Кіріспе

Жақияның Ізгі хабарында Иса қайта тірілткен адам Лазарь (лат. Lazar, түпнұсқасы – еврей тіліндегі Eleazar, "Құдай көмектесті") – Христиандық Киелі кітаптағы тұлға, Жаңа Келісімде Жоханның Ізгі хабарында айтылған. Ол өлімінен төрт күн өткен соң Иса оны қайта тірілтеді. Христиандар бұл оқиғаны Исаның кереметтерінің бірі деп есептейді. Шығыс православие шіркеуінде Лазарды "Төрт күн өлген әділ Лазар" деп құрметтейді. Шығыс православие және католик дәстүрлері оның өміріндегі кейінгі оқиғалар туралы әртүрлі мәліметтер береді. Жохан Ізгі хабарындағы жеті белгінің ішінде Лазардың Бетанияда қайта тірілуі – бүгінгі Палестинаның Батыс жағалауындағы Аль-Изария қаласы, бұл "Лазардың орны" деп аударылады – Исаның "адамзаттың соңғы және ең қарсы тұра алмайтын жауы: өлімге" деген билігін көрсететін маңызды оқиға. Сондықтан да ол Ізгі хабарда ерекше орын алады. Лазарь есімі ғылымда және халық мәдениетінде қайта тірілуді білдіретін жиі қолданылады. Мысалы, "Лазарь таксоны" ғылыми термині ұзақ уақыттан кейін жойылып кеткендей көрінгеннен соң қазба жәдітеліктерінде қайта пайда болған организмдерді, сондай-ақ "Лазарь белгісі" мен "Лазарь синдромын" білдіреді. Бұл термин әдебиетте де жиі қолданылады. Лұқаның Ізгі хабарында да осы есімді кейіпкер туралы айтылады, ол Исаның бай адам мен Лазар туралы параболасында кездеседі. Онда екеуі де қайтыс болады, ал бай адам Лазардан қиын жағдайда оған көмектесуін сұрайды.

Лазардың қайта тірілуі

Лазардың қайта тірілуі – Жаңа Өсиеттегі Жохан Ізгі хабарында (Жохан 11:1–44) және Марқ Ізгі хабарының құпия нұсқасында (Марқ Ізгі хабарының кеңейтілген нұсқасының бір бөлігі) баяндалған Исаның керемет оқиғасы. Оқиға бойынша, Иса Бетаниялық Лазарды қабірге қойылғаннан кейін төрт күн өткен соң өлімнен қайта тірілтеді. Бұл оқиға Бетанияда болған. Жохан бойынша, бұл Исаның азаптау, айқышқа асылу және Өзінің қайта тірілуінен бұрын жасаған соңғы керекулі.

Жазба

Библиялық Лазардың қайта тірілуі туралы оқиға Жоханның Ізгі хабарының 11-ші тарауында келтірілген. Иерусалимге жақын Бетания қаласында тұратын Лазар Исаның ізбасары ретінде таныстырылады. Ол Мәриям мен Мартаның бауыры екені айтылады. Әйелдер Исаға: "Сенің жақсы көретін Лазарың ауырып жатыр", - деп хабар жібереді. Иса шәкірттеріне: "Бұл ауру өлімге апармайды. Құдайдың даңқы үшін, Құдайдың Ұлы арқылы даңқталсын үшін", - дейді. Баяндаушыға сәйкес, Иса бірден Бетанияға бармай, екі күн бойы сол жерде қалады, содан кейін саяхатын бастайды. Шәкірттері Яһудеяға қайтудан қорқады, бірақ Иса: "Досымыз Лазар ұйықтап жатыр, оны оятуға барамын", - дейді. Апостолдар дұрыс түсінбегенде, ол: "Лазар өлді, және сендердің сенулерің үшін сол жерде болмағанымды қуанамын", - деп түсіндіреді. Иса Бетанияға келгенде, Лазардың өліп, қабірге қойылғанына төрт күн болғанын естіді. Ол бірінші Мәрияммен, содан кейін Мартамен жеке кездеседі. Марта Исаның інісін емдеу үшін кешіккеніне ағынып ("Егер сен осында болғанда, інім өлмес еді"), ал Иса оған жақсы білетін сөздерімен жауап береді: "Мен қайта тірілу мен өмірмін. Мені сенген әркім өлсе де, тірі болады. Ал кім тірі болып, Мені сенсе, ешқашан өлмейді". Марта: "Иә, Раббым. Сен Мәсіхсің, Құдайдың Ұлысың, әлемге келуге тағайындалғансың", - деп ықпалдайды. Содан кейін баяндаушы танымал қарапайым сөздерді келтіреді: "Иса жылады". Көптеген еврейлердің аза тұтуында Иса қабірге жақындайды. Иса қабірдің тасын жылдыруды сұрайды, бірақ Марта иіс болатыны туралы қарсылық білдіреді. Иса: "Сендер сенгенде, Құдайдың даңқын көрмейсіңдер ме деп айтпап па едім?", - деп жауап береді. Мартаның қарсылығына қарамастан, Иса олардан қабірдің алдындағы тасты жылдырып, дұға етеді. Тасты жылдырғаннан кейін Иса көкке қарап: "Әке, Мені естігенің үшін Саған алғыс айтамын. Менің сөзімді әрдайым естисің деп білемін, бірақ айналамда тұрған халықтың сенуі үшін мұны айттым", - дейді. Содан кейін ол Лазарды шақырады ("Лазар, шық!"), және Лазар шығады, әлі де қабір киімдеріне оралған күйі. Иса одан қабір киімдерін шешіп, бос жүруін сұрайды. Оқиғаның соңында осы оқиғаның куәгерлерінің көптегені "Оған сенді" делінеді. Басқалары оқиға туралы Иерусалимдегі діни билік өкілдеріне хабарлайды. Жоханның Ізгі хабары Лазарды 12-ші тарауда тағы бір рет еске алады. Иса айқышқа шегеленуге алты күн қалғанда, Лазардың қатысқан кешін өткізу үшін Бетанияға оралады. Иса мен Лазар көптеген еврейлердің назарын аудартады, және баяндаушы бас діндарлардың Лазарды өлтіруді қарастырғанын айтады, өйткені осы кереметтің арқасында көптеген адамдар Исаға сеніп жатыр. Лазардың қайта тірілу кереметі, Жақияның азаптарынан басқа Жоханның ең ұзын және біртұтас баяндауы болып табылады. Ол Палм жексенбісінде Исаны іздеген халықты түсіндіреді және Қаяфа мен Жоғарғы кеңестің Исаны өлтіру туралы шешіміне тікелей әкеледі. Өте ұқсас қайта тірілу оқиғасы Марк Ізгі хабарының құпия нұсқасында да кездеседі, бірақ онда жас адамның аты аталмайды. Кейбір ғалымдар Марк Ізгі хабарының құпия нұсқасы Жоханның жазбаларындағы оқиғаның ертерек нұсқасы деп санайды.

