Кіріспе

Британдық Шығыс Үндістан компаниясының генералы Чарльз Стюарт (1758 – 31 наурыз 1828) – Шығыс Үндістан компаниясы армиясының офицері. Ол Үндістанда қызмет еткен кезінде индуистік мәдениетті құшақтаған азанау британдық офицерлердің бірі ретінде белгілі болды, соның салдарынан "Хинду Стюарт" деген лақап атын алды. Ол индуистік мәдениет пен дәстүрді жоғары бағалап, Үндістанда қоныстанған еуропалықтарға оны қабылдауға шақырған бірнеше кітаптар мен газет мақалаларын жазды. Сондай-ақ, ол Үнді мәдениетін кемсіткен утилитариандар мен миссионерлердің көзқарастары мен әрекеттеріне қарсы шықты. Ол Уильям Далримплдің "Ақ моғолдар" (2002) кітабында еске алынады.

Түп-басқасы және отбасы

Стюарт 1757 немесе 1758 жылы Дублинде дүниеге келген. Ол Лимерик қаласының мэрі және Лимерик қаласының депутаты Томас Смиттың ұлы деп есептеледі. Оның аталары Чарльз Смит (1694–1783), сондай-ақ Лимерик депутаты, және сэр Томас Прендергасттың қызы, 1-ші баронет Елизавета болған. Оның немерелерінің арасында дипломат Роберт Стюарт және табиғатты зерттеуші, хирург Джеймс Стюарт бар. Діни қызметкер және футболшы Роберт Кинг оның шөбересі болды. Оның ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ кейінгі жазбаларында латын тілін және поэзияны үйренген, классикалық білім алған болуы мүмкін екені көрінеді. В. К. П. Ходсон Стюарт туралы өмірбаянында оның «осы елдің тілін, әдет-ғұрыптарын және тұрмыс салтын зерттеуге деген ынтасының арқасында, олармен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, оған «Хинду Стюарт» деген есім берілгенін» айтады. Стюарт индуизмді діни тұрғысынан да, күнделікті өмір салты ретінде де қабылдады. Ол Калькуттадағы Ганг өзенінде күнделікті таңертең шомылу сияқты көптеген индуистік әдет-ғұрыптар мен салтын қабылдады. Ол индуистік құдайлар мен иконалар жинағын жинады. Арчи Барон «Үндістан ісі» атты кітабында былай дейді: «Эксклюзивті және құпиялы брахмандық индуизм әлеміне қарағанда мұсылмандық қоғамға ену әлдеқайда оңай болды, бұл «Хинду Стюартты» ақ моғолдардың арасында да сирек кездесетін жағдайға түсірді. Оның индуизмі Калькуттаның барлық халқына ашық көрсетілді. Соңғы деректерге сүйенсек, бұл оның мансабына кедерес келтірмеген». Ол үнді киімдерін киюге тез үйренді, және парадтан тыс уақытта осы киімдерді таңдап киеді. Ол өзінің сепуйлерін парад кезінде үнді стилінде толық сақал қоюға шақырды. Оның бас қолбасшысы «раджпут сақалы немесе маңдайларындағы жарқын каста белгілері бар» сепуйлерге деген ықыласы үшін оны «сөгіс берді». Үндістанның ауа райына ең лайықты киімдер екенін жариялап, ол Үндістанда қоныстанған еуропалықтардың оларды қабылдауын белсенді түрде насихаттады. Ол осы тақырыпта газет мақалаларын жиі жазды (1800 жылы күнделікті «Калькутта телеграфына» жиі және құлшыныспен үлес қосты) және Үндістандағы еуропалық әйелдерді сары киюге ынталандырды. Стюарт «әдемі, қарапайым, ақылды және сезімтал» үнді сарилерінің артықшылықтарын мадақтап хаттар жариялады, ал «Еуропалық әйелдер белін қысып, кеуделерін көтеріп, көйлектерін еденге қарай кеңейту үшін өздерін байлап алған керемет құрылымдық инженерия» туралы «ашулы» ақ әйелдердің жауаптарымен бірге «керемет әзілді том» деп аталатын «Ханшайымдарға арналған нұсқаулық. Осы елдің әйелдері үшін үнді киімдерін реттеліп қабылдауға және артық киімдерден бас тартуға бағытталған хаттар жинағы, сондай-ақ индус сұлулығы, кит сүйегінен жасалған корсеттер, темір жақтаулар, үнді корсеттері, ер адам-тигендер, бос адамдар, шаш ұнтағы, күтімшілер және қызметшілер туралы қосымша ескертулер» атты кітабында жариялады. Ол еуропалық әйелдердің темір жақтаулардан бас тартуының себептерінің бірі ретінде мынаны келтірді: Біріншіден, темір жақтау киген әйелдер найзағайға шағылуға бейім (оларды «Бұл күлкіге жатпайтын нәрсе, ханымдар, мен мұны шынжырлап айтамын» деген сияқты сөздермен ескертеді). Екіншіден, еуропалық әйелдер киім шкафтарынан темір жақтауларды алып тастау арқылы Бенгалиядағы шаруаларға жаңа арба дөңгелектеріне қажетті темірдің жеткізілімін арттырады. Ол индус ғибадатханасының үлгісінде салынған мазарда жерленді. 2018 жылы үнділік «Rediff.com» жаңалықтар сайты Британ мұражайына коллекцияның бір бөлігін, индус құдайы Харихараның құмтастан жасалған мүсінін қайтару туралы сұраумен жүгінді. Олар: «Біз бүкіл әлемді бір шатырдың астында көрсету арқылы келушілерге үлкен қоғамдық пайда әкелетінімізді сезінеміз. Мұражай коллекциясының күші оның кеңдігі мен тереңдігінде, бұл келушілерге мәдениеттерді салыстыруға және қарама-қарсы қоюға, сондай-ақ біздің өзара байланысымызды түсінуге мүмкіндік береді. [ ] Себебі біз географиялық және уақыттық тұрғыдан кең контексте Оңтүстік Азияның тарихы мен мәдениетін тек біздің халықаралық қонақтарымызбен ғана емес, сонымен қатар Ұлыбританиядағы Оңтүстік Азия диаспорасымен де бөлісеміз».