарда – бес періште, олардың қолында – азаптау құралдары. Екінші қатарда Ескі Ғидаттағы сегіз пайғамбар бар. Сыртқы қатарда Иса, Мәриям және елшілер, соның ішінде Жақия мен Пауыл, бірақ Яһуда Искариот емес. Сондықтан интерьер қала тұрғындары мен шетелдік қонақтарды таң қалдыру үшін жасалған. Орталық неф үлкен боялатын терезелері мен бүйірлік капеллаларда көптеген құрбандық тақталары бар, әсем готика стилінде салынған. Готика стилі жоғарырақ орталық неф пен бұрыннан үлкен терезелерге мүмкіндік берді, бұл әсерлі және (сол кезде) жарық және кең құрылымды жасады.

Құрбандық үстелдері

Көптеген құрбандық үстелдерін жергілікті отбасылар қаржыландырып, соборда өнер мен мүсіннің молдығын тудырды. Бірақ 1528 жылы протестанттық реформация кезіндегі иконатарлықтың салдарынан барлық 43 құрбандық үстелі алынып тасталды. Собордың ішкі қабырғаларындағы суреттер мен әшекейлердің көбісі алынып, көршілес Мюнстерплатформаға тасталды. Бос капеллалар қосымша орындықтармен толтырылып, үш бөлімге бөлінді. Осы оқиғадан бері собордың ішкі кеңістігі салыстырмалы түрде бос және қарапайым күйінде сақталды.

Боялған шыны

Собордың витражды терезелері Швейцариядағы ең бағалылары саналады. Мюнстер хорында жеті терезе бар. Терезелер алғаш салынғаннан бері кейбір панельдері ауыстырылған немесе жылжытылған. Хорға қарап тұрғанда, солдан оңға қарай қазіргі терезелер: Hostienmühle, Үш патша, Киелі кітаптан көріністер, Құрбандық / Он мың шейіт, Мәсіх, Стефан және Елтаңба терезелері. "Құрбандық" және "Он мың шейіт" терезелерінен тек бөліктері ғана сақталған, сондықтан олар біріктіріліп, бір терезеге айналдырылды. Мәсіх терезесі бұрынғы зақымдалған "Он мың шейіт" терезесінің орнына қойылды. Стефан мен Елтаңба терезелері бұрынғы, белгісіз терезелерді алмастырды. Hostienmühle терезесі 1448 және 1453 жылдар аралығында салынды және Берн қаласы қаржылады. Үш патша терезесі 1447 және 1455 жылдар аралығында Рудольф фон Рингольтинген үшін, мүмкін Констанц немесе Оберрайн аймағында салынды. Киелі кітаптан көріністер терезесі бастапқыда жас Мәсіхті бейнелеуі тиіс болған, бірақ 1447 жылдан кейін өзгертілді. Ол 1448 және 1451 жылдар аралығында салынды және Gesellschaft zum Mittellöwen ұйымының үш мүшесі қаржылады. Құрбандық терезесі 1438 және 1441 жылдар аралығында салынды. Алғашқы терезеден тек 21 панель қалды. Мюнстер терезесіндегі суреттерді Никлаус Мануэль 1516 және 1519 жылдар аралығында салған. Собордағы витражды терезе осы тақырыптың көрнекті үлгісі болып табылады. Терезеде өлім, қаңқа түрінде, өмірдің әр саласындағы адамдарды алып жатыр. Өлім биі көрерменге, статусы мен байлығына қарамастан, өлімнің бәрімізге келетінін еске салады.

Хорлық дүкендер

Кафедралық собордың шығыс жағында, негізгі зал мен ғибадатхананың арасында орналасқан хор, Швейцариядағы алғашқы Ренессанс стиліндегі хор орындарын қамтиды.

Ағза

Собордағы алғашқы орган, құрылысы аяқталғаннан кейін шамамен 200 жыл өткен соң салынған. Алғашқы үлкен орган 1726–30 жылдары салынды. Қалалық кеңес 1726 жылдың 5 маусымында орган салуға шешім қабылдады. Олар 1726 жылдың қыркүйегінде Бремгартеннен Готлиб Льюді жұмысқа алды. 1730 жылдың қаңтарына қарай ол аяқтап, қала органшы іздеуді бастады. Басты орган 1730 жылы бітірілді, бірақ әшекейлеу және соңғы жұмыстар 1736 жылға дейін жалғасты. Бұл алғашқы орган 38 орган тоқтағышынан, алдыңғы және артқы бөлімдерінен, сондай-ақ педальдары бар эхо бөлімінен тұрды. 1746 жылы кеңес органның қайта құру қажеттігіне келісті. 1748 жылдың 16 қыркүйегінде олар Виктор Фердинанд Боссартпен келісім шарт жасасты. 1752 жылдың 1 маусымында олар Иоганн Август Нальмен жаңа органның сыртқы әшекейлеуін жасау үшін келісімге келді. Қайта салынған орган 43 орган тоқтағышынан тұрды және кешкі барокко стилінде салынды. Ол 1827 жылы жаңартылды. Мұнарадағы ең үлкен қоңырау – 1611 жылы құйылған 10,5 тонна салмақты қоңырау. Бұл Швейцариядағы ең үлкен қоңырау. Мұнарадағы қоңыраулар күн сайын сағат 12-де түстен кейін және сағат 18-де кешке соғылады. Қоңырау соққанда олардың жанында тұруға болады, бірақ есту қабілетін сақтау үшін құлақты жабу қажет.