Теологиялық түсініктеме

Жақияның "белгілерінің" шыңы – Лазарды қайта тірілту кереметі. Ол, Құрбандық күні Исаны іздеген халықты түсіндіреді және Қаяфа мен Санхедриннің Исаны өлтіруді жоспарлауына тікелей себеп болады. Теологтар Молони мен Харрингтон Лазардың қайта тірілуін Исаның айқышқа шегеленуіне алып келетін оқиғалар тізбегін бастайтын "шешуші керемет" деп санайды. Олар оны "өлімге бастайтын қайта тірілу" деп қарастырады, себебі Лазардың қайта тірілуі Құдайдың Ұлы Исаның Иерусалимде өліміне әкеледі, бұл Құдайдың даналығын ашады. Католик шіркеуінің катехизисі Исаның кереметі арқылы Лазарды Наин қаласындағы жесірдің ұлы мен Яирдің қызы сияқты қарапайым өмірге қайтарғанын, ал Лазар мен басқа қайта тірілгендер де қайтадан өлетінін айтады. Орыс православие шіркеуінің Киелі Филарет катехизисі Исаның Лазарды өлгеннен кейін төртінші күні қайта тірілткен кереметі туралы жазады. Оңтүстік баптист конвенциясының 2014 жылғы "Өмірден кейінгі өмірге қатысты Киелі кітаптың жеткіліктілігі туралы" резолюциясында Лазардың қайта тірілуі Киелі кітаптағы "өлімнен қайта тірілгендер туралы нақты айтылған оқиғалардың" бірі деп көрсетіледі және олардың қайта тірілуі туралы: "Құдайдың кемелді аян беру даналығымен, Ол олардың өмірден кейінгі тәжірибесі туралы бізге ешқандай мәлімет бермеді" делінеді. Джон Кальвин: "Мәсіх Лазарды қайта тірілту арқылы Өзінің құдайлық күшін тамаша түрде көрсетті, сонымен қатар бізге болашақ қайта тірілуіміздің жарқын бейнесін сыйлады" деп жазды. Француз протестант пасторы Якоб Аббади Исаның Бетанияға оралуын "Лазардың шын мәнінде өлгеніне күмәндік тудырмау үшін төрт күнге кешіктіргенін" айтады. 2008 жылы Рим папасы Бенедикт XVI Лазардың қайта тірілуі туралы Евангелиедегі оқиға "Мәсіхтің өмір мен өлім үстінен абсолютті билігін көрсетеді және Оның шын адам және шын Құдай екенін аңғартады" деді, сондай-ақ "Исаның өлім үстінен билігі Оның осы айырылыстың ауыртпалығына деген шынайы қайырымдылығына кедерес келтірмейді" деді. Мэтью Пул және басқалар Лазардың қолы мен аяғы оралған күйінде қимылдауын екінші керемет деп санады, бірақ Чарльз Элликотт Лазардың қимылы жерлеу киімдерімен шектелген болуы мүмкін деген күмәнділігін білдірді. Юст Кнехт бұл кереметтің мақсаты "біздің Иеміздің азапталу мен өлім уақыты жақындап келгендігімен байланысты екенін, және Ол бұл кереметті осыдан бұрын жасады, осылайша Оның шәкірттерінің, әсіресе елшілерінің сенімі нығаяды, және олар Иемізді және Ұстазын көрген кезде күмәнданбас үшін 'сенулері керек', және ең бастысы, Оның денесі қабірге қойылғанда, Лазарды қайта тірілткен Ол қайтадан тіріледі деген үмітте болуға мүмкіндік берді" деп жазды. Роджер Бакстердің "Медитацияларында" ол "Оның қарындастары оған: "Ием, Сіз жақсы көретін адам ауырып жатыр", - деп хабар жіберді" деген сөзге сүйене отырып, "Олар Оған нені істеу керектігін бұйырмайды; сүйікті досқа біздің қажеттіліктерімізді білдіру жеткілікті. Дұғаларымыз да осындай болуы керек, әсіресе денсаулық және басқа уақытша игіліктер туралы, себебі мұндай жағдайларда біз құтқарылуымыз үшін не қажет екенін білмейміз" деп ой түйеді.

Тарихи сын

Жаңа Келісім ғалымдары Иоаннның Лазарды қайта тірілту және кейіннен Бетаниялық Мәриямның Исаның аяқтарына май жағу туралы баяндауы (Жохан 11:1–12:11,17) оның Синоптикалық Ізгі хабарлардың (Марк, Матай және Лұқа) ескі мәтіндік дәстүрлерімен көзге көрінетін байланысын түсіндіруге тырысу арқылы қалай құрастырылғанын анықтауға ұмтылады. Иоаннның авторы бастапқыда бір-бірімен байланысы болмаған бірнеше оқиғаның элементтерін біріктіріп, бір сюжет құрған сияқты көрінеді. Бұл оқиғаларға Бетанияда Исаның басына май жағу рәсімін атқарушы әйелдің аты аталмауы (Марк 14, Матай 26), Ғалилеяда күнәкар әйелдің аяқтарына май жағу (және шашын сүрту) рәсімі (Лұқа 7; бұл екеуінің ортақ бастауы болуы мүмкін, себебі Лұқаның баяндауы Марктан алынған), Исаның аты аталмаған ғалилеялық ауылға Марта мен Мәриямға баруы (Лұқа 10), Исаның бай адам мен Лазар туралы теңеуі (Лұқа 16), және мүмкін басқа да Исаның өлгендерді кереметпен қайта тірілтуі туралы оқиғалар (Яиродтың қызы мен Наин қаласындағы жесір әйелдің ұлының қайта тірілуі) жатады. Осы арада кейбір элементтер алынып тасталған немесе ауыстырылған; мысалы, Исаның құрметіне дастархан жайған Симон алапес/Симон парызшыл Лазармен алмастырылған, ал Яһудеядағы Бетания оқиға орны ретінде таңдалған. Иоаннның баяндауының көптеген элементтері Синоптиктердің Ғалилеяда орын алған дәстүрлерімен сәйкес келеді. Ғалымдар Жақия 11:2 (және 11:1) аяттарына ерекше назар аударады, бұл аяттар автордың немесе кейінірек редактордың осы оқиғалардың арасындағы байланысты баса көрсетуге тырысқанын білдіруі мүмкін, бірақ бұл байланыс ескі жазбаларда кездеспейді. Олар нақты майлау туралы 12-аятқа дейін айтылмайтынын, сондай-ақ осы уақытқа дейін Жоханның Ізгі хабарында Мәриям, Марта, осы әпкелердің ауылы немесе майлау туралы ештеңе айтылмайтынын атап өтеді. Бұл автордың (немесе редактордың) оқырмандардың осы кейіпкерлер, осы орын және осы оқиға туралы білуін болжайтынын, және оларға бұл оқиғалардың байланысты екенін (оқырмандардың бұрын білмейтінін/сенбейтінін) ең көп мәлімет беруден бұрын жеткізгісі келетінін көрсетеді. 1892 жылы агностик Роберт Г. Ингерсолл бұл баяндаманың тарихи тұрғыдан сенімсіз екенін айтты. Оның пікірінше, егер Лазар шын мәнінде өлген, содан кейін қайта тірілген болса, оның өмірден кейінгі тәжірибесі Жаңа Келісімдегі барлық оқиғалардан гөрі қызықтырақ болар еді, өмір бойында көптеген адамдардың назарын аударар еді және екінші рет өлімге бет бұрғанда одан қорқуын азайтар еді. Интерпретатордың Киелі кітабындағы (1953) түсіндірмесі Лазардың қайта тірілуін Киелі кітаптағы басқа қайта тірілулермен салыстырып, былай дейді: «Өлімнен кейін дереу қайта тірілу мен төрт күннен кейін қайта тірілу арасындағы айырмашылық өте үлкен, бұл оқиғаның тарихилығына күмән тудырады, әсіресе 44-аяттағы көзге көрінбейтін егжей-тегжейлерді ескере отырып. Дегенмен, бұл оқиғаның кейбір тұстары шынайылықтың белгілерін көрсетеді». Басқа ғалымдардың пікірінше, Синоптикалық Ізгі хабарлардағы Исаның өліміне әкелген оқиғалар Марк Ізгі хабары жазылмай тұрып, ертеректе жасалған есепке негізделген. Бұл есепте көптеген кейіпкерлер анонимді болған, себебі олар әлі тірі және қудалауға ұшырауы мүмкін еді. Ал Жоханның сол оқиғалар туралы жазғаны әлдеқайда кейін жазылған, сондықтан анонимді кейіпкерлердің есімдерін атауға және Лазардың қайта тірілуін қосуға мүмкіндік болған, себебі барлық адамдар қайтыс болған және енді қудалау қаупіне тап болмайтын еді.

Лазардың қабірі

Лазардың алғашқы қабірі Бетанияда орналасқан және бүгінге дейін саяхатшылардың баруға таңдаған орны болып табылады. Ғасырлар бойы осы жерде бірнеше христиан шіркеулері болған. 16 ғасырдан бері қабір орны әл-Узаир мешітімен иеленілген. 1952-1955 жылдары Францискан орденінің қолдауымен Антонио Барлуцци жобалаған және бірнеше ескі шіркеулердің орнында салынған Рим-католик шіркеуі – Сент-Лазарь. 1965 жылы қабірдің батыс жағында грек православие шіркеуі салынды. Бүгінде қабірге кіру үшін көшеден қиылып жасалған, тегіс емес тас баспалдақтармен түсу керек. 1896 жылы сипатталғандай, сол кездегі қазіргі көше деңгейінен жиырма төрт баспалдақ төменге түсетін, дұға оқуға арналған шаршы бөлмеге алып келетін, ал одан әрі баспалдақтар Лазардың қабірі деп саналатын төменгі бөлмеге жетеді. Бұл сипаттама бүгінде де өзгерген жоқ. Бетаниядағы шіркеу туралы алғашқы мәліметтер 4 ғасырдың соңында айтылған, бірақ тарихшы Евсевий Кесариялық (шамамен 330 ж.) және Бордо саяхатшысы Лазардың қабірін еске алады. 390 жылы Иероним киелі Лазарға арналған шіркеуді, Лазарий деп атады. Бұл туралы 410 жылы саяхатшы Егерия растайды. Сондықтан шіркеу 333 және 390 жылдар аралығында салынған деп есептеледі. Қазіргі бақта 4 ғасырлық шіркеудің мозаикалық еденінің қалдықтары сақталған. Лазарий 6 ғасырда жер сілкінісінен қирап, оның орнына үлкен шіркеу салынды. Бұл шіркеу крестшілер кезеңіне дейін толыққанды күйінде сақталды. 1143 жылы Иерусалим патшасы Фульк пен патшайымы Мелисенда қолданыстағы құрылысты және жерді сатып алып, Лазардың қабіріне жақын Мария мен Мартаға арналған үлкен бенедиктин монастырын салдырды. 1187 жылы Иерусалим құлағаннан кейін монастырь тасталып, тек қабір мен күмбез ғана сақталған күйі қирады. 1384 жылы осы жерде қарапайым мешіт салынды.

Басқа дәстүрлер

Лазар туралы Киелі кітапта басқа еш жерде айтылмағанмен, Шығыс православие және Рим-католик дәстүрлері оның өмірінің кейінгі оқиғалары туралы әртүрлі баяндамалар ұсынады. Ол ең көп Кипрмен байланыстырылады, онда ол Китион (Ларнака) қаласының алғашқы епископы болды деп есептеледі, сондай-ақ Прованспен байланысты, онда ол Марсель қаласының алғашқы епископы болды делінеді.

Китионның епискобы

Шығыс православие шіркеуінің дәстүріне сәйкес, Мәсіх қайта тірілгеннен кейін Лазар өміріне қастандық жасау туралы қауесеттердің салдарынан Яһудеядан қашуға мәжбүр болды және Кипрге келді. Онде Барнаба мен елші Пауыл оны Китионның (қазіргі Ларнака) алғашқы епископы етіп тағайындады. Ол сол жерде тағы отыз жыл өмір сүрді және қайтыс болғаннан кейін сонда екінші және соңғы рет жерленді. Лазардың елшілік тағайындалуын нығайта түскен оқиға – епископтың омофорионын Лазарға Құдай ана Мариям сыйлаған, оны өзі тоқыған екен. Мұндай елшілік байланыстар 325-431 жылдар аралығында Иерусалим патриархына бағынышты Китион епископтарының автокефалияға талап етулерінің негізгі бөлігі болды. Китион шіркеуі 431 жылы үшінші Экуменикалық кеңесте өзін-өзі басқарушы деп жариялады. Дәстүрге сәйкес, Лазар қайта тірілгеннен кейін отыз жыл бойы ешқашан күлімсіремеген, себебі ол тозақта төрт күн болғанда көрген кешірілмеген жандарды еске алғанда мазасыздыққа түскен. Бір ғана ерекшелік – ол біреудің құмыра ұрлағанын көргенде күлімсіреп: «балшық балшықты ұрлайды» деді. 1972 жылдың қараша айында Ларнакадағы Әулие Лазар шіркеуіндегі жөндеу жұмыстары кезінде құрбандық тақтасының астынан мәрмәр саркофагта адам сүйектері табылды және олар әулиенің қабірлік қалдықтарының бөлігі екені анықталды. 2012 жылдың маусымында Кипр шіркеуі Мәскеу және Бүкіл Ресей патриархы Кириллдің төрағалығымен Кипрге төрт күндік сапардан кейін Әулие Лазардың қасиетті қалдықтарының бір бөлігін Ресей православие шіркеуінің өкілдігіне тапсырды. Қалдықтар Мәскеуге жеткізіліп, Истра архиепископы Арсенийге берілді, ол оларды Зачатьев монастыріне (Концепция монастырі) алып барды, онда олар құрметке қойылды.

Марсельдік епископ

Батыста, бір тарихи дәстүр бойынша (оның орталығы Прованс аймағында) Лазар, Мәриям және Марта "христиандыққа қарсы тұратын яһудилер оларды желкені, ескек немесе рулі жоқ кемеге отырғызып, керемет саяхаттан кейін қазіргі Сент-Мари деп аталатын Прованс жеріне жеткізген". Содан кейін отбасы бөлініп, оңтүстік-шығыс Галлияның әртүрлі аймақтарына уағыз айту үшін кетеді; Лазар Марсельге барады. Ол көптеген адамды христиан дініне өткізіп, Марсельдің алғашқы епископы болады. Домицианның қудалауы кезінде ол түрмеге қамалып, Сент-Лазар түрмесінің астындағы үңгірде басы кесіледі. Оның денесі кейін Аутунға көшіріліп, Лазарға арналған Аутун соборында жерленеді. Бірақ Марсель тұрғындары оның басын сақтап отырғанын және оны әлі де құрметтейтінін айтады. Вендомдағы Тринити аббаттығында Лазардың қабірінде Исаның төккен жасы сақталған филактерия болған деседі. 13 ғасырда жазылған "Алтын аңыз" прованстық дәстүрді баяндайды. Сондай-ақ, ол Лазар мен оның қарындастарының жомарт өмір салтын сипаттайды (онда Лазардың қарындасы Мәриям Магдалинамен теңестірілгенін ескеріңіз): Магдалина Мәриям Магдалодан шыққан, қамал, және оның ата-анасы патшалық тектен болған. Оның әкесі Кир, ал анасы Евхарис есімді. Ол өзінің інісі Лазар және қарындасы Мартамен бірге Назареттен екі шақырым қашықтықтағы Магдало қамалын және Иерусалимге жақын Бетания қамалын иеленді, сондай-ақ Иерусалимнің үлкен бөлігін де бөлісіп алды. Мәриям Магдало қамалын алды, содан оның есімі Магдалина болды. Лазар Иерусалимнің бөлігін, ал Марта Бетанияның бөлігін алды. Мәриям дене қуаныштарына берілді, Лазар рыцарлыққа, ал Марта, ақылды болғандықтан, бауырының және қарындасының бөліктерін, сондай-ақ өзінің бөлігін абыройлы түрде басқарды, рыцарьларға, қызметшілеріне және кедейлерге қажетті нәрселермен көмектесті. Бірақ, Раббымыз көтерілгеннен кейін олар мұның бәрін сатып жіберді. 15 ғасырдың ақыны Жорж Шастелен күлімдемейтін Лазар туралы дәстүрге сүйене отырып былай дейді: "Құдай оны қайта тірілтіп, оған осындай инаят көрсеткеннен кейін, Марияның інісі, ұры, содан кейін келесі қиналыстардан қорқып, қайғы мен мұңға толы болды" (Өлімнің жолы, VI).

Литургиялық еске алулар

Лазарды қасиеттілерді еске алу дәстүрі бар христиан шіркеулері қасиетті деп құрметтейді, бірақ жергілікті дәстүрлерге сәйкес әртүрлі күндері. Христиандық жерлеу рәсімдерінде, Иеміз Лазарды қайта тірілткендей, қайтыс болған адамды да қайта тірілтеді деген ой жиі дұғада білдіріледі.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеуі мен Византия католик шіркеуі Лазарды Лазар сенбісінде еске алады. Алдыңғы аптада оразалық триодионның әндері Лазардың ауруын, содан кейін өлімін және Мәсіхтің Иорданнан Бетанияға дейінгі жолын көрсетеді. Лазар сенбісіне арналған Китаяқтың оқулары мен әндері Лазардың қайта тірілуін Мәсіхтің қайта тірілуінің алға басты сыны және жалпы қайта тірілудің уәдесі ретінде қарастырады. Ән-жырлардағы Евангелиедегі оқиға Мәсіхтің екі табиғатын көрсетеді: оның адамдық жаратылысын «Оны қайда жерледіңдер?» деп сұрауында, ал Лазарды өлімнен қайта тірілтуге бұйрық беріп, оның құдайлық табиғатын көрсетеді. Пальма жексенбісінде орындалмайтын, әдеттегі жексенбілік құлшылықтағы қайта тірілу әндерінің көп бөлігі Лазар сенбісінде оқылады. Қасиетті литургия кезінде Трисагионның орнына «Мәсіхке крещение алғандардың бәрі Мәсіхке киінген» деген крещение әні орындалады. Ұлы оразаның қырық күні Лазар сенбісінен бір күн бұрын аяқталса да, бұл күн әлі де ораза күні ретінде сақталады, бірақ ораза шарттары біршама жеңілдетіледі. Ресейде Лазар сенбісінде икра жеу дәстүрлі. Лазар Шығыс православие шіркеуінің литургиялық күнтізбесінде 17 наурызда да еске алынады, ал оның қабірлерінің 898 жылы Кипрден Константинопольге көшірілуі 17 қазанда тойланады. Римдік мартирологияның ескі басылымдары оны 17 желтоқсандағы қасиеттілердің қатарына қосыпты. Кубада 17 желтоқсанда Сан-Лазаро мерекесі үлкен той болып есептеледі. Бұл күні Кубаның ең қасиетті иконаларының бірі – Гаванадан тыс, Эль-Ринкон ауылындағы Лазардың суреті салынған шіркеуге қажылық жасалады.

Англикандық

Лазар кейбір англикан провинцияларының күнтізбесінде еске алынады. Лазар (Марта мен Марияммен бірге) Англия шіркеуінде 29 шілдеде "Иеміздің серіктері – Мариям, Марта және Лазар" деген атаумен еске алынады, бұл күні арнайы лекциялық оқулар мен дұғалар қарастырылған кіші мереке болып табылады.

Лютерандық

Лазарь Лютеран шіркеуінің қасиеттілер тізімінде 29 шілде күні Мәриям мен Мартамен бірге еске алынады.

Қайыршы Лазармен бірге

"Лазар" есімі Лұқа Ізгі хабарында да кездеседі, "Дивес және Лазар" немесе "Бай мен қайыршы Лазар" тарихында. Бұл әңгімеде аты-жөні айтылмаған бай адам мен Лазар есімді кедей қайыршының өмірде және өлімдегі қарым-қатынасы баяндалады. Тозақтағы өлген бай адам, көктегі Ыбырайымға Лазарды жіберіп, оның отбасына өзінің тағдырымен бірге болудан сақтандыруын сұрайды. Ыбырайым оған: "Егер олар Мұса мен пайғамбарларды тыңдамаса, біреу өлгеннен қайта тірілсе де, олар сенімге келмейді" деп жауап береді. Христиандық тарихында, параболадағы қайыршы Лазар (мерекесі 21 маусым) және Бетаниялық Лазар (мерекесі 17 желтоқсан) кейде біріктіріліп, екеуі де иконографияда жаралы және таяқпен бейнеленген. Бургундия және Прованс порталдарындағы романдық иконография мұндай біріктірудің белгісі болуы мүмкін. Мысалы, Арльдегі Әулие Трофим шіркеуінің батыс порталында қайыршы Лазар Әулие Лазар ретінде таққа отырғызылған. Ұқсас мысалдар Авалон шіркеуінде, Везелейдегі орталық порталда және Аутун соборының порталдарында табылады.

Қасиетті Лазар ордені

Иерусалимнің Киелі Лазар ордені – 12 ғасырда Латын Иерусалим Корольдігінің крестшілері мен Knights Hospitaller ордені құрған, мәйірімділікке мұқтаж адамдарға арналған ауруханада пайда болған рыцарлық орден. Жұқпалы дері ауруымен (мәйірімділікке мұқтаж) ауыратын адамдар кедей Лазарды (Лұқа 16:19-31 аяттарындағы) өз қамқоршысы деп есептеген және көбінесе оған арнап ауруханалар салған.

Ислам діні

Лазарь ортағасырлық ислам дәстүрінде де кездеседі, онда ол Исаның ізгі серігі ретінде құрметке ие болды. Құранда Лазарь есімді тұлға туралы тікелей айтылмаса да, Исаға бағышталған кереметтердің арасында өлімнен қайта тірілту де бар (Қ. Әл-Имран [3]:49). Мұсылмандық әдебиеттер Исаның керемет оқиғаларын жиі баяндайды, бірақ Лазарь туралы аталған деректер сирек. Мысалы, әл-Табари өзінің "Тарих" еңбегінде осы кереметтерді жалпы түрде сипаттайды. Ал әл-Талаби, Жохан Ізгі хабарына жақын мазмұнда, былай деп хабарлайды: "Лазарь [Әл-Азир] дүниеден озды, оның қарындасы Исаға хабар жеткізді, Иса оның қайтысынан үш (Ізгі хабарда төрт) күн өткен соң келді, қарындасымен бірге тасқа қашалған қабірге барды және Лазарды қайта тірілтті; одан кейін оған балалар дүниеге келді". Сол сияқты, Ибн әл-Асирде қайта тірілген адам "Азир" деп аталады, бұл "Лазарь" сөзінің тағы бір арабша нұсқасы.

Сантериядағы Бабалу Ай ролі

Синкретизм арқылы Лазар (немесе дәлірек айтқанда, "Лазар" атымен белгілі екі тұлғаның қосылуы) Сантерия дінінде йоруба құдайы Бабалу Айе ретінде маңызды рөлге ие болды. Лұқа ішіндегі жақсы хабардағы кедей адам сияқты, Бабалу Айе – иттің жалаған жараларымен жабылған, құдайдың араласуымен емделген адамды бейнелейді. Қасиетті Лазардың таяғы деп аталатын күміс әшекейлер немесе Қасиетті Лазардың рим-католик стиліндегі стандартты медальдары медициналық азап шеккендерге, әсіресе ЖИТС-ке шалдыққан адамдарға көмек беру үшін синкретизацияланған құдайдың күшін шақыру мақсатында талисман ретінде тағылады. Микеланджело Меризи да Караваджоның (шамамен 1609 жыл) және Себастиано дель Пиомбоның (1516 жыл) салған ең танымал картиналарының екеуі бар. Лазарды бейнелейтін басқа да көрнекті суреттердің ішінде Рембрандт, Ван Гог, Айвор Уильямс және Уолтер Сикерттің "Лазар оразасын бұзуы" туындылары бар. Лазардың қайта тірілуі – Рим катакомбаларындағы ең танымал көркем тақырыптардың бірі, оның мысалдары 2-ші ғасырдан бастап кездеседі.

Мәдени сілтемелер

Батыс мәдениетінде олардың тиесілі Киелі кітапшадағы әңгімелері арқылы жақсы таныс, Лазарь есімді екі тұлға (Бетаниялық Лазарь және "Лазарь мен Див" хикаясының қаңғыбас Лазары) музыкада, әдебиетте және өнерде көптеген рет кездеседі. Сілтемелердің көп бөлігі Бетаниялық Лазарьға қатысты.

Әдебиетте

1851 жылы Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романында өзінің өсиетін төртінші рет жазғаннан кейін Исмаил: «Енді мен өмір сүретін күндердің бәрі Лазардың қайта тірілгеннен кейін өмір сүрген күндерімен бірдей болар еді; жағдайға қарай, бірнеше ай немесе аптаға қосымша таза пайда болар еді». Марк Твеннің 1972 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген екі әңгімесінде бір заңгер Лазардың мұрагерлерінің қайта тірілген Лазардың өлімінен бұрынғы мүлігіне талассыз ие болуға құқылы екенін дәлелдейді. Драматург Юджин О’Нил 1925 жылы «Лазар күлді» атты пьесаны жазды, бұл оның ең көп актерлік құрамы бар пьесасы, Лазардың қайта тірілгеннен кейінгі өмірін көрсетеді. Пьеса бір рет толық қойылды, бірақ кейін кішкентай актерлік құраммен басқа уақыттарда да қойылды. 20 ғасырдың көптеген әдеби шығармалары Лазарға сілтеме жасайды, соның ішінде Трумэн Капотенің «Түннің ағашы» атты қысқа әңгімесі «Түннің ағашы және басқа да әңгімелер» (1945) жинағында және Джон Ноулздың «Араласып кеткен бейбітшілік» (1959) романы. 20 ғасыр поэзиясында Леонид Андреевтің «Лазар» (1906) поэмасы, Т.С. Элиоттың «Дж. Альфред Пруфрокқа арналған махаббат әні» (1915), Эдвин Арлингтон Робинсонның «Лазар» (1920) поэмасы және Сильвия Платтың «Леди Лазар» поэмасы (1965) кездеседі. Уиттакер Чемберстің (Достоевскийдің шығармаларының ықпалын мойындаған) «Күдікті куәлік» (1952) мемуарында да Лазарға сілтеме бар, ол өзінің бірінші тарауын «1937 жылы мен Лазар сияқты мүмкін емес қайта оралуды бастадым» деп ашады. Ғылыми фантастикада Лазарға сілтеме Роберт А. Хайнлайнның «Лазар Ұзын» романдары (1941–1987), Уолтер М. Миллердің «Лейбовицке арналған ән» (1960) және Франк Герберттің «Лазар әсері» (1983) романдарынан табылады. 2010 жылы америкалық философия профессорлары Кэтлин Хиггинс пен Роберт Соломонның «Ұлы сұрақтар: философияға қысқаша кіріспе» кітабының 5-тарауының соңында «Ақиқатты іздеу» мақаласында оқырмандарға мынадай сұрақ қойылады: «Ғалым Киелі кітаптағы Лазардың қайта тірілуі туралы оқиғаға жеткілікті жауап бере ала ма?» Ричард Бердтің «Лазар өлі» (2011) романы инновациялық туынды. Ол Евангелиедегі бір егжей-тегжейіл кеңейтеді: Лазар Исаның досы болған, бірақ Исаның шәкірттері болған, бірақ көптеген достары болмаған. Берд бұл оқиғаны Иса мен Лазардың балалық шағына, Назаретте екі дос жолдарының айырылғаннан кейін қайтаруға тырысады. Sunday Business Post бұл романды «кәдімгі роман емес: бұл батыс канонындағы ең көне, ең сенсациялық оқиғалардың бірінің керемет, жанрлық иілу және бұрмалауы» деп сипаттады. Джон Дерхактың «Лазардың сүйектері» (2012) романы қараңғы қызық, жылдам дамыған, табиғаттан тыс триллер, ол соғысқа ұшыраған, ресурстарға бай, Кариб теңізіндегі аралдағы өмірдің қиылысуын көрсетеді. Сюжеттің негізі – Мәсіх қайта тірілткен Бетаниялық Лазар уақыт бойы зұлымдардың жүрегі мен жандарын іздеп, Соттың өлмейтін жаратылысы болады. Брайан Л. Болидің «Ларри: шіркеуді қалпына келтіру романы» (2019) романында «Ларри» есімді кейіпкер бар. «Ларри» пасторларға өз шіркеулерін жақсарту және оларды өсуге бағыттау туралы кеңес береді. Бірақ біз оқыған сайын, «Ларри» Бетаниялық Лазардың өзі болуы мүмкін екенін түсіне бастаймыз, Исаның өлмейтін жақтасы. Ричард Циммлердің бестселлер романы «Лазар туралы Ізгі хабар» (2019, ағылшын тілінде) Лазардың өзінің көзқарасынан жазылған. Кітапта Ешуа бен Йосеф (Исаның еврейше аты) ертедегі яһуди мистикасы ретінде таныстырылады және Лазар мен Ешуаның арасындағы терең достық зерттеледі. Кітапта сенімді жоғалтумен қалай күресуге болады, жақын жандар үшін қандай құрбандықтарға баруға болады, Исаның миссиясының мәні қандай және ауыр жарақаттан кейін қалай өмір сүруге болады деген тақырыптар қамтылған. The Observer журналы романды былай деп қорытындылады: «Байласаңқылық, сатқындық, билікті қолға алу және құрбандық туралы өте адамгершілік әңгіме. Мүмкін, бұл батыл және қызықты романның ең ерекше аспектісі – Циммлер батыс мәдениетіндегі ең танымал оқиғаны қызықты оқуға айналдыруға тырысады».

Музыка саласында

Музыкада, Киелі кітаптағы Лазар туралы оқиғаның көктегі Лазардың көзқарасынан айтылған танымал нұсқасы – 1984 жылғы Contemporary Christian Music әртісі Карманның "Lazarus Come Forth" атты евангельдік әні. Оқиғаның қазіргі заманғы жаңа түсіндірілуі – австралиялық альтернативті топ Nick Cave and the Bad Seeds тобының "Dig, Lazarus, Dig!!!" альбомының атау трегі. Тағы бірнеше топ Лазардың қайта тірілу оқиғасына сілтеме жасай "Лазар" деген атпен әндер жазды, олардың ішінде Porcupine Tree, Conor Oberst, Circa Survive, Chimaira, moe., Wes King, Placebo және Дэвид Боуи (қатерлі ісікпен күресіп жатқанда жазылған).

Танымал мәдениетте

[[Файл:Генри Осава Таннердің Лазардың қайта тірілуі. 1896 жылы суретші Генри Осава Таннер Лазарды Париждегі кең танымал мәдениетке шығарды, «Лазардың қайта тірілуі» туындысын Париж салонына ұсынды және медаль жеңіп алды. Ол туындыға деген құрмет өте жоғары болғандықтан, француз үкіметі оны сатып алды. Говард қайтадан көшбасшылыққа ие болып, Австралияның премьер-министрі атанды. Гаитидің бұрынғы президенті Жан Бертран Аристидті журналист Эми Виленц оның елден қуғыннан оралғанын және осы оқиғаның саяси маңыздылығын баяндағанда «Гаити Лазаресі» деп атады